SK 94/22

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 23 października 2026 r. Pozycja 109 POSTANOWIENIE z dnia 7 października 202 6 r. Sygn. akt SK 94/22 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Wojciech S ych Bogdan Święczkowski – sprawozdawca Rafał Wojciechowski , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 października 202 6 r., skargi konstytu- cyjnej J .Z. i M .M. o zbadanie zgodności: art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karne- go (Dz. U. z 2021 r. poz. 534, ze zm. ) w zakresie, w jakim : – „stwarza konieczność umorzenia postępowania zainicjowanego ponownym wnioskiem złożonym na podstawie przepisu art. 8 ust. 2a w zw. z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego ( tj. Dz. U. 2021 , poz. 1693) w brzmieniu nada- nym ustawą z dnia 16 lipca 1998 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 1998, n r 97, poz. 604) ze względu na fakt, iż uprzednio wniosek oddalono z powodu upływu terminu przedawnienia o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej ustawę o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działal- ność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z dnia 20 lutego 1993 r. (Dz. U. 1993, nr 36, poz. 159)”, z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 41 ust. 5 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , – „stwarza konieczność umorzenia postępowania zainicjowanego ponownym wnioskiem złożonym na podstawie przepisu art. 8 ust. 2a w zw . z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego ( tj. Dz. U. 2021 , poz. 1693) (…) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 lipca 1998 r. o zmia nie ustawy o uznaniu za nie- ważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 1998, nr 97, poz. 604) (…) ze względu na fakt, iż uprzednie postępowania umarzano z powodu wy- OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 2 stąpienia ujemnej przesłanki procesowej określonej w przepisie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. (…), która wystąpiła z tego powodu, iż uprzednio wniosek odda- lono ze względu na upływ terminu przedawnienia o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej ustawę o uznaniu za nieważne orz eczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z dnia 20 lutego 1993 r. (Dz. U. 1993, n r 36, poz. 159)”, z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 41 ust. 5 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytu- cji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 15 lutego 2022 r. J .Z. i M .M. (dalej: skarżący) zakwe- stionowali zgodność art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 534 , ze zm.; dalej: k.p.k. lub kodeks postępowania karnego ) , w zakresach wskazanych w petitum , z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 41 ust. 5 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 2 Kon- stytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu f aktycznego . Roszczenia dotyczące odszkodowania i zadośćuczynienia związane z represjonowa- niem ojca skarżących przez organy byłego ZSRR były przedmiotem kilku postępowań sądo- wych. Pierwsze postępowanie zostało zainicjowane wnioskiem z marca 1995 r. Skarżą cy do- chodzili zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uzna- niu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. z 2021 r. poz. 1693 , obecne br zmienie : Dz. U. z 2024 r. poz. 442; dalej: ustawa lutowa), dodanego na mocy ustawy z dnia 20 lutego 1993 r. zmieniającej ustawę o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowa- nych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 36, poz. 159; dalej: ustawa zmieniająca z 1993 r.) . Postanowieniem z listopada 1996 r. Sąd Wojewódzki oddalił wniosek. Podstawą rozstrzygnięcia był skutecznie podniesiony przez prokuratora za- rzut przedawnienia roszczenia. Sąd przyjął, że termin zgłoszeni a żądania, wynikający z art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r., upłynął 21 maja 1994 r. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy przez sąd apelacyjny postanowieniem z e stycznia 1997 r. Po wejściu w życie ustawy z dnia 16 lipca 1998 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nie- ważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodle- głego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 97, poz. 604; dalej: ustawa zmieniająca z 1998 r.) skarżący ponownie wystąpili z żądaniem odszkodowania i zadoś ćuczynienia. Jako podstawę ponownego wystąpienia wskazali art. 2 ustawy zmieniającej z 1998 r. , zgodnie z którym pra- womocne orzeczenie wydane przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 1998 r., oddala- jące żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy lutowej OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 3 ze względu na to, że represje