Ts 116/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 26 marca 2020 r. Pozycja 114 POSTANOWIENIE z dnia 2 października 2019 r. Sygn. akt Ts 116/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej K . W . oraz M . W . L . w sprawie zgodności: 1) art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 paździer- nika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153 , poz. 1 227 , ze zm.) z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 w związku z Preambułą, art. 20, art. 22, art. 24, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 84 i art. 177 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , 2) art. 2 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Pra wo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.) w związku z art. 116 § 1 ustawy – Ordynacja podatkowa z art. 2, art. 32, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji , p o s t a n a w i a: 1) podjąć zawies zone postępowanie ; 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE 1. W s kardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 22 maja 2017 r. (data nadania), K . W . oraz M . W . L . (dalej: skarżące), reprezentowane przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił y z żądaniem przytoczonym na tle nastę- pującego stanu faktycznego: Decyzją z 29 grudnia 2009 r. (znak: […] ) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S . Inspektorat w M . (dalej: organ rentowy) orzekł, że K . W . (spadko dawca skarżących), jako członek zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie za zaległości tej spółki jako płatnika składek z tytułu: ubezpieczenia społecznego za luty 2004 r. oraz okres od lipca 2004 r. do lutego 2005 r. w łącznej kwocie 561 576,30 zł; ubezpieczenia zdrowotnego za okres od lipca 2004 r. do lutego 2005 r. w łącznej kwocie 122 976,60 zł; Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczy ch za okres od lipca 2004 r. do lutego 2005 r. w łącznej kwocie 42 963,00 zł . OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 114 2 Wyrokiem z 7 lipca 2015 r. (sygn. akt […] ) Sąd Okręgowy w S . : zmienił w części po- wyższą decyzję organu rentowego w ten sposób, że stwierdził odpowiedzialność K . W . za zo- bowiązania płatnika składek z tytułu należności składkowych na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracow- niczych obejmuj ące okres do 31 stycznia 2005 r. (pkt I sentencji); oddalił odwołanie w pozo- sta łym zakresie (pkt II sentencji); zasądził solidarnie od skarżących oraz A . W . i M . W . na rzecz organu rentowego 60 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt III sentencji). Wyrokiem z 14 grudnia 2016 r. (sygn. akt […] ) Sąd Apelacyjny w G . (dalej: Sąd Ape- lacyjny) oddalił apelację skarżących od wyroku sądu pierwszej instancji z 7 lipca 2015 r. (sygn. akt […] ). 2 . Zdaniem skarżąc ych , art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja po- datkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm. ; dalej: ordynacja podatkowa ) w związku z art. 3 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153 , poz. 1 227 , ze zm. ; dalej: u. s.u.s. ) naruszają „konstytucyjne prawa poprzednika prawnego skarżących”, a także pozbawiają skarżąc e prawa do dziedziczenia „gwarancyjną, so- lidarną i zbiorową odpowiedzialnością majątkową całym majątkiem za zobowiązania publicz- noprawne” spółki, której członkiem zarządu był ich spadkodawca. Z kolei w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lute go 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm. ; dalej: u.p.u.n. ) określono – w ocenie wnoszących skargę – „zbyt krótki ter- min zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki kapitałowej”. 3 . Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 6 lipca 2017 r., doręczonym 2 8 lipca 2017 r., skarżące zostały wezwane do usunięcia braków formalnych skargi konstytu- cyjnej przez: 1) wskazanie, jakie wolności lub prawa, wywodzone z art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 45 ust. 1, art. 64 ust. 2 w związku z P reambułą, art. 20, art. 22, art. 24, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 84 i art. 177 Konstytucji i w jaki sposób, zostały naruszone przez art. 116 § 1 ordynacji podatkowej w związku z art. 31 u.s.u.s. , 2) wskazanie, jakie wolności lub prawa wywodzone z art. 2, art. 32, art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 2 Konstytucji i w jaki sposób, zostały naruszone przez art. 21 ust. 1 u.p.u.n. w związku z art. 116 § 1 ordynacji podatkowej, 3) nadesłanie 1 odpisu i 4 kopii decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S . z 29 grudnia 2009 r. (znak: […] ), 4) nadesłanie 1 odpisu i 4 kopii wyroku Sądu Okręgowego w S . V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 7 lipca 2015 r. (sygn. akt […] ). 4 . We wniesionym do Trybunału 4 sierpnia 2017 r. (data nadania) piśmie procesowym pełnomocnik skarżących odniósł się do stwierdzonych braków formalnych, a także poinformo- wał o wniesieniu przez skarżące skargi kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego. 5. N a pod stawie art. 78 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) Trybunał Konstytucyjny po- stanowieniem z 17 października 2017 r. zawiesił postępowanie w niniejszej sprawie do czasu zak ończenia postępowania wywołanego skargą kasacyjną . 6 . Postanowieniem z 19 kwietnia 2018 r. (sygn. akt […] ) Sąd Najwyższy odmówił przy- jęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej. OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 114 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Skarga konstytucyjna jest szcze gólnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw. Musi ona spełniać wymagania, które zostały określone w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w przepisach ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunał em Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p. TK). 2. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p. TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona okre- ślonym przez prawo wymogom formalnym, a także, czy zarzuty w niej sformułowane nie są oczywiście bezzasadne. 3. Trybunał stwierdza, że analizowanej skardze konstytucyjnej nie można nadać dal- szego biegu . 3.1 . Odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 116 § 1 u stawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60, ze zm.; dalej: ordynacja podat- kowa ) w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń spo- łecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153 , poz. 1 227 , ze zm.; dalej: u.s.u.s.) w zakresie, w jakim „ob- ciąża niebędące przedsiębiorcami lecz pracownikami osoby gwarancyjną odpowiedzialnością majątkową za zobowiązania ich pracodawcy i uniezależnia tę odpowiedzialność (…) wobec państwowego wierzyciela ściągającego składki (…) od normalnego i adekwatnego związku przyczynowego między działaniem lub zaniechaniem a szkodą wierzyciela”, a także w zakre- sie, w jakim „ustanawia nieograniczoną solidarną odpowiedzialność majątkową członków za- rządu, bez możliwości zwolnienia od tej odpowiedzialności”, n ależy zauważyć, że zakres obo- wiązków i odpowiedzialności członków zarządu spółki kapitałowej określa umowa spółki oraz ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2019 r. poz. 505 , ze zm.; dalej: k.s.h .). P owyższe kwestie reguluje w szczególności art. 208 § 2 k.s.h., zgodnie z któ- rym każdy członek zarządu ma prawo i obowiązek prowadzenia spraw spółki. Organem spółki jest przy tym zarząd jako całość (art. 201 § 1 k.s.h.), a nie jego poszczególni członkowie. W myśl art. 204 § 1 k.s.h. prawo członka zarządu do prowadzenia spraw spółki i jej reprezen- towania dotyczy wszyst kich czynności sądowych i pozasądowych spółki. P rawa członka za- rządu do reprezentowania spółki nie można ponadto ograniczyć ze skutkiem prawnym wobec osób trzecich (art. 204 § 2 k.s.h.). Wynika stąd, że każdy członek zarządu spółki ma obowiązek posiadania podstawowych informacji o najważniejszych sprawach spółki. Jednocześnie – zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego – na członku zarządu spółki kapitałowej ciąży obowiązek podwyższonej staranności , której ocze- k uje się od kogoś, kto pełni funkc ję organu osoby prawnej prowadzącej działalność gospodar- czą . W konsekwencji nie może się on uchylać od odpowiedzialności za zaległości składkowe spółki, tłumacząc się brakiem informacji o jej stanie finansów (zob. wyrok SN z 17 paździer- nika 2006 r., sygn. akt II UK 85/06, OSNP nr 21 - 22 /2007, poz. 328). Na tej podstawie należy uznać, że w omawianym zakresie zarzuty postawione w anali- zowanej skardze konstytucyjnej dotyczą nie tyle zaskarżonej normy ( wynikającej z art. 116 § 1 ordynacji podatkowej , a mającej zastosowanie w sprawie spadkodawcy skarżąc ych na podsta- wie art. 31 u.s.u.s. ) , ile konstrukcji odpowiedzialności członka zarządu spółki kapitałowej przy- jętej w polskim systemie prawnym. W konsekwencji zarzuty dotyczące art. 116 § 1 ordynacji podatko wej w związku z art. 31 u .s.u.s. należało uznać za oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK . OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 114 4 3.2. W skardze podn ie siono także, że art. 116 § 1 ordynacji podatkowej w związku z art. 31 u .s.u.s. „ nie przewiduje możliwości odstąpienia od odpowiedzialności (…) [członka zarządu] ze względu na zasady współżycia społecznego lub sprawiedliwości bądź słuszności (…), w tym z uwzględnieniem zakresu ewentualnej winy członka zarządu i stopnia jego przy- czynienia się do szkod y” . W tym kontekście Trybunał zauważ a , że art. 116 § 1 ordynacji podatkowej nie przewi- duje możliwości wyłączenia (ograniczenia) odpowiedzialności członka zarządu z przyczyn wskazanych przez skarżąc ych . Niemniej jednak przepis ten – w brzmieniu obowiązujący m, gdy wobec poprzednika prawnego skarżących Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał decyzję z 29 grudnia 2009 r. (znak: [ … ] ) – z awierał przesłanki wyłączenia tej odpowiedzialności , gdy członek zarządu wykazał : – po pierwsze, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), – po drugie, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postę- powania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy, – po trzecie, mienie spółki , z którego egzekucja jest możliwa. Z treści skargi konstytucyjnej oraz dołączonych do niej orzeczeń wynika, że w toku postępowania przed Są dem Okręgowym w S . spadkodawca skarżący ch (przed swoją śmiercią) po dnosił – jako przesłanki wyłączające jego odpowiedzialność – następujące okoliczności: zło- żenie wniosku o upadłość spółki we właściwym czasie, win ę syndyka, podział obowiązków między członków zarządu spółki oraz brak wiedzy o faktycznej sytuacji finansowej spółki. Sądy ubezpieczeń społecznych obu instancji uznały, że nie wykaza no istnienia żadnej z prze- słanek egzoneracyjnych, o których mowa w art. 11 6 § 1 ordynacji podatkowej , i orzekły o o d- powiedzialności spadkodawcy skarżących za składki na ubezpieczenia społeczne. W związku z powyższym Trybunał stwierdza , że zarzuty sformułowane w skardze kon- stytucyjnej w omawianym zakresie przybierają w istocie p ostać postulatu poszerzenia katalogu przesłanek umożliwiających wyłączenie lub ograniczenie odpowiedzialności członka zarządu za zaległości składkowe spółki , tj. uzupełnienia zaskarżonej regulacji o dodatkową treść. Skar- żąc e domaga ją się bowiem, a by – z je dnej strony – ustalenie tej odpowiedzialności było uza- leżnione od zakresu obowiązków faktycznie wykonywanych w związku z pełnieniem funkcji członka zarządu , a z drugiej – zakres tej odpowiedzialności był uzależniony od winy danego członka zarządu i stopnia przyczynienia się do szkody. D owodzi to , że zarzut skarżąc ych we wskazanym zakresie dotyczy w istocie zaniechania ustawodawczego (braku regulacji), co prze- sądza o jego niedopuszczalności w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK . 3.3. Zarzut niekonstytucyjności art. 116 § 1 ordynacji podatkowej w związku z art. 31 u.s.u.s. w zakresie, w jakim „posługuje się pojęciami niedostatecznie precyzyjnymi, w tym nie- aktualnym od 2003 r. i mylącym pojęciem postępowania układowego, które jako odrębn e po- stępowanie w obecnie obowiązującym Prawie upadłościowym i naprawczym, nie występuje, jak też budzącym w obecnym orzecznictwie sądów trudności pojęciem właściwego czasu”, na- leży uznać za oczywiście bezzasadny w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. T K . W pierwotnym brzmieniu art. 116 § 1 pkt 1 lit. a ordynacji podatkowej odnosił się do obowiązującego wówczas rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo o postępowaniu układowem (Dz. U. Nr 93, poz. 836, ze zm.), któr e 1 paździer- nika 2003 r. zostało zastąpione przez ustawę z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, ze zm.; dalej: u. p.u.n. ) ; wówczas to w miejsce instytucji postępowania układowego wprowadzono postępowa nie upadłościowe z możliwością zawarcia układu. Niemniej jednak nie można w tym przypadku mówić o błędnym lub mylącym brzmieniu zaskarżonego przepisu, skoro w art. 544 u. p.u.n. wyraźnie wskazano, że „[i] lekroć OTK ZU B/2020 Ts 116/17 poz. 114 5 w przepisach odrębnych jest mowa o »postępowaniu układowym«, rozumie się przez to także postępowanie upadłościowe z możliwością zawarcia układu”. Z kolei posłużenie się przez ustawodawcę zwrotem „we właściwym czasie” świadczy jedynie o nakazie zindywidualizowani a oceny zachowania członków z arządu spółki kapitało- wej , tj. wzięciu pod uwagę wszystkich relewantnych okoliczności w konkretnym stanie fak- tycznym. 3.4. Z arzut nie konstytucyjności art. 21 ust. 1 u. p.u.n. w związku z art. 116 § 1 ordynacji podatkowej , dotyczy zbyt krótkiego – zdaniem skarżących – terminu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki kapitałowej , jak na zakres obowiązków związanych z przygoto- waniem takiego wniosku, określonych w art. 23 i art. 24 u. p.u.n. W tym kontekście Trybunał stwierdza, że – wziąwszy pod uwagę stan faktyczny , który legł u podstaw orzeczeń wydanych przez Sąd Okręgowy w S . (wyrok z 7 lipca 2015 r., sygn. akt […] ) oraz Sąd Apelacyjny w G . (wyrok z 14 grudnia 2016 r., sygn. akt […] ) – zarzuty skargi w omawianym zakresie mają charakter stricte abstrakcyjny. Jak wynika głównie z u staleń obu wskazanych wyżej sądów, niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości w terminie wynikającym z art. 21 u. p.u.n. nie było bowiem spowodo- wane trudnościam i z przygotowaniem stosownej dokumentacji w ustawowym terminie . S półka złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości dopiero po negatywnym rozpatrzeniu jej wniosku z 1 grudnia 2004 r. o wszczęcie postępowania naprawczego. W postanowieniu z 2 grudnia 2004 r. (syg n. akt […] ) Sąd Rejonowy w S . zakazał spółce wszczęcia tego postępowania, gdyż w dniu składania oświadczenia była ona już podmiotem niewypłacalnym. Dopiero 22 grudnia 2004 r. spółka złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu. Post a- nowieniem z 23 lutego 2005 r. (sygn. akt […] ) Sąd Rejonowy w S . ogłosił upadłość płatnika oraz wskaza ł, że stan niewypłacalności został osiągnięty 31 października 2004 r. W związku z powyższym nie można uznać, że przyczyną niezłożenia wniosku o ogło- szenie upadłości w terminie wynikającym z art. 21 u. p.u.n. był „ zbyt krótki czas ” na dokonanie tej czynności. Z działań podejmowanych przez spółkę wynika, że znała ona swoją sytuację finansową, lecz nie właściwie korzystała z instrumentów przewidzianych w szczegó lności przez przepisy u. p.u.n . O znacza to zaś , że skarżący nie wykazali ani nie uprawdopodobni li naruszenia konstytucyjnych praw lub wolności (ani wobec nich, ani wobec ich spadkodawcy) przez za- skarżoną regulację. Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej wyklucza bowiem ko- rzystanie z tej instytucji jako actio popularis . 3.5. W związku z powyższym należało postanowić, jak w punkcie 2 s entencji . POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża- lenia na niniejsze postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.