SK 52/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 października 2026 r. Pozycja 102 POSTANOWIENIE z dnia 22 września 202 6 r. Sygn. akt SK 52/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Bartłomiej Sochański – sprawozdawca Wojciech Sych Bogdan Święczkowski Rafał Wojciechowski , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 września 2026 r. , skargi konstytucyjnej P .J. o zbadanie zgodności: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o za- pobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239) „z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecz- nej określoności przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania o swo- im życiu o sobistym)”, 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie ob- owiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753) „z wywo- dzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytuc ji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym)”, 3) art. 17 ust. 11 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z § 5 rozporządzenia powołanego w punkcie 2 z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 2 1. W skardze konstytucyjnej z 1 3 września 202 2 r. P .J. (dalej: skarżący ) wniósł o stwierdzenie niezgodności : 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobie- ganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239 ; dalej: u.z.c.z. ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obo- wiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753 ; dalej: rozporządzenie MZ ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 17 ust. 11 u. z. c . z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 87 Konstytucji . 2. Skarżący jest opiekunem prawnym małoletniego syna urodzone go w 20 1 4 r. Ciąży na nim obowiązek poddania małoletnie go syna obowiązkowym szczepieniom ochronnym. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny (dalej: PPIS) upomniał skarżącego o spoczywają- cym na nim obowiązku . W wyniku niezrealizowania obowiązku szczepiennego , PPIS wysta- wił tytuł wykonawczy , określając treść obowiązku sp oczywającego na skarżąc ym następują- co: „ [ p ] an P .J. , opiekun prawny małoletniego jest zobowiązany do poddani a w/wym . dziecka szczepieniom ochronnym przeciwko wirusowe mu zapaleni u wątroby typ u B , błonic y , tęż co- wi , krztuścowi , zakażeniu H aemophilus influenzae typ u b, poliomyelitis oraz odr ze , świn ce i różycz ce zgodnie z rozporządzaniem Ministra Zdrowia z dnia 18.08.2011 r. w sprawie obo- wiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2011 r. nr 182 poz. 1086 z późn. zm.) oraz Ko- munikatem Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 16.10.2015 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2016 (Dz. Urz. Min. Zdrow. z 2015 r. poz. 63) . Pomimo we- zwania i wydania upomnienia zobowiązany nie wykonał ciążącego na Nim obowiązku ” . PPIS wystąpił do w ojewody z wnioskiem o przeprowadzenie egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym. Postanowieniem z 2016 r. w ojewoda skierował tytuł wykonawczy do egzeku- cji administracyjnej . Kolejnym p ostanowieniem nałożył na skarżącego grzywnę . Minister Zdrowia utrzymał w mocy zaskarżon e postanowienie organu pierwszej instancji. Skarżący zaskarżył w całości postanowienie Ministra Zdrowia do Wojewódzkiego Sądu Administra- cyjnego (dalej: WSA) . WSA wyrokiem z 201 9 r. oddalił skargę skarżąc ego . W uzasadnieniu wskazał, że „ obowiązek szczepień ochronnych jest uregulowany prawnie i ma ścisły związek z zapobie- gani em szerzenia się chorób zakaźnych u osób przebywających na terytorium Rzeczypospoli- tej Polskiej . Profilaktyka przed chorobami epidemicznymi jest konstytucyjnym obowiązkiem władz publiczny ch ( … ). W ramach realizacji tego obowiązku państwo opracowuje Program Szczepień Ochronnych, który co roku jest modyfikowany stosownie do aktualnej sytuacji epidemiologicznej, a do którego to programu odsyła § 5 ww. rozporządzenia ” (wyrok WSA, s. 14 ). Wyrokiem z 2022 r. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) oddalił skargę kasa- cyjną. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że „ [k]onieczność wykonania obowiązku pod- dania osoby małoletniej obowiązkowym szczepieniom ochronnym nie pozostaje w sprzecz- ności z art. 8 ust. 1, art. 31 ust. 2, art. 47 Konstytucji RP oraz art. 8 ust. 1 Konwencji o Ochro- nie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Wprost przeciwnie, z art. 68 ust. 4 Konstytu- cji RP wynika obowiązek władz publicznych do zwalczania chorób epidemicznych oraz zapobiegania negatywnym dla zdrowia skutkom degradacji środowiska. Obowiązek ten nie pozostaje w sprzeczności z poszanowaniem życia prywatnego i rodzinnego jednostki. Innymi słowy – materia dotycząca szczepień ochronnych nie znajduje się w jakimkolwiek związk u ze sferą prywatności jednostki (patrz: wyrok NSA z dnia 10 lutego 2021 r., sygn. akt II OSK 1622/18) ” ( uzasadnienie wyrok u NSA, s. 12 ) . OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 3 2.1. Zdaniem skarżące go , kwestionowane w skardze konstytucyjnej przepis y „prowa- dzą do naruszenia wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP zasady dostatecznej określoności przepisów prawa, prawa do prywatności z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Kon- stytucji RP, jak również art. 87 Konstytucji przewidującego zamknięty katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego, do którego nie wchodzi akt o nazwie « komunikat » ” (skarga, s. 4 ). W ocenie skarżące go , „ P rogram szczepień ochronnych wydawany przez Głównego Inspektora Sanitarnego nie mieści się w katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego, może mieć zatem wyłącznie charakter prawa wewnętrznego, obowiązującego jedynie jed- nostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu. Akt tego rodzaju nie może stanowić podstawy decyzji wobec obywateli. Jest on jedynie aktem stosowania prawa, w ramach które- go nie mogą być nakładane na obywateli obowiązki. (…) W tym zakresie Komunikat GIS nakłada na obywateli nowy obowiązek, a zatem zgodnie z art. 87 Konstytucji musi mieć for- mę co najmniej rozporządzenia” (skarga, s. 6 i 7 ). Skarżący uzna ł , że „wprowadzenie obo- wiązku szczepień nie było niezbędne, gdyż ryzyko wystąpienia epidemii chorób zakaźnych (…) nie jest realne a istnieją inne środki nie ingerujące w prawo do prywatności, które rów- nież pozwalają na zapobieżenie ich występowaniu (np. szczepienia akcyjne). Również art. 68 ust. 4 Kon stytucji RP nakazujący władzom publicznym zwalczać choroby epidemiczne nie przesądza czy środki zwalczania chorób epidemicznych powinny być stosowane na zasadzie dobrowolności, zgodnie z zasadą prawa do samostanowienia (art. 47 Konstytucji RP) , czy przymusu leczniczego ” (skarga s. 9 ) . Skarżąc y stwierdził , że „wprowadzenie obowiązkowych szczepień ochronnych z jednej strony bez uzasadnienia medycznego ku temu, bez powołania funduszu odszkodowawczego stanowi naruszenie art. 47 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji” (skarga, s. 10 ). 3. Rzecznik Praw Obywatelskich w piśmie z 5 czerwca 2023 r. poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. 4. Prokurator Generalny (dalej: PG) w piśmie z 7 czerwca 2023 r. wniósł o umorzenie postępowania „w zakresie badania zgodności art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (aktualny t.j.: Dz. U. z 202 2 r., poz. 1657 , ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sier - pnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych ( aktualny t.j.: Dz. U. z 2022 r., poz. 2172) z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji RP” – na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa- nia przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na zbędność wydania wyroku. W pozostałym zakresie PG wniósł o umorzenie po- stępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na nie dopuszczalność wy- dania orzeczenia . PG w uzasadnieniu swojego stanowiska wskazał, że „problem konstytucyjny sygnali- zowany ową skargą jest identyczny jak w rozstrzygniętej przez Trybunał Konstytucyjny sprawie o sygn. SK 81/19 – sprowadza się do ograniczenia prawa jednostki przez akt prawny, który nie należy do źródeł prawa powszechnie obowiązującego” (stanowisko, s. 7). W świetle powyższego, zdaniem PG, postępowanie w zakresie badania zgodności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. i § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w zwią zku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK – ze względu na zbęd- ność wydania wyroku. PG uznał, że w skardze konstytucyjnej skarżący spełnił warunek dotyczący określenia, która z zasad pochodnych wywodzonych z art. 2 Konstytucji została naruszona – wskazał bowiem na zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa. Skarżący nie powiązał jednak OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 4 tego wzorca kontroli z przepisem określającym jego konkretne prawo konstytucyjne. Art. 2 Konstytucji został bowiem wskazany w petitum skargi jako wzorzec samodzielny. Skarżący nie