miały miejsce na ziemiach obecnie nienależących do Państwa Polskiego, poza strefą operacji wojennych albo po 8 maja 1945 r., nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy w oparciu o ponowne żądanie. S karżący wystąpili więc do Sądu Okręgowego z wnioskiem o zadośćuczynienie i od- szkodowanie za represje wojenne, jakie dotknęły ich ojca poza granicami Polski (na co po- zwalało nowe brzmienie art. 8 ust. 2a ustawy lutowej). Postanowieniem z e stycznia 1999 r. sąd umorzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., przyjmując, że art. 2 ustawy zmieniającej z 1998 r. obejmował przyczyny wcześniejszego oddalenia żądania związane z miejscem albo czasem represji. W sprawie skarżących wcześniejszy w niosek został oddalo- ny z powodu upływu terminu jego zgłoszeni a . Ojciec skarżących, zgodnie z twierdzeniami wniosku, został aresztowany na terenie aktualnych granic Polski (okolice Suwałk) i gdyby roszczenie zostało zgłoszone w terminie, nie byłoby przeszkód do jego uwzględnienia przez sąd. Postanowieniem z lutego 1999 r. Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy postanowienie o umo rzeniu postępowania zakwestionowane przez skarżących. Kolejny wniosek skarżących został złożony w październik u 1999 r. Skarżący powo- ływali się wówczas na okoliczności dotyczące miejsca aresztowania ich ojca. Postanowie- niem z października 1999 r. sąd umorzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. , w skaz ując , że prawnie relewantna przyczyna wcześniejszego oddalenia żądania polegała na upływie terminu przewidzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r. , a o koliczności dotyczące miejsca represji pozostawały poza podstawą pierwotnego oddalenia wniosku. Postanowie- niem z listopada 1999 r. Sąd Apelacyjny utrzymał w mocy postanowienie o umorze niu postę- powania zakwestionowane przez skarżących. Następnie Sąd Najwyższy postanowieniem z marca 2000 r. oddalił wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Apelacyjnego z listopada 1999 r. , podnosząc, że nie ujawniły się żadne nowe, wcześniej nieznane sądowi dowody, natomiast okoliczność, gdzie nastąpiło aresztowa- nie ojca skarżących, nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ wcześniejsze ich wnioski z roszczeniami zostały oddalone z powodu skutecznie podni esionego przez pro- kuratora zarzutu przedawnienia roszczeń. Wnioskiem z kwietnia 2021 r. skarżący ponownie wystąpili o zasądzenie zadośćuczy- nienia za niesłuszne aresztowanie i represjonowanie ich ojca przez organy byłego ZSRR. Jako podstawę żądania wskazali art. 8 ust. 2a w związku z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej. Postano- wieniem z września 2021 r. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Sąd Apelacyjny postanowieniem z 27 października 2021 r. utrzymał to rozstrzy- gnięcie w mocy. Postanowienie Sądu Apelacyjnego z 27 października 2021 r. zostało doręczone peł- nomocnikowi skarżących 19 listopada 2021 r. i wskazane jako ostateczne orzeczenie w rozu- mieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. 1. 2 . We wniesionej skardze konstytucyjnej skarżący sformułowali zarzuty wobec art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w dwóch zakresach. Zaskarżony przepis stanowi, że nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy postępowanie karne co do tego samego czynu tej sa- mej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześni ej wszczęte się toczy. Art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. określa zatem ujemną , negatywną przesłankę procesową obejmującą powagę rze- czy osądzonej oraz zawisłość sprawy. W postępowaniu poprzedzającym wniesienie skargi konstytucyjnej znaczenie miała powaga rzeczy osądzonej. Pierwszy zakres obejmuje sytuację, w której przepis ten prowadzi do umorzenia p o- stępowania zainicjowanego ponownym wnioskiem złożonym na podstawie art. 8 ust. 2a w związku z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą z 1998 r., jeżeli uprzednio wniosek został oddalony z powodu upływu terminu, o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r. OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 4 Drugi zakres zaskarżenia obejmuje sytuację, w której art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. prowadzi do umorzenia postępowania zainicjowanego kolejnym ponownym wnioskiem złożonym na podstawie art. 8 ust. 2a w związku z art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, jeżeli wcześniejsze postępo- wania były umarzane z powodu wystąpienia ujemnej przesłanki procesowej określonej w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., powiązanej z wcz eśniejszym oddaleniem wniosku ze względu na upływ terminu określonego w art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r. W obu zakresach skarżący powołali te same wzorce kontroli i przedstawili jednolity problem konstytucyjny. Istota skargi sprowadza się do twierdzenia, że osoby, które zgłosiły roszczenia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy lutowej przed wejściem w życie ustawy zmie- niającej z 1998 r. i których żądania oddalono z powodu upływu terminu przewidzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r., znajdują się w odmien nej sytuacji procesowej niż osoby, które z analogicznym żądaniem wystąpiły po wejściu w życie ustawy zmieniającej z 1998 r. Skarżący wiążą tę sytuację z zastosowaniem art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., będącego w późniejszych postępowaniach podstawą ich umorzenia. 