SK 29/25

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 14 października 2026 r. Pozycja 104 POSTANOWIENIE z dnia 7 października 202 6 r. Sygn. akt SK 29/25 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Bogdan Święczkowski Rafał Wojciechowski – sprawozdawca Jarosław Wyrembak , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 października 202 6 r., skargi konstytu- cyjnej Parafii Rzymskokatolickiej [ … ] o zbadanie zgodności: art. 292 w związku z art. 172 § 1, w związku z art. 285 § 1 i 2, w związku z art. 305 4 , w związku z art . 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.) w zakresie, w jakim: – „umożliwiają nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze w przypadku braku decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nierucho- mości [Dz. U. z 19 74 r. Nr 1 0, poz. 74 , ze zm.], art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. n r 30, poz. 127 ze zm.), art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sier - pnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.)”, – „umożliwiają doliczenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wy- konywanego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie z pominięciem zawiesze- nia biegu zasiedzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżącego, któ- remu przywrócono własność wywłaszczonych nieruchomości lub przyznano nieruchomości zamienne po przemianach ustrojowych Państwa Polskiego po 1989 r., zgodnie z ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Ko- ścioła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.) a który to właściciel został pozbawiony możliwości dochodzenia zwrotu własności swojej nieruchomości z uwagi na obowiązujące przepisy prawne (… ) PRL oraz uwarunkowania polityczne, co skutkowało zawiesze- niem biegu zasiedzenia służebności gruntowych a następnie służebności prze- syłu do czasu przywrócenia własności nieruchomości wywłaszczonej bądź OTK ZU A/2026 SK 29/25 poz. 104 4 przyznania nieruchomości zamiennej w postępowaniu regulacyjnym w stanie wolnym od obciążeń przez Komisję Majątkową” z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 - 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 20 sierpnia 2020 r. (data nadania) Parafia Rzymskoka- tolicka [ … ] (dalej: skarżąca) wystąpiła ze skargą konstytucyjną sformułowaną jak w petitum . 1.1. Skarga została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Skarżąca wystąpiła do Sądu Rejonowego z wnioskiem o ustanowienie służebności przesyłu na nieruchomości, na której posadowione są bez zgody skarżącej – w łaścici ela, której przywrócono prawo własności nieruchomości bezprawnie wywłaszczonej przez PRL jako nabycie pierwotne w stanie wolnym od obciążeń – po przemianach ustrojowych Państwa Polskiego po 1989 r. – na podstawie ugody zawartej przed Komisją Majątkową z lutego 1997 r. – zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 63 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z 17 maja 1989 r. o sto- sunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej ( Dz. U. z 2019 r. poz. 1347 , ze zm.) . Postanowieniem z 14 maja 2019 r. sąd rejono wy oddalił wniosek skarżą- cej. Od tego postanowienia skarżąca wniosła apelację, którą sąd okręgowy oddalił postano- wieniem z 2 7 lutego 202 0 r. 1.2. Zdaniem skarżącej, wykładnia kwestionowanych przepisów, przyjęta w dotych- czasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych, zgodnie z którą moż- liwe jest zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne służebności gruntowej o treści od- powiadającej służebności przesyłu (która została wprowadzona do systemu prawnego dopiero 3 sierpnia 2008 r. przez ust awę z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. Nr 116, poz. 731) i doliczenie okresu posiadania słu- żebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu do okresu posiadania słu- żebności przesyłu oraz pominięcie zawieszenia ewentualnego okresu zasiedzenia służebności gruntowej i przesyłu w czasie, kiedy właściciel nie mógł dysponować własnością swojej nie- ruchomości wywłaszczonej w okresie PRL do czasu jej zwrotu po przemianach ustrojowych po 1989 r . w postępowaniu regulacyjnym przed Komisją Majątkową przeprowadzonym zgodnie z przepisami ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolic- kiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.), narusza konstytucyj- ne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. 2. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 16 kwietnia 2025 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. OTK ZU A/2026 SK 29/25 poz. 104 5 3. Prokurator Generalny w pi śmie z 24 lipca 2025 r. poinformował o braku „uzasad- nienia do przedstawienia przez Prokuratora Generalnego stanowiska w sprawie o sygnaturze SK 29/25” . 4. Marszałek Sejmu nie zajął stanowiska w imieniu Sejmu . II Trybunał Konstytucyjny zważył co następuje : 1. W sprawach inicjowanych skargą konstytucyjną na każdym etapie – aż do wydania orzeczenia kończącego postępowanie – Trybunał Konstytucyjny bada, czy nie zachodzi któ- rakolwiek z ujemnych przesłanek procesowych, pociągająca za sobą obligatoryjne umo rzenie postępowania. Dotyczy to wszelkich kwestii wstępnych, jak również przesłanek formalnych, wspólnych dla kontroli inicjowanej w trybie skargi konstytucyjnej, wniosku lub pytania prawnego. Merytoryczne rozpoznanie zarzutów sformułowanych w skardze konstytucyjnej jest uzależnione od spełnienia wszystkich warunków jej dopuszczalności (zob. np. postano- wienie TK z 1 marca 2010 r., sygn. SK 29/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 29 i powołane tam orzecznictwo). Podkreślić również należy, że Trybunał nie jest związa ny postanowieniem o nadaniu skardze dalszego biegu wydanym na etapie wstępnej kontroli (zob. np. wyrok peł- nego składu TK z 25 września 2019 r., sygn. SK 31/16, OTK ZU A/2019, poz. 53 oraz posta- nowienie TK z 17 października 2023 r., sygn. SK 27/22, OTK ZU A/2023, poz. 77 i powołane tam orzecznictwo). 2. W petitum skargi Parafia Rzymskokatolicka [ … ] (dalej: skarżąca) jako przedmiot zaskarżenia wskazała następujące przepisy: art. 292 w związku z art. 172 § 1, w związku z art. 285 § 1 i 2, w związku z art. 305 4 , w związku z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.) w zakresie, w jakim: „umożli- wiają nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze w przypadku braku decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasa- dach i trybie wywłaszczania nieruchomości [Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 74, ze zm.], art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywła szczaniu nieruchomo- ści (Dz. U. z 1991 r. nr 30, poz. 127 ze zm.), art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r. poz. 2204 ze zm.)” oraz „umożliwiają doli- czenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wykonywanego przed dniem 3 sierp- nia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widoczne- go urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przesyłu p rzez zasiedzenie z pominięciem zawieszenia biegu zasiedzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżącego, któremu przywrócono własność wywłaszczonych nieruchomości lub przyznano nieruchomości zamienne po prze- mianach ustrojowych Państwa Polskiego po 1989 r., zgodnie z ustawą z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347, ze zm.) a który to właściciel został pozbawiony możliwości dochodzenia zwrotu własności swojej nieruchomości z uwagi na obowiązujące przepisy prawne (…) PRL oraz uwarunkowania polityczne, co skutkowało zawieszeniem biegu zasiedzenia służebności grun- towych a następnie służebności przesyłu do czasu przywrócenia własności nieruchomości wywłaszczonej bądź przyznania nieruchomości zamiennej w postępowaniu regulacyjnym w stanie wolnym od obciążeń przez Komisję Majątkową. Z kolei jako wzorce kontroli skarżąca powołała: art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 ora z art. 64 ust. 1 - 3 Konstytucji. OTK ZU A/2026 SK 29/25 poz. 104 6 Zarzuty skarżącej nie dotyczą treści zakwestionowanych przepisów, lecz zostały skie- rowane przeciwko ich wykładni, ukształtowanej w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, zgodnie z którą możliwe jest zasiedzenie przez przedsiębiorstwo energetyczne służebności przesyłu w dobrej wierze z doliczeniem okresu posiadania służe bności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu do okresu posiadania służebności przesyłu oraz pominięcie przerwania biegu zasiedzenia służebności gruntowej doliczanej do okresu służeb- ności przesyłu w czasie prowadzonego postępowania regulacyjnego przez Komisję Majątko- wą zgodnie z przepisami u.s.p.k. W ocenie skarżącej , taka wykładnia narusza konstytucyjne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. 