wykazał także w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej, że odwołanie się do zasady wyrażo- nej w art. 2 Konstytucji służy wzmocnieniu argumentacji dotyczącej naruszenia praw wynika- jących z art. 47 Konstytucji. W świetle tych ustaleń PG uznał, że postępowanie w zakresie badania zgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z., a także § 3 rozporządze- nia MZ z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą dostateczne j określoności przepisów prawa powinna zostać umorzona na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, z uwagi na niedopusz- czalność wydania wyroku. W uzasadnieniu skargi konstytucyjnej brakuje także, zdaniem PG, istotnego elementu – wskazania, w jaki sposób prawo skarżącego ( jako rodzica małoletniego dziecka ) , do samo- stanowienia zostało naruszone przez zakwestionowane przepisy. Nie można zatem uznać, aby skarżący posiadał legitymację czynną w zakresie wystąpienia ze skargą konstytucyjną kwestionującą art. 5 u st. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. oraz § 3 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W opinii PG , postępowanie w tym zakresie powinno zostać umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK – ze względu na niedo- puszczalność wydania wyroku. 5 . Minister Zdrowia (dalej: MZ) w piśmie z 22 czerwca 202 3 r. wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK) ze względu na zbędność i nie- dopuszczalność wydania wyroku. W wypadku nieuwzględnie nia wniosku o umorzenie postę- powania, MZ wniósł o stwierdzenie, że art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. są zgodne z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; § 3 rozporządzenia MZ jest zgodny z art. 2 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. W ocenie MZ , w skardze konstytucyjnej występuje brak legitymacji czynnej skarżą- cego w zakresie wystąpienia ze skargą konstytucyjną kwestionującą art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. oraz § 3 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Brak wykonania obowiązku przez skarżącego – od którego zasadniczo nie może się uchylić – nie prowadzi jednak do przymusowego zaszczepienia dziecka, lecz przekłada się na konieczność egzekucji obowiązku o charakterze niepieniężnym. Innymi słowy, skarżący nie decyduje o swoim życiu osobistym, lecz zastępczo o życiu osobistym swojego dziecka. Zdaniem MZ , art. 2 Konstytucji, w którym zawarto zasadę demokratycznego państwa prawnego, co do zasady nie może stan owić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu inicjowanym skargą konstytucyjną. Skarżący nie wywodzi z art. 2 Konstytucji prawa podmio- towego niewynikającego z innych przepisów konstytucyjnych i nie można uznać, aby art. 2 Konstytucji pełnił funkcję pomocniczego wzorca kontroli. Wobec wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50), badanie zgodności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzor cami kontroli jest zbędne. MZ podkreślił, że „żaden z poddawanych ocenie konstytucyjności przepisów zarówno ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi jak i rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiąz- kowych szczepień ochronnych nie precyzuje ani ilości dawek poszczególnych szczepionek, ani też nie podaje konkretnego wieku, w którym te dawki mają być podane (rozporządzenie wskazuje wyłącznie przedział czasowy tj. od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że są to informacje specjalistyczne z zakresu medycy- ny dotyczące technicznych kwestii wykonania danego szczepienia i nie można ich traktować w kategorii norm prawnych” (stanowisko, s. 4). OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 5 W ocenie MZ , kwestie związane z ochroną zdrowia publicznego w analizowanym za- kresie uzasadniają ingerencję państwa (ustawodawcy) w sferę prywatności określoną treścią art. 47 Konstytucji. MZ podkreślił, że z „punktu widzenia dyrektyw prawidłowej (p rzyzwoi- tej) legislacji należy podnieść, że rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych swoją regulacją wykonuje przedmiotową ustawę, a zatem konkretyzuje jej przepisy i nie uzupełnia jej w sposób samoistny. Przepisy rozporządzenia pozostają w związku merytorycznym i funkcjonalnym w stosunku do rozwią- zań ustawowych” (stanowisko, s. 7). „Treść i cel rozporządzenia są zdeterminowane przez cel ustawy. I w związku z tym jako przepisy wykonawcze pozostaj ą w związku merytorycznym i funkcjonalnym w stosunku do rozwiązań ustawowych, ponieważ tylko w ten sposób mogą być wyznaczone granice, w jakich powinna mieścić się regulacja zawarta w przepisach usta- wodawczych. Jednocześnie trudno uznać, że przyjęte przez ustawodawcę rozwiązanie w cy- towanym § 3 [rozporządzenia MZ], a tym samym kwestionowane przepisy rozporządzenia, zostały ustanowione w sposób nieprecyzyjny, niejednoznaczny lub powodujący istotne wąt- pliwości prawne” (stanowisko, s. 9). 