1. 3 . W ocenie skarżących zaskarżony przepis, zastosowany w postępowaniu poprze- dzającym wniesienie skargi konstytucyjnej, doprowadził do definitywnego zamknięcia moż- liwości merytorycznego rozpoznania ich żądania. Skarżący akcentują, że po nowelizacji ustawy lutowej z 1998 r. dochodzenie roszczeń na podstawie art. 8 ust. 2a tej ustawy zostało ukształtowane jako roszczenie nieograniczone terminem analogicznym do terminu przewi- dzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r. W ich ocenie ustawodawca, dążąc do moralnego i materialnego zadośćuczynienia osobom represjonowanym oraz ich najbliższym, powinien był objąć taką możliwością także osoby, które złożyły wniosek we wcześniejszym stanie prawnym, ale uchybiły termin owi przewidzianemu w ustawie zmieniającej z 1993 r. Sk arżący twierdzą, że w następstwie zastosowania art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. osoby znaj- dujące się w ich sytuacji procesowej pozostają w mniej korzystnym położeniu od osób, które przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 1998 r. zachowały bierność i po raz pierwszy zgłosiły roszczenie dopiero po tej nowelizacji. W ten sposób skarżący rekonstruują problem konstytucyjny z perspektywy zasady zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, zasady poprawnej legislacji, zasady sprawiedliwości społeczne j oraz zasady równości. Sformułowany przez skarżących problem konstytucyjny sprowadza się zatem do tezy, że art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., zastosowany w postępowaniach dotyczących roszczeń z art. 8 ust. 2a ustawy lutowej, utrwala skutki wcześniejszego oddalenia wniosku z powodu upływu terminu przewidzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r., chociaż aktualny stan prawny umożliwia zgłaszanie tych roszczeń bez takiego ograniczenia czasowego. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 27 grudnia 2022 r. poinformowa ł, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 3 . W piśmie z 15 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) , wskazując na niedopuszczalność wydania orzeczenia. W stanowisku Prokuratora zaakcentowano, że roszczenia skarżących były już przed- miotem prawomocnie zakończonych postępowań, a k olejne wnioski dotyczyły tego samego żądania związanego z represjonowaniem tej samej osoby. Prokurator wskazał, że art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. został zastosowany jako podstawa umorzenia postępowania ze względu na powa- gę rzeczy osądzonej. Wskazał także, że w postępowaniu o odszkodowanie i zadośćuczynienie z ustawy lutowej przepisy k odeksu postępowania karnego ma ją odpowiednie zastosowanie. OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 5 W ocenie Prokuratora argumentacja skargi zmierza do ukształtowania dodatkowej podstawy ponownego rozpoznania sprawy, obejmu jącej także prawomocne orzeczenia odda- lające żądanie z powodu uchybienia termin owi z ustawy zmieniającej z 1993 r. W konse- kwencji doszedł do wniosku, ż e rzeczywistym zarzutem skarżących jest niedostatek treściowy art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., co oznacza, że niezgodności z Konstytucją skarżący upatrują nie w wynikającym z wykładni autentycznej (treści ustawowej) brzmieniu zaskarżonego przepisu (art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.), ale w treści, której przepis ten nie zawiera, podczas gdy, w ocenie skarżących, zawierać pow inien. Tak ujęty problem mieści się w sferze postulatu legislacyjne- go. Przedmiotem kontroli skarżący uczynili art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., podczas gdy zasadniczy ciężar ich argumentacji dotyczy braku szczególnej regulacji o charakterze restytucyjnym. Prokurator wskazał ponadto, że przed Trybunałem toczy się postępowanie w sprawie o sygn. K 13/23, zainicjowane wnioskiem Rzecznika Praw Obywatelskich z 11 sierpnia 2023 r., dotyczące art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r. Rzecznik wniósł o stwierdzenie nie- zgodności tego przepisu z art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 , w związku z art. 