3. Zgodnie z utrwalonym orzecznict wem Trybunału Konstytucyjnego, kwestionowa- nie wykładni przepisów prawnych (należącej, podobnie jak, np. ustalanie stanów faktycznych, do stosowania prawa) nie jest objęte kognicją Trybunału. Jeżeli jednak określony sposób ro- zumienia przepisu ustawy utrwalił się już w sposób oczywisty, a przede wszystkim jeżeli zna- lazł jednoznaczny i autorytatywny wyraz w orzecznictwie Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego, to należy uznać, że przepis ten – w praktyce stosowania – nabrał takiej właśnie treśc i, jaką odczytują z ni ego sądy mające najwyższy autorytet w Polsce. W tym sensie kognicji Trybunału podlega przepis, ale w określonej interpretacji. Kontrola zgodności z Konstytucją jest zatem dopuszczalna w stosunku do takiej treści przepisu, jaką uzyskał on w wyniku „jednolitej, powszechnej i stałej” wykładni sądowej (zob. wyroki TK z: 28 stycznia 2003 r., sygn. SK 37/01, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 3; 9 czerwca 2003 r., sygn. SK 12/03, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 51; 28 października 2003 r., sygn. P 3/03, OTK ZU nr 8/A/2003, poz. 82; 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85; 18 kwietnia 2018 r., sygn. K 52/16, OTK ZU A/2018, poz. 28; postanowienie TK z 17 maja 2017 r., sygn. SK 38/15, OTK ZU A/2017, poz. 39). W niniejszej sprawie skarżąca podniosła, że podstawę skargi „stanowi wykładnia kwe- stionowanych przepisów przez Sąd Okręgowy (…) w zakresie w jakim umożliwiają (…) do- liczenie posiadania po dniu l lutego 1989 r., do okresu korzystania swojego korzystania jako przedsiębiorcy przesyłoweg o z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przez zasiedzenie w dobrej wierze. Ponadto naruszone zostało prawo własności poprzez wy- właszczenie w okresie PRL a następnie zwrot nieruchomości wywłaszczonych ze wskazaniem w ugodzie, jako bez obciążeń, a faktycznie z biegnącym okresem zasiedzenia w dobrej wierze od 1991 r., gdy właściciel nie mógł wykonywać prawa własności do 1997r. ”. 4. Problem dopuszczalno ści zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadają- cej służebności przesyłu był już przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego. W wyda- nym w pełnym składzie wyroku z 2 grudnia 2025 r., sygn. P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1), Trybunał orzekł, że art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c., rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 l - 305 4 k.c., w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej tre- ścią służe bności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji. Orzekając w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał podzielił poglądy pytających sądów o istnieniu trwałej, jednolitej i powszechnej wykładni zakwestionowanych przepisów. Tym samym uznał, że kontrola zgodności z Konstytucją tej wykładni mieści się w jego kompeten- cjach. Skład Trybunału orzekający w niniejszej sprawie jest związany poglądem wyrażonym przez Trybunał w wyroku wydanym w pełnym składz ie, co znaczy, że twierdzenie skarżącej o istnieniu jednolitej linii orzeczniczej, zgodnie z którą możliwe było zasiedzenie służebności OTK ZU A/2026 SK 29/25 poz. 104 7 odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305 l - 305 4 k.c. – jako potwierdzone w orzecznictwie Trybunału – zasługiwało na uwzględnienie. W uzasadnieniu wyroku o sygn. P 10/16 Trybunał wskazał, że niekonstytucyjność art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. polegała nie na tym, że ich literalna treść sprzeczna jest z przepisami Konstytucji, lecz na tym, iż dawały one podstawę interpretacji prowadzącej do wykreowania nowej instytucji prawa rzeczowego – służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a w konsekwencji możliwości jej zasiedzenia. Prawotwórcza wykładnia Sądu Najwyższego, wbrew zasadzie numerus clausus praw rzeczowych, doprowa- dziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego nowego rodzaju służebności grunto- wej, odbiegającej w swej konstrukcji od klasycznej służebności gruntowej. Wyprowadzona w orzecznictwie sądowym n orma powodowała daleko idące ograniczenie prawa własności, naruszające standardy konstytucyjne. W świetle Konstytucji podstawą takiego ograniczenia nie może być nawet najlepiej uzasadniona funkcjonalnie wykładnia (prawotwórcza), lecz wy- raźny przepis ustawy. Stwierdzenie przez Trybunał, że nie było możliwe posiadanie służebno- ści gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu przed datą wejścia w życie przepi- sów regulujących tę instytucję (tj. przed 3 sierpnia 2008 r.), pociągało za sobą niedopuszczal- n ość zasiedzenia tego rodzaju prawa w tym czasie. 5. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, w sytuacji, gdy zaskarżony przepis był już wcześniej przedmiotem rozstrzygnięcia Trybunału oraz gdy postę- powanie zostało zainicjowane przez ten sam podmiot, zachodzi niedopuszczalność wydania wyroku ze względu na powagę rzeczy osądzonej (zasadę res iudicata ; zob. np. postanowienie z 18 lipca 2011 r., sygn. SK 5/11, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 66). Jeżeli natomiast ten sam przepis został już wcześ niej zakwestionowany przez inny podmiot w oparciu o te same zarzu- ty niezgodności z Konstytucją (a zatem w sytuacji wyłącznie tożsamości przedmiotowej), znajduje zastosowanie zasada ne bis in idem , czyli zakaz ponownego orzekania o tym samym. Jak przyjmuje Trybunał Konstytucyjny, brak podstaw do przyjęcia powagi rzeczy osądzonej nie znaczy, że uprzednie rozpoznanie sprawy zgodności z Konstytucją określonego przepisu prawnego z punktu widzenia tych samych zarzutów może być uznane za prawnie obojętne. Instytuc ją wykształconą w orzecznictwie Trybunału i doktrynie prawnej, w celu zapewnienia stabilizacji sytuacji powstałych w wyniku orzeczenia ostatecznego jako formalnie prawomoc- nego, jest zasada ne bis in idem (zob. np. postanowienia z: 11 grudnia 2019 r., sygn. SK 11/19, OTK ZU A/2019, poz. 72; 15 grudnia 2020 r., sygn. SK 80/19, OTK ZU A/2020, poz. 72; 14 grudnia 2022 r., sygn. SK 32/21, OTK ZU A/2023, poz. 7). Trybunał, co do zasa- dy, przyjmuje, że zaistnienie przesłanki ne bis in idem powoduje konieczność umor zenia po- stępowania z uwagi na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listo- pada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK ). Mając zatem na uwadze, że w wyroku o sygn. P 10/16 dokonano już oceny zgodności art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, Trybunał rozważył, czy w niniejszej sprawie zaszła ujemna przesłanka pr ocesowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym ( ne bis in idem ). 6. Zestawiając przedmiot kontroli oraz treść zarzutów w niniejszej sprawie z przed- miotem kontroli oraz treścią zarzutów w sprawie o sygn. P 10/16, Trybunał stwierdził wystą- pienie przesłanki ne bis in idem . Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem kontroli w sprawie o sygn. P 10/16 były te same przepisy, które wskazała skarżąca, a więc art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. Kluczowe znaczenie w obydwu sprawach, w związku ze sformuł owa- nymi zarzutami, miała kwestia samej dopuszczalności nabycia przez przedsiębiorstwo przesy- OTK ZU A/2026 SK 29/25 poz. 104 8 łowe lub Skarb Państwa w drodze zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a nie przesłanek jej nabycia. Odnośnie do tożsamości wzorców kontroli, należało zauważyć, że w niniejszej spra- wie skarżąca wskazała jako wzorce, poza art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, także art. 21 ust. 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji, które nie były wzorcami w sprawie o sygn. P 10/16. Niemniej, orzeczenie o niezgodności przedmiotu kontroli z jakimkolwiek wzorcem sprawia, że kolejna ocena tego przedmiotu z innym wzorcem jest pozbawiona racji, a cel kon- troli konstytucyjnej w postaci derogacji zakwestionowanej normy zostaje osiągnięty (zob. postanowienie TK z 16 grudnia 2025 r., sygn. SK 106/22, OTK ZU A/2026, poz. 9). Jak stwierdził Trybunał, zarzuty sformułowane przez skarżącą były tożs ame z zarzu- tami już rozpatrzonymi w wyroku o sygn. P 10/16, którego następstwem była utrata mocy obowiązującej normy zaskarżonej w niniejszej sprawie. Tym samym zaktualizowała się uje - mna przesłanka procesowa ne bis in idem , obligująca Trybunał do umorzenia postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność wydania wyroku. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.