6. Rzecznik Praw Dzi ecka (dalej: RPD) w piśmie z 27 czerwca 2023 r. zajął stanowi- sko, w którym uznał, że art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i art. 17 ust. 1 i 11 u.z.c.z. oraz § 3 i § 5 rozpo- rządzenia MZ są zgodne z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji i nie są niezgodne z art. 2 oraz z art. 87 Konstytucji. RPD wskazał między innymi, że Program Szczepień Ochronnych ogłaszany przez Głównego Inspektora Sanitarnego „nie wprowadza (…) żadnych praw i obowiązków, a więc nie stanowi powszechnego źródła prawa. Dokładna analiza zapi sów Programu Szczepień Ochronnych wskazuje, że żaden z terminów szczepień nie wykracza poza granice obowiązku szczepień wskazane w § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w spra - wie obowiązkowych szczepień ochronnych. W rzeczywistości więc dokument ten ma charak- ter czysto techniczny i zawiera zalecenia, które w zakresie szczepień obowiązkowych miesz- czą się w polu regulacji wyznaczanej przez przepisy ustawy i rozporządzenia, natomiast w zakresie szczepień zalecanych są w polu nieuregulo wanym przez przepisy o charakterze « intruzywnym » ” (stanowisko, s. 6). 7. W piśmie z 14 lipca 2023 r., stanowisko zajął Sejm. Wniósł o umorzenie postępo- wania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK ze względu na zbędność i niedopusz- czalność wydania wyroku. Sejm wskazał na występującą w sprawie ujemną przesłankę procesową ne bis in idem w zakresie kontroli konstytucyjności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzorcami kontroli w związku z wyrokiem TK o sygn. SK 81/19 . W ocenie Sejmu , skarżący przywołał art. 2 Konstytucji jako samodzielny wzorzec kontroli, wyprowadzając z niego zasadę określoności przepisów prawa , j ednakże nie wywiódł w skardze konstytucyjnej z tego przepisu wolności lub prawa, które nie zostały wyraźnie wy- słowione w treści innych przepisów konstytucyjnych. Skarżący nie odwołał się także do żad- nej z zasad wyrażonych w art. 2 Konstytucji dla uzupełnienia i wzmocnienia argumentacji dotyczącej naruszenia praw i wolności statuow anych w innym przepisie konstytucyjnym. Przesądza to – w ocenie Sejmu – o konieczności umorzenia postępowania w zakresie doty- czącym badania zgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z zasadą określo- ności przepisów prawa wywodzoną z art. 2 Konstytucji, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Sejm uznał, że brak w konstrukcji art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. wskazania konkretnego momentu w życiu dziecka (miesiąca/roku jego życia), w którym nale- OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 6 ży podać szczepionkę oraz liczby dawek szczepionek, jest efektem intencjonalnego i uzasad- nionego zaniechania ustawodawcy, któremu nie można przypisać charakteru luki tetycznej. Zarzut braku w kwestionowanej regulacji elementów pożądanych przez skarżącego Sejm za- kwalifikował jako skargę na zaniechanie ustawodawcze, które nie podlega kognicji Trybunału Konstytucyjnego. Za istotne Sejm uznał także wątpliwości co do legitym acji skargowej skarżącego. Albowiem, „skarżący, czy to wyrażając zgodę na obowiązkowe szczepienie ochronne swoje- go syna , czy wyraźnie sprzeciwiając się temu świadczeniu zdrowotnemu nie decyduje o swo- im życiu osobistym, ale zastępczo, o życiu osobistym odrębnego od niego podmiotu – swoje- go dziecka. Rodzic , jako przedstawiciel ustawowy nie reprezentuje żadnych interesów wła- snych, tylko interesy dziecka, postępując zgodnie z podstawową regułą wykonywania władzy rodzicielskiej « tak, jak tego wymaga dobro dzieck a i interes społeczny » ”. Sejm wskazał przy tym, że skarga konstytucyjna może być zwrócona wyłącznie przeciwko ustawie lub innemu aktowi normatywnemu naruszającemu konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego, tego jednak – zdaniem Sejmu – w niniejszej sprawie zabrakło, co skutkuje niedopuszczalnością wydania wyroku w tym zakresie. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi wstępne. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego , na każdym etapie postępowania niezbędna jest k ontrola, czy nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek wydania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania (zob. zamiast wielu, wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i powołane tam orzecz- nictwo TK). W wypadku stwierdzenia przeszkody formalnej na etapie merytorycznego rozpo- znania skargi Trybunał umarza postępowanie, ponieważ pozytywny wynik wstępnej kontroli skargi nie przesądza definitywnie o dopuszczalności późniejszego jej rozpoznania co do istoty sprawy (zob . postanowienie pełnego składu TK z 15 listopada 2018 r., sygn. SK 5/14, OTK ZU A/2018, poz. 66). 2. Przedmiot i wzorce kontroli. W petitum skargi konstytucyjnej skarżąc y wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 1 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwal- czaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; obecnie: Dz. U. z 202 5 r. poz. 1675 ; dalej: u.z.c.z. ) oraz § 3 i § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzorcami kon- troli. Zaskarżone przepisy mają następującą treść: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.c.z. : „[o]soby przebywające na terytorium Rzeczypospo- litej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do: (…) poddawania się (…) szczepieniom ochronnym”; 2) art. 17 ust. 1 u.z.c.z. : „[o]soby, określone na podstawie ust. 10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się sz czepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej «obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi»” ; u zu- pełnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 10 pkt 2 u.z.c.z. : „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia: (…) osoby lub grupy osób obowiązane do podda- wania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 7 i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku szczepień ochronnych”. Z kolei art. 17 ust. 10 p kt 1 u.z.c.z. stanowi, że „[m]inister właściwy do spraw zdrowia okre- śli, w drodze rozporządzenia: (…) wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych” ; 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. : „Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochron- nych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wynikającymi z aktualnej sytuacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10 oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku po- przedzającego realizację tego programu” ; 4) § 3 rozporządzenia MZ określał „[o]bowiązek poddania się obowiązkowym szcze- pieniom ochronnym przeciw: 1) błonicy obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby ze stycznością z chorymi na błonicę; 2) gruźlicy obejmuje dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 15 roku ży- cia; 3) inwazyjnemu zakażeniu Haemophilus influenzae typ u b obejmuje dzieci od 7 ty- godnia życia do ukończenia 6 roku życia; 4) inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae obejmuje dzieci i młodzież od 2 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 5) krztuścowi obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia; 6) nagminnemu zakażeniu przyusznic (śwince) obejmuje dzieci i młodzież od 13 mie siąca życia do ukończenia 19 roku życia; 7) odrze obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku ży- cia; 8) ospie wietrznej ob ejmuje: a) dzieci do ukończenia 12 roku życia: – z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, – z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, – zakażone HIV, – przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, b) dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia osób określonych w lit. a, które nie chorowały na ospę wietrzną, c) dzieci do ukończenia 12 roku życia, inne niż wymienione w lit. a i b, przebywa- jące w: – zakładach pielęgnacyjno - opiekuńczych, – zakładach opiekuńc zo - leczniczych, – rodzinnych domach dziecka, – domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, – domach pomocy społecznej, – placówkach opiekuńczo - wychowawczych, – regionalnych placówkach opiekuńczo - terapeutycznych, – interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych, d) dzieci, inne niż wymienione w lit. a - c, przebywające w żłobkach lub klubach dziecięcych; 9) ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) obejmuje dzieci i mło dzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia; OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 8 10) różyczce ob ejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 11) tężcowi obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby zranione, narażone na zakażenie; 