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji. Prokurator wskazał również, że w piśmie procesowym z 14 grudnia 2023 r., złożonym w sprawie o sygn. K 13/23, zajął stanowisko o niezgodności art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r. z art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 , w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Zdaniem Prokuratora ewentualny wyrok negatoryjny Trybunału w sprawie o sygn. K 13/23 mógłby umożliwić skarżącym skierowanie wniosku o wzno wienie postępo- wania zainicjowanego ich wnioskiem z kwietnia 2021 r. na podstawie art. 190 ust. 4 Konsty- tucji. 4 . Sejm w piśmie z 18 grudnia 2023 r. wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK , ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ocenie Sejmu zarzut skarżących koncentruje się na skutkach braku szczególnej re- gulacji pozwalającej na ponowne rozpoznanie sprawy prawomocnie zakończonej w sytuacji, w której pierwotne żądanie oddalono z powodu upływu terminu określone go w ustawie zmie- niającej z 1993 r. Podkreśli ł , że norma wynikająca z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. ma charakter wy- łącznie procesowy, natomiast istota skargi dotyczy zagadnień materialnoprawnych. Zdaniem Sejmu skarżący postulują w istocie rozszerzenie zakresu sytuacji, w których prawomocne orzeczenie wydane przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 1998 r. traciłoby znaczenie jako przeszkoda do ponownego rozpoznania sprawy. Sejm podniósł również zastrzeżenia dotyczące wzorców kontroli. Wskazał, że art. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji, przywołane jako samodzielne wzorce kontroli, w postępowa- niu zainicjowanym skargą konstytucyjną wymagają powiązania z konkretnym prawem lub wolnością konstytucyjną. W ocenie Sejmu zasadnicza przeszkoda procesowa ma jednak cha- rakter szerszy i polega na tym, że skarga została skierowana przeciwko zaniechaniu prawo- dawczemu. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi wstępne. Wykorzystanie skargi konstytucyjnej jako instrumentu ochrony konstytucyjnych wol- ności i praw jednostki uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu, w ramach którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpowiada ona warunkom formalnym oraz czy nie jest oczywiście OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 6 bezzasadna. Zakończenie tego etapu formalnej weryfikacji skargi nie wyłącza jednak dalszej oce ny warunków jej wniesienia, dokonywanej na kolejnym etapie postępowania. Postanowie- nie o nadaniu skardze dalszego biegu nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpatrzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępo- wania, czy merytoryczna ocena zarzutów określonych w badanej skardze konstytucyjnej jest w ogóle dopuszczalna. Trybunał, rozpoznając sprawę, nie jest więc związany stanowiskiem zajętym w zarzą- dzeniu lub postanowieniu rozstrzygającym sprawę w ramach wstęp nego rozpoznania. Kontro- lując istnienie pozytywnych oraz brak ujemnych przesłanek procesowych, Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postano- wieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania konkretnej skargi konstytucyjnej (zob. postanowienie z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). Uwzględniając powyższe ustalenia, Trybunał postanowił zweryfikować, czy w niniej- szej skardze dopuszczalne jest wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia. 2. P rzedmiot i wzorce kontroli. 2.1. Skarżący jako przedmiot kontroli wskazali art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490, ze zm.; dalej: k.p.k.) w następującym brzmieniu: „Nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy (…) postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie za- kończone albo wcześniej wszczęte toczy się” , w zakresie, w jakim „stwarza konieczność umorzenia postępowania zainicjowanego ponownym wniosk iem złożonym na podstawie przepisu art. 8 ust. 2a w zw. z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uzna- niu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego ( tj. Dz. U. 2021 , poz. 1693 [dalej: ustawa lutowa] ) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 lipca 1998 r. o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 1998, nr 97, poz. 604 [dalej: ustawa zmieniająca z 1998 r.] ) ze względu na fakt, iż uprzednio wniosek oddalono z powodu upływu terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej ustawę o uznaniu za nieważne orzeczeń wyda- nych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Pol- skiego z dnia 20 l utego 1993 r. (Dz. U. 1993, nr 36, poz. 159 [dalej: ustawa zmieniająca z 1993 r.] ) ” oraz w zakresie, w jakim „stwarza konieczność umorzenia postępowania zaini- cjowanego ponownym wnioskiem złożonym na podstawie przepisu art. 8 ust. 2a w zw . z przepisem art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wy- danych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego ( tj. Dz. U. z 2021 , poz. 1693) ( ... ) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 16 lipca 1998 r . o zmianie ustawy o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjo- nowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. 1998, nr 97, poz. 604) ( ... ) ze względu na fakt, iż uprzednie postępowania umarzano z powodu wystąpie- nia ujemnej przesłanki procesowej określonej w przepisie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. ( ... ) , która wystąpiła z tego powodu, iż uprzednio wniosek oddalono ze względu na upływ terminu prze- dawnienia o którym mowa w art. 2 ustawy zmieniającej ustawę o uznaniu za nieważne orze- czeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego z dnia 20 lutego 1993 r. (Dz. U. 1993, n r 36, poz. 159)”. W obu zakresach przedstawionych w petitum skargi źródłem naruszenia praw konsty- tucyjnych miało być zastosowanie negatywnej przesłanki procesowej powagi rzeczy osądzo- nej w postępowaniu dotyczącym odszkodowania i zadośćuczynienia dochodzonego w trybie ustawy lutowej. OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 7 U staw a zmieniając a z 1993 r. ma następującą treść: „ Art. 1. W ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 34, poz. 149) wprowadza się następujące zmiany: 1) w art. 8 po ust. 2 dodaje się ust. 2a w brzmieniu: « 2a. Uprawnienia określone w ust. 1 przysługują również osobom, mieszkającym obecnie bądź w chwili śmierci w Polsce, represjonowanym przez radzieckie organy ścigania i wymiaru sprawiedliwości lub organy pozasądowe, działające na mocy porozumienia za war- tego w dniu 26 lipca 1944 r. między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o stosunkach między radzieckim wodzem naczelnym a polską administracją po wkroczeniu wojsk radzieckich na terytorium Polski, za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego lub z powodu takiej działalności. Żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia należy zgłosić w Sądzie Wojewódzkim w War- szawie. Przepis art. 1 ust. 3 stosuje się odpowiednio, zaś przepisy art. 9 - 1 1 nie mają zastoso- wania. » ; 2) w art. 11: a) w ust. 1 w zdaniu drugim wyraz « roku » zastępuje się wyrazami « trzech lat » , b) w ust. 2 na końcu zdania kropkę zastępuje się przecinkiem i dodaje wyrazy « przy czym termin określony w ust. 1 nie ma zastosowania. » Art. 2. Żądanie określone w art. 8 ust. 2a ustawy, o której mowa w art. 1, może być zgłoszone w terminie roku od dnia wejścia niniejszej ustawy w życie. Art. 3. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z tym że prze- pis art. 1 pkt 2 – z m ocą od dnia 24 maja 1992 r.”. U staw a zmieniając a z 1998 r. brzmi następująco: „Art. 1. W ustawie z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 34, poz. 149, z 1993 r. Nr 36, poz. 159 i z 1995 r. Nr 28, poz. 143) wprowadza się następujące zmiany: 1) w art. 8: a) w ust. 2a wyrazy « na mocy porozumienia zawartego w dniu 26 lipca 1944 r. między Polskim Komitetem Wyzwolenia Narodowego i Rządem Z wiązku Socjalistycznych Republik Radzieckich o stosunkach między radzieckim wodzem naczelnym a polską administracją po wkroczeniu wojsk radzieckich na terytorium Polski » zastępuje się wyrazami « na obecnym terytorium Polski w okresie od dnia 1 lipca 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. oraz na teryto- rium Polski w granicach ustalonych w Traktacie Ryskim, w okresie od dnia 1 stycznia 1944 r. do dnia 31 grudnia 1956 r. » , b) po ust. 2a dodaje się ust. 2b w brzmieniu: « 2b. Przez działalność na rzecz niepodległego b ytu Państwa Polskiego, o której mowa w ust. 2a, w odniesieniu do osób represjonowanych na terytorium Polski w granicach ustalo- nych w Traktacie Ryskim poza obecnym terytorium Polski, należy rozumieć działalność w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. » , c) w ust. 3 na końcu dodaje się wyrazy « , z wyjątkiem art. 489 » ; 2) w art. 11: a) w ust. 1 skreśla się zdanie drugie, b) w ust. 2 skreśla się wyrazy « , przy czym termin określony w ust. 1 nie ma zastoso- wania » . Art. 2. Prawomocne orzeczen ie, wydane przed dniem wejścia w życie niniejszej usta- wy, oddalające żądanie odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy wymienionej w art. 1 ze względu na to, że represje miały miejsce na ziemiach, które obecnie nie należą do Państwa Polskiego, lub miały miejsce poza strefą operacji wojennych OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 8 albo były stosowane po dniu 8 maja 1945 r., nie stanowi przeszkody do rozpoznania sprawy w oparciu o ponowne żądanie zgłoszone przez osobę represjonowaną, a w razie jej śmierci – przez małżon ka, dzieci lub rodziców. Art. 3. Ustawa wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia”. 