12) wirusowemu zapaleniu wątroby typu B obejmuje: a) dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia, b) uczniów szkół medycznych lub innych szkół prowadzących kształcenie na kie- runkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, c) studentów ucze lni medycznych lub innych uczelni, prowadzących kształcenie na kierunkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapa- leniu wątroby typu B, d) osoby szczególnie narażone na zakażenie w wyniku styczności z osobą zaka- żoną wirusem zapalenia wątroby typu B, które nie były szczepione przeciw wiru- sowemu zapaleniu wątroby typu B, e) osoby zakażone wirusem zapalenia wątroby typu C, f) osoby wykonujące zawód medyczny narażone na zakażenie, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapaleniu wątr oby typu B, g) osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min oraz osoby dializowane; 13) wściekliźnie obejmuje osoby mające styczność ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny; 14) zakażeniom wywołanym przez rotawirusy obejmuje dzieci po ukończeniu 6 ty- godnia życia do ukończenia 32 tygodnia życia” ; 5) § 5 rozporządzenia MZ stanowi ł , że „[o]bowiązkowe szczepienia ochronne są pro- wadzone zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głów- nego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi”. Skarżący w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. a także § 3 rozporządzenia MZ wskazał wywodzoną z art. 2 Konsty- tucji zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji (prawem d o prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym). Jeżeli chodzi o art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ , skarżący wniósł o stwierdzenie ich niezgodności z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 87 Konstytucji. 3. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 3.1. Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest uwarunkowane ustaleniem, czy spełnia ona wymagania procesowe, o których stanowi art. 79 ust. 1 Konstytucji, a które zostały dookr eślone w art. 53 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji , „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostateczni e o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Z tego prze- pisu oraz art. 53 u.o.t.p.TK wynikają przesłanki wymagane do merytorycznego rozpoznania skargi przez Trybunał. OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 9 Po pierwsze, przedmiotem zaskarżenia skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis ustawy lub innego aktu normatywnego. Przedmiotem kontroli Trybunału Konstytu- cyjnego nie są zatem akty stosowania prawa, a więc orzeczenia lub ostateczne decyzje zapa- dłe w indywidualnej sprawie skarżącego , lecz akty norma tywne, na podstawie których rozstrzygnięcia te zostały wydane (por. postanowienia i wyroki TK z: 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101; 13 października 2008 r., sygn. SK 20/08, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 146; 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 17 listopada 2009 r., sygn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 117; 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 28 lutego 2012 r., sygn. SK 27/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 20; 7 maja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37; 28 lutego 2018 r., sygn. SK 45/15, OTK ZU A/2018, poz. 12). Po drugie, choć przedmiotem skargi jest przepis prawa, nie można w niej jednak kwe- stionować zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w indywidualnej sprawie. Skarga konstytucyjna nie jest bowiem środkiem abstrakcyjnej kontroli zgodn ości z Konstytucją. Aby skarżący mógł skutecznie za- kwestionować tę zgodność, najpierw sąd lub organ administracji publicznej musi wydać osta- teczne orzeczenie w jego sprawie, i to z zastosowaniem kwestionowanej regulacji. Warun- kiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest więc określenie zaskarżonego przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t. p.TK). Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej został bowiem oparty na zasadzie konkretności i subsydiarności. Skarżący nie może zatem zakwestionować zgodności z Konstytucją aktu normatywnego w oderwaniu od indywidualnej sprawy, w której na mocy konkretnego aktu stosowania prawa doszło do naruszenia jego wolności lub praw albo obowiązków określonych w Konstytucji. Zaskarżonemu przepisowi można postawić zarzut pominięcia prawodawczego, jed- nakże może on być merytorycznie rozpoznany tylko wtedy, gdy spełnia określone w ugrun- towanym orzecznictwie Trybunału wymagania. Kognicja Trybunału w zakresie kontroli pominięcia prawodawczego jest bowiem instytucją wyjątkową, dlatego dopuszczające ją przesłanki procesowe muszą być spełniane w całości oraz ściśle. Po trzecie, do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej niezbędne jest okre- ślenie, które konstytucyjne wolności lub prawa przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zostały naruszone przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji publiczne j, wy- dane na podstawie zaskarżonego przepisu czy przepisów aktu normatywnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). Po czwarte, skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodno- ści z Konstytucją kwestionowanych przepisów z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 3.2. W punkcie pierwszym petitum skargi konstytucyjnej podniesiono zarzut niezgod- ności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 u st. 3 Konstytucji. Jednakże powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na wolności i prawa konstytucyjne skarżącego , ale na wolności i prawa jego dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżący podlega obowiązkowi szczepiennemu. Jednocześnie skarżący nie sformułował za- rzutów związanych z jego odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego dziec- ka (zob. wyrok TK z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, OTK ZU A/2023, poz. 50). W przed- miotowym zakresie skarżący nie miał zatem legitymacji do wniesienia skarg i konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 2 grudnia 2015 r., sygn. SK 36/14, OTK ZU nr 11/A/2015, OTK ZU A/2026 SK 52/23 poz. 102 10 poz. 189 ; 5 lipca 2023 r., sygn. SK 95/20, OTK ZU A/2023, poz. 67 ; 18 października 2023 r., sygn. SK 49/23, OTK ZU A/2023, poz. 79 ; 14 listopada 2023 r., sygn. SK 82/23, OTK ZU A/2023, poz. 89 ; 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 57/23, OTK ZU A/2023, poz. 107 ; 6 marca 2024 r., sygn. SK 2/24, OTK ZU A/2024, poz. 32 ; 6 marca 2024 r., sygn. SK 45/23, OTK ZU A/2024, poz. 33 ; 11 kwietnia 2024 r., sygn. SK 69/23, OTK ZU A/ 2024, poz. 38 ; 11 kwietnia 2024 r. sygn. SK 71/23, OTK ZU A/2024, poz. 39 ; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 51/23, OTK ZU A/2024, poz. 41 ; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 70/23, OTK ZU A/2024, poz. 42 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/23, OTK ZU A/2024, poz. 49 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 92/23, OTK ZU A/2024, poz. 50 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 44/23, OTK ZU A/2024, poz. 48 ; 18 września 2024 r., sygn. SK 49/24, OTK ZU A/2024, poz. 78 ; 24 września 2024 r., sygn. SK 79/23, OTK ZU A/2024, poz. 80) , dlatego wydanie w tym za kresie wyroku było niedopuszczalne , a postępowanie należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). 3.3. W punkcie drugim petitum skargi zażądano stwierdzenia niezgodności ze wskaza- nymi przepisami Konstytucji § 3 rozporządzenia MZ. Rozporządzenie to zostało uchylone 1 października 2023 r. W czasie rozpoznawania skargi konstytucyjnej przez Trybunał obo- wiązywało już rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obo- wiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 782 ). Postępow anie w zakresie oceny zarzutów postawionych w punkcie drugim petitum skargi konstytucyjnej należało zatem umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). Jednocześnie, Trybunał Konstytucyjny, po przeanalizowaniu skargi konstytucyjnej, nie znalazł podstaw do zastosowania art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK. 3.4. Sformułowany w punkcie trzecim petitum skargi konstytucyjnej zarzut niezgod- ności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 87 Konstytucji by ł już przedmiotem oceny przez Trybunał Konstytu- cyjny. W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że „[a]rt. 17 ust. 11 usta- wy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w dro- dze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Przepisy te we wskazanym zakresie utraciły moc obowiązującą po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospoli tej Polskiej. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępowanie. Ogłosze- nie wyroku w Dzienniku Ustaw nastąpiło 12 maja 2023 r. Wydanie wyroku w przedmioto- wym zakresie było zatem zbędne ( ne bis in idem ), dlatego postępowanie podlegało umorzeniu (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.