2.2. Jako wzorce kontroli skarżący wskazali art. 2, art. 32 ust. 1, art. 41 ust. 5 w związku z art. 32 ust. 1 i art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. Jako samodzieln e wzor ce kontroli skarżący wskazali art. 2, art. 32 ust. 1, art. 64 ust. 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji. Związkowo powołali natomiast art. 31 ust. 3 Konstytucji jako wzorzec proporcj onalności ograniczeń praw konstytucyjnych, a art. 32 ust. 1 Konstytucji także jako wzorzec powiązany z art. 41 ust. 5 Konstytucji. Z art. 2 Konstytucji skarżący wywodzili zasady zaufania jednostki do państwa i sta- nowionego przez nie prawa, poprawnej legislacji oraz sprawiedliwości społecznej. W ich ocenie zakwestionowana regulacja utrwala skutki wcześniejszego oddalenia wniosku z powo- du upływu terminu przewidzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r., mimo że po nowelizacji ustawy lutowej z 1998 r. analogiczn e roszczenia mogą być dochodzone bez takiego ograni- czenia czasowego. W ocenie skarżących doszło również do naruszenia a rt. 32 ust. 1 Konstytucji , powoła- nego jako samodzielny wzorzec kontroli. Skarżący porównują swoją sytuację z sytuacją osób, które przed wejściem w życie ustawy zmieniającej z 1998 r. nie wystąpiły z roszczeniem, a po tej nowelizacji mogły skutecznie dochodzić odszkodowania lub zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy lutowej. Ten sam art. 32 ust. 1 Konstytucji został jednocześnie przywołany związkowo z art. 41 ust. 5 Konstytucji . W ocenie skarżących „nie ulega wątpli- wości, iż roszczenia wysuwane przez nich na podstawie przepisu art. 8 ust. 2a mają postać roszczeń o odszkodowanie za bezprawne pozbawienie wolności z różnicami wynikającymi z treści ustawy lutowej. Nie ma przy tym w ocenie Skarżących jakiegokolwiek znaczenia w tym kontekście okoliczność, iż roszczenia te wysuwane są przez dzieci osoby pozbawionej wcześniej wolności, bowiem przejście uprawnień do tego odszkodowania na w /w osoby zgodnie z przepisami ustawy lutowej, nie powoduje wcale, że odszkodowanie/ zadośćuczy- nienie dochodzone na podstawie art. 8 ust. 2a przestaje dotyczyć osoby pozbawionej wolno- ści”. W odniesieniu do a rt. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji skarżący wska- zali, że „zaskarżony przepis narusza w/w normy konstytucyjne ze względu na fakt, iż ograni- cza on prawo Skarżących wyrażone w przepisie art. 45 ust. 1 Konstytucji jednocześnie cał- kowicie pomijając przesłanki wyrażone w art. 31 ust. 3 Konstyt ucji. Wobec obowiązywania zaskarżonego przepisu w ocenie Skarżących nie jest bowiem możliwe sprawiedliwe rozpo- znanie sprawy przez Sąd”. W związku z tym „dochodzi do ograniczenia prawa Skarżących do sprawiedliwego rozpoznania sprawy przez Sąd. Owe ograniczenie nie jest jednocześnie ko- nieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób i narusza istotę prawa o którym mowa w art. 45 us t. l Konstytucji. Skarżący bowiem realnie nie mogą dochodzić swoich roszczeń przed Sądem powszechnym”. Art. 64 ust. 2 Konstytucji skarżący powołali jako samodzielny wzorzec kontroli , stwierdzając, że „doszło do rażącego naruszenia przepisu art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, bo- wiem prawa majątkowe Skarżących w postaci roszczeń o zadośćuczynienie o których mowa w ustawie z dnia 23 lutego 1991 r., o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego nie są chro- nione. Jednocześnie nie ulega wątpliwości przy tym, że w/w prawa Skarżących nie są chro- nione w równym stopniu, jak prawa osób, które pozostały bierne przed dniem 14 sierpnia OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 9 1998 r. jeśli chodzi o wystąpienie z roszczeniem o odszkodowanie lub zadośćuczynienie na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy lutowej”. W odniesieniu do a rt. 77 ust. 2 Konstytucji , wskazan ego jako samodzielny wzorzec kontroli , skarżący stwierdzili, że „doszło do naruszenia ww. normy konstytucyjnej, poprzez zamknięcie d e facto Skarżącym drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności, lub praw”. Skarżący wskazali , że zastosowanie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w zakwestionowanym za- kresie prowadzi do definitywnego zamknięcia drogi do merytorycznego dochodzenia rosz- czeń kompensacyjnych wynikających z ustawy lutowej. 3. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. Z uwagi na sposób sformułowania zarzutu należy rozstrzygnąć, czy wskazany przez skarżących brak regulacji może być zakwalifikowany jako pomini ęcie prawodawcze w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., czy też jako zaniechanie prawodawcze, pozostające poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. W orzecznictwie Trybunału odróżnia się pominięcie od zaniechania prawodawczego. Zaniechanie ustawodawcze występuje wtedy, gdy ustawodawca w ogóle nie ustanowił okre- ślonych regulacji prawnych. Trybunał konsekwentnie przyjmuje, że w jego kompetencji nie leży orzekanie w sprawach tego rodzaju, nawet jeżeli obowiązek regulacji danej materii wy- nika z Konstytucji. Zgodnie z art. 188 Konstytucji Trybunał jest bowiem właściwy przede wszystkim do orzekania w zakresie hierarchicznej zgodności aktów normatywnych. W wyroku z 6 listopada 2012 r., sygn. K 21/11 ( OTK ZU nr 10/A/2012, poz. 119 ) , Trybunał wskazał, że z zaniechaniem prawodawczym związany jest całkowity brak ingerencji prawodawcy w system prawa. Inaczej jest w w ypadku pominięcia: prawodawca tworzy prze- pisy prawne, dając wyraz temu, że normuje pewną dziedzinę spraw, lecz czyni to z punktu widzenia Konstytucji wadliwie. Jest przy tym obojętne, czy aktywność legislacyjna została podjęta w następstwie wykonania obowiązku uregulowania określonej materii, czy też wyni- kała z uznania jej za celową. W postanowieniu z 2 grudnia 2014 r., sygn. SK 7/14 (OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 123) , Trybunał podkreślił, że możliwość zaskarżenia przepisu pod zarzutem, iż nie za- wiera on regulacji postulowanej przez skarżącego, prowadziłaby w istocie do ukształtowania kompetencji Trybunału w sposób, którego Konstytucja nie przewiduje. Trybunał wskazał także, że sformułowanie zarzutu pominięcia prawodawczego wymaga wykazania związku zachodzącego między treścią przepisu a sposobem naruszenia konstytucyjnych wolności lub praw. Skarżący powinien określić normę prawną, która nie znajduje do niego zastosowania, wskazać jej usytuowanie w odpowiedniej jednostce redakcyjnej tekstu prawnego oraz wyka- zać, że niezastosowanie tej normy jest wynikiem zbyt wąskiego zakresu jej zastosowania. Trybunał zwracał również uwagę na konieczność daleko idącej ostrożności przy oce- nie ja kościowej tożsamości materii pominiętej i unormowanej w kwestionowanej regulacji. Rozstrzygnięcie kwestii, czy w danej sprawie doszło do pominięcia, czy do zaniechania pra- wodawczego, stanowi jeden z kluczowych elementów analizy formalnej. Pominięcie prawo- dawcze może podlegać merytorycznej ocenie Trybunału i skutkować uznaniem niekonstytu- cyjności normy prawnej. Stwierdzenie, że w danej sytuacji mamy do czynienia z zaniecha- niem prawodawczym, stanowi przeszkodę formalną do merytorycznego zbadania sprawy. Skute czne zakwestionowanie pominięcia prawodawczego wymaga od podmiotu ini- cjującego postępowanie przed Trybunałem wyjątkowej staranności i zaangażowania. Posta- wione zarzuty muszą być precyzyjne i nie mogą polegać na wskazaniu, że przepis nie zawiera konkretnej regulacji, której istnienie zadowalałoby skarżącego. Taki pogląd został wyrażony m.in. w wyroku z 19 listopada 2001 r., sygn. K 3/00 (OTK ZU nr 8/2001, poz. 251). Zarzut braku takiej regulacji może być rozpatrywany wyłącznie w kategoriach zaniechania prawo- dawczego, którego badanie pozostaje poza zakresem kognicji Trybunału (zob. postanowienie OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 10 z 28 października 2015 r., sygn. P 6/13, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 161). Wątpliwości w za- kresie rozróżnienia pominięcia prawodawczego od zaniechania prawodawczego muszą być rozstrzygane na korzyść tego ostatniego (zob. postanowienie z 28 czerwca 2022 r., sygn. SK 60/21, OTK ZU A/2022, poz. 55). W niniejszej sprawie skarżący nie przeprowadzili przekonującej analizy, że wskazy- wana przez nich luka prawna jest pominięciem, a nie zaniechaniem prawodawczym. Nie wy- kazali w szczególności jakościowej tożsamości materii uregulowanej w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. z postulowanym mechanizmem ponownego merytorycznego rozpoznania roszczeń z ustawy lutowej mimo wcześniejszych prawomocnych rozstrzygnięć. Skarżący starają się wykazać, że w systemie prawa powinna istnieć regulacja pozwa- lająca na ponowne merytoryczne rozpoznanie roszczeń z art. 8 ust. 2a ustawy lutowej także wtedy, gdy wcześniejszy wniosek został oddalony z powodu uchybienia te rmin owi przewi- dzian emu w art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r., a późniejsze postępowania były umarzane na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. określa ujemną, inaczej negatywną, przesłankę procesową w postaci powagi rzeczy osądzonej oraz zawisłości sprawy. Jej wystąpienie powoduje ko- nieczność umorzenia postępowania. W sprawie skarżących przepis ten został zastosowany odpowiednio w postępowaniu w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia dochodzo- nego w trybie ustawy lutowej. Sądy po wszechne badały zatem tożsamość podmiotową i przedmiotową kolejnych postępowań dotyczących tego samego żądania, związanego z re- presjonowaniem tej samej osoby. Zaskarżony przepis pełni inną funkcję niż regulacje określające przesłanki materialno- prawne roszczeń z ustawy lutowej, terminy ich dochodzenia oraz wyjątkowe sytuacje, w któ- rych prawomocne orzeczenia wydane w poprzednim stanie prawnym pozwalają ponown ie rozpozna ć spraw ę . Takie szczególne rozwiązanie ustawodawca wprowadził w art. 2 ustawy zmieniającej z 1998 r., wskazując, że określone prawomocne orzeczenia oddalające żądania z przyczyn związanych z miejscem albo czasem represji nie stanowią przeszkody do ponow- nego rozpoznania sprawy. Sytuacja skarżących opiera się jednak na innym elemencie stanu prawnego , ponieważ ich pierwszy wniosek został oddalony z powodu upływu terminu przewidzianego w ustawie zmieniającej z 1993 r. Skarżący oczekują zatem ustanowienia dodatkowego wyjątku od skut- ków powagi rzeczy osądzonej, obejmującego także tę kategorię prawomocn ych rozstrzygnięć. Postulowany mechanizm musiałby określić krąg uprawnionych, zakres spraw podlegających ponownemu rozpoznaniu, relację do wcześniejszych prawomocnych orzeczeń oraz tryb uru- chomienia postępowania. Problem przedstawiony w skardze dotyczy więc zaniechania prawodawczego, pozo- stającego poza kognicją Trybunału Konstytucyjnego. Argumentacja skarżących częściowo odnosi się także do sposobu zastosowania art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. przez sądy powszechne, zwłaszcza do oceny tożsamości kolejnych żądań ze sprawami prawomocnie zakończonymi, są to jednak kwestie wykładni i stosowania prawa w indywidualnej sprawie. Trybunał kontro- luje natomiast normę prawną, a skarga konstytucyjna nie służy kontroli instancyjnej orzeczeń sądowych. Rozstrzygające jest to, że zarzut w niniejszej skardze dotyczy zaniechania prawo- dawczego, polegającego na braku ustawowego wyjątku od skutków powagi rzeczy osądzonej. W konsekwencji ocena poszczególnych wzorców kontroli stała się bezprzedmiotowa, a ni- niejsze postępowanie podlega umorz eniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK . Trybunał dostrzega przy tym szczególną doniosłość roszczeń dochodzonych na pod- stawie ustawy lutowej oraz moralny i społeczny wymiar kompensacji za cierpienia osób represjonowanych i ich najbliższych. Ustawa ta odnosi się do krzywd wyrządzonych w wa- runkach represji politycznych, bezprawnego pozbawienia wolności, przymusu, lęku oraz dłu- gotrwałych następstw osobistych i rodzinnych. Krzywdy tego rodzaju nie ograniczają się tyl- OTK ZU A/2026 SK 94/22 poz. 109 11 ko do wymiaru majątkowego, obejmuj ą naruszenie godności osoby represjonowanej, zerwa- nie więzi rodzinnych, cierpienie najbliższych oraz skutki, które często oddziaływały na życie rodziny także po zakończeniu samych represji. Z tego względu sprawy dotyczące roszczeń dochodzonych na podstawie ustawy lutowej wymagają od organów państwa szczególnej wrażliwości oraz świadomości, że kompensacja przewidziana w tej ustawie ma również wy- miar symboliczny i restytucyjny. Nie zmienia to jednak przedmiotu niniejszego postępowania. Skarga konstytucyjna z ostała skierowana przeciwko art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., a więc przepisowi określającemu ogól- ną ujemną przesłankę procesową w postaci powagi rzeczy osądzonej i zawisłości sprawy, stosowanemu odpowiednio w postępowaniu odszkodowawczym prowadzonym na podstawie ustawy lutowej. Ocena, czy ustawodawca powinien był szerzej ukształtować możliwość po- nownego dochodzenia roszczeń przez osoby, których wcześniejsze wnioski oddalono z po- wodu upływu terminu z ustawy zmieniającej z 1993 r., dotyczy odrębnego zagadnienia kon- s tytucyjnego. Zagadnienie to pozostaje związane raczej z treścią regulacji intertemporalnych ustawy lutowej i ustaw ją zmieniających, w tym z problemem podniesionym w nierozstrzy- gniętej dotąd sprawie o sygn. K 13/23, niż z samą konstrukcją art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Trybunał stwierdz ił także, że tocząca się przed nim sprawa o sygn. K 13/23 nie zmie- nia przedmiotu kontroli w niniejszym postępowaniu. Postępowanie owo dotyczy art. 2 ustawy zmieniającej z 1993 r., a więc przepisu ustanawiającego termin zgłoszenia r oszczeń z art. 8 ust. 2a ustawy lutowej. W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli pozostaje art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. , a e wentualny wyrok negatoryjny w sprawie o sygn. K 13/23 mógłby oddziaływać na sytuację procesową skarżących przez art. 190 ust. 4 Konstytucji, jednak nie tworzy podstaw do merytorycznej oceny art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w niniejszym postępowaniu. Wobec powyższego Trybunał uznał, że należy umorzyć postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopuszczalność wydania w yroku .