II GSK 150/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Maciejko (spr.) Sędzia NSA Anna Ostrowska Sędzia del. WSA Wojciech Sawczuk Protokolant starszy asystent sędziego Aleksandra Tokarczyk po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2026 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. mbH w W., Niemcy od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 września 2022 r. sygn. akt VI SA/Wa 493/22 w sprawie ze skargi M. mbH w W., Niemcy na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 września 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji o unieważnieniu patentu na wynalazek oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 15 września 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 493/22 oddalił złożoną przez M. mbH z siedzibą w W., w Niemczech (zwanej dalej M.) skargę na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej (zwanego dalej Urzędem Patentowym) z dnia 16 września 2021 r., nr Sp.[...] utrzymującą w mocy decyzję tego organu z dnia 7 stycznia 2021 r. o odmowie uchylenia decyzji Urzędu Patentowego z dnia 16 lipca 2019 r. w sprawie unieważnienia patentu na wynalazek pt. "[...]" nr [...]. W wyroku tym, z powołaniem się na art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej p.p.s.a.), Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżoną decyzję wydano prawidłowo stosując art. 154 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2025, poz. 1691, zwanej dalej k.p.a.). Zgodnie z art. 154 § 1 k.p.a., decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W ocenie Sądu I instancji Urząd Patentowy trafnie przyjął, że wydana na skutek wniosku A. Ltd w Wielkiej Brytanii (zwanej dalej A.) decyzja dotychczasowa z dnia 16 lipca 2019 r. o unieważnieniu udzielonego na rzecz M. patentu nie mogła być, zgodnie z żądaniem M., uchylona w trybie art. 154 § 1 i 2 k.p.a., bowiem nie spełniała warunków określonych w art. 154 § 1 k.p.a. Nie była decyzją, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa. I to przesądzało, że nie było potrzeby prowadzenia dalszego postępowania i badania kolejnej z przesłanek, w tym tego, czy za uchyleniem decyzji dotychczasowej przemawiał interes społeczny lub słuszny interes strony. Sąd I instancji przyjął za Urzędem Patentowym, iż "nabycie prawa", o jakim mowa w art. 154 § 1 k.p.a. należy rozumieć szeroko i oceniać, czy w jakikolwiek sposób decyzja dotychczasowa ukształtowała sytuację prawną strony. Wskutek wydania decyzji o unieważnieniu patentu na żądanie aktualnego uczestnika postępowania, A., podmiot ten zyskał możliwość korzystania z wynalazku, a więc nabył in abstracto uprawnienie do korzystania z wynalazku. Decyzja w sprawie unieważnienia patentu zmieniła zatem w widoczny sposób sytuację prawną wnioskodawcy, jakim był A.. Nie można zatem twierdzić, że decyzja dotychczasowa o unieważnieniu patentu, wbrew ocenie inicjatora postępowania, M. była decyzją, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa. Przeciwnie, A. uzyskał na podstawie tej decyzji uprawnienie do korzystania z wynalazku objętego unieważnionym patentem. Z wyrokiem tym nie zgodziła się M. mbH z siedzibą w W., w Niemczech wnosząc od niego skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W skardze kasacyjnej, skarżąca M. zarzuciła Sądowi I instancji naruszenie: a) przepisów prawa materialnego w postaci art. 154 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a., poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że decyzja dotychczasowa z dnia 16 lipca 2019 r. o unieważnieniu patentu na wynalazek pt. "[...]" nr [...] jest decyzją, na mocy której uczestnik (A.) nabył prawo in abstracto, co spowodowało niewłaściwe zastosowanie art. 154 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że nie spełniono warunku zmiany decyzji dotychczasowej, polegającego na braku nabycia prawa przez żadną ze stron, a także b) przepisów postępowania w postaci art. 141 § 4 w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia i lakoniczne oraz enigmatyczne uzasadnienie, sprowadzające się do powtórzenia stanowiska Urzędu Patentowego, bez odniesienia się do sformułowanego przez skarżącą zarzutu i jego uzasadnienia co do charakteru prawnego decyzji o unieważnieniu patentu i kwestii nabycia praw z tej decyzji na gruncie prawa własności przemysłowej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżąca M. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935, zwanej dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W badanej sprawie nie wystąpiły podstawy nieważności postępowania sądowoadministracyjnego wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznawaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczają podstawy określone w art. 174 p.p.s.a. Stosownie do tego przepisu, skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Na wstępnie podkreślenia wymaga, że w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego wskazano art. 151 p.p.s.a. Po pierwsze, regulacja ta należy do przepisów postępowania. Po drugie, ma charakter przepisu kierunkowego. Determinuje sposób sformułowania rozstrzygnięcia wojewódzkiego sądu administracyjnego, gdy stwierdzi brak podstaw do uwzględnienia skargi, określonych w art. 145 § 1 pkt 1-3 p.p.s.a. W samoistny sposób zatem nie można zarzucać naruszenia tego przepisu; dopiero bowiem wykazanie, że sąd I instancji nie dostrzegł naruszeń prawa po stronie organu, których stopień i rodzaj określono w art. 145 p.p.s.a., regulacja ta ulega naruszeniu, i to w sposób wtórny, pochodny. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania w postaci art. 141 § 4 w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstawy prawnej rozstrzygnięcia i lakoniczne oraz enigmatyczne uzasadnienie, sprowadzające się do powtórzenia stanowiska Urzędu Patentowego, bez odniesienia się do sformułowanego przez skarżącą zarzutu i jego uzasadnienia co do charakteru prawnego decyzji o unieważnieniu patentu oraz kwestii nabycia praw z tej decyzji na gruncie prawa własności przemysłowej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie (zd. pierwsze); jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno nadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania (zd. drugie). W sprawie nie znajdował zastosowania art. 141 § 4 zd. drugie p.p.s.a., bowiem wyrok I instancji oddalał skargę. Nie naruszono też, wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, wymogów uzasadnienia określonych w art. 141 § 4 p.p.s.a. bowiem przedstawiono w uzasadnieniu wyroku I instancji stan sprawy (s. 1-2 uzasadnienia), zarzuty skargi (s. 3 uzasadnienia), stanowisko strony przeciwnej (s. 3 uzasadnienia), podstawę prawną (s. 1. i 7 uzasadnienia) i jej wyjaśnienie (s. 4-6 uzasadnienia). Wbrew ocenie skarżącej, Sąd I zaprezentował własne, spójne stanowisko w zakresie wykładni art. 154 § 1 k.p.a. oraz zaprezentował wywód, wskazujący z jakich powodów należało zaaprobować pogląd prawny Urzędu Patentowego. Stwierdził, że dotychczasowa decyzja Urzędu Patentowego z dnia 16 lipca 2019 r. orzekająca o unieważnieniu patentu na żądanie A. nie należy do grupy decyzji, na mocy których żadna ze stron nie nabywa prawa. Unieważnienie patentu rodzi ten skutek, że podmiot inicjujący takie postępowanie zyskał możliwość korzystania z wynalazku, a więc nabył uprawnienie do korzystania z wynalazku. Decyzja w sprawie unieważnienia patentu zmieniła więc w dostrzegalny sposób sytuację prawną wnioskodawcy, którego wniosek o unieważnienie patentu Urząd Patentowy ocenił jako zasługujący na uwzględnienie. To, że konkluzje procesu wykładni art. 154 § 1 k.p.a. zaprezentowane przez Urząd Patentowy oraz Sąd I instancji są zbieżne, nie oznacza, że Sąd uchybił swojemu obowiązkowi wyjaśnienia podstawy prawnej wyroku. Nie zasługiwał na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 154 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a., poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że decyzja dotychczasowa z dnia 16 lipca 2019 r. o unieważnieniu patentu na wynalazek pt. "[...]" nr [...] jest decyzją, na mocy której uczestnik (A.) nabył prawo in abstracto, co spowodowało niewłaściwe zastosowanie art. 154 k.p.a. w zw. z art. 151 p.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że nie spełniono warunku zmiany decyzji dotychczasowej, polegającego na braku nabycia prawa przez żadną ze stron. W ramach tego zarzutu powołano cały art. 154 k.p.a., choć regulacja ta ma rozbudowaną systematykę wewnętrzną i składa się z dwóch paragrafów. Skarga kasacyjna nie precyzuje, o którą partię art. 154 k.p.a. chodziło. Zgodnie z art. 154 § 1 k.p.a., decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W myśl art. 154 § 2 k.p.a., w przypadkach określonych w art. 154 § 1 k.p.a. właściwy organ wydaje decyzję w sprawie uchylenia lub zmiany dotychczasowej decyzji. Jak wynika z motywów skargi kasacyjnej oraz brzmienia zarzutu, skarżąca M. zarzuca Sądowi I instancji wyłącznie naruszenie art. 154 § 1 k.p.a. i to tylko w części odnoszącej się do podstaw uchylenia decyzji dotychczasowej, w zakresie w jakim przepis ten wymaga, aby na podstawie decyzji dotychczasowej żadna ze stron nie nabyła prawa. Istota sporu sprowadza się zatem do oceny, czy decyzja orzekająca o unieważnieniu patentu na wynalazek, jakim w realiach badanej sprawy była decyzja Urzędu Patentowego z dnia 16 lipca 2019 r. o unieważnieniu udzielonego na rzecz M. patentu na wynalazek pt. "[...]" nr [...] , jest decyzją podlegającą uchyleniu w trybie art. 154 § 1 k.p.a., w tym również, czy trafnie oceniono, że wpływ na odmowę jej uchylenia miało to, że na jej mocy żadna ze stron nie nabyła prawa. Podkreślenia wymaga generalna dyrektywa interpretacyjna, jak winna towarzyszyć nadawaniu treści art. 154 § 1 k.p.a., zawarta w art. 16 § 1 k.p.a. Zgodnie z tym ostatnim przepisem, decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne (zd. pierwsze). Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub w odrębnych ustawach (zd. drugie). Unormowanie to tworzy zasadę trwałości decyzji ostatecznej. Oznacza, iż regułą jest, że jeżeli decyzja zaczęła kształtować obrót prawny jako ostateczna, korzysta z domniemania prawidłowości i wszelkie tryby służące jej wzruszeniu (uchyleniu, zmianie, stwierdzeniu nieważności) muszą być traktowane jako wyjątki od tak rozumianej zasady. Naturą wyjątku jest to, że regulacje odnoszące się do niego w razie wątpliwości podlegają interpretacji zawężającej, tzn. zmierzającej do uwzględniania raczej zasady, niż wyjątku. Tryb uchylania lub zmiany decyzji ostatecznej określony w art. 154 § 1 i 2 k.p.a. jest jednym z trybów nadzwyczajnych; służy, w odróżnieniu od wznowienia postępowania i stwierdzenia nieważności decyzji, eliminacji decyzji ostatecznych prawidłowych, a więc niewadliwych. Jest stosowany tam, gdzie ustawodawca nie przesądza o jednej tylko możliwej treści rozstrzygnięcia w oznaczonych realiach stanu faktycznego, a inne konkurencyjne prawidłowe decyzje kończące postępowanie mogą być wydawane w celu uwzględnienia dynamiki interesów stron lub zmieniających się realiów stanu faktycznego, za jakim decyzja powinna nadążać. Innymi słowy decyzja poddająca się uchyleniu lub zmianie w trybie art. 154 k.p.a. winna być decyzją opartą na uznaniu administracyjnym; nie może należeć do decyzji związanych (zob. J. Malanowski [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2023, s. 1351). Jak jednoznacznie wynika z przepisów kompetencyjnych o podstawach unieważnienia patentu, tak w stanie prawnym obejmującym art. 68 ust. 1 nieobowiązującej już ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117), jak i współcześnie, na mocy art. 89 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2023 r., poz. 1170), decyzja w sprawie unieważnienia patentu jest decyzją związaną, a regulacje wprowadzające podstawę takiego unieważnienia są przepisami bezwzględnie obowiązującymi. Obejmują przede wszystkim niespełnienie ustawowych warunków wymaganych do uzyskania patentu. Zatem decyzja o unieważnieniu patentu jest co do kierunku zdeterminowana faktami prawotwórczymi ustalonymi przez organ; niespełnienie warunków udzielenia patentu bezwzględnie skutkuje wydaniem decyzji o jego unieważnieniu. A skoro tak, to taka decyzja dotychczasowa nie może podlegać wzruszaniu (uchylaniu) wedle regulacji przewidzianych dla eliminacji decyzji opartych na uznaniu administracyjnym. Innymi słowy, to nie od interesu społecznego ani od słusznego interesu strony, o jakich mowa w art. 154 k.p.a. zależy, czy przesłanki udzielenia patentu zostają uznane za istniejące (uzasadniające odmowę unieważnienia patentu), czy też nie (uzasadniające unieważnienie patentu). Niekwestionowanym jest, że decyzja o unieważnieniu patentu jest decyzją związaną, a organ rozpatrujący wniosek o unieważnienie "musi patent unieważnić" jeżeli nie zostały spełnione ustawowe warunki wymagane do uzyskania patentu (G. Jyż, P. Kostański, [w:] J. Sieńczyło-Chlabicz (red.), Prawo własności przemysłowej. Komentarz, Warszawa 2020, s. 427). Również w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego już w poprzednim stanie prawnym podkreślano, że w postępowaniu o unieważnienie patentu nie pozostawia się Urzędowi Patentowemu pola do uznaniowości, jeżeli nie zostały spełnione ustawowe warunki uzyskania patentu (wyrok z dnia 1 września 2003 r., sygn. akt II SA 3876/01, Lex nr 84217). Zaznacza się również, że stanowi to następstwo charakteru decyzji orzekającej o udzieleniu patentu, która w swej istocie należy do decyzji związanych (por. wyrok NSA z dnia 8 lutego 2006 r., sygn. akt II GSK 54/05, CBOSA). Istotą natomiast decyzji unieważniającej patent jest "ponowne zweryfikowanie prawidłowości decyzji o udzieleniu patentu pod względem zgodności z prawem" (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GSK 319/11, Lex nr 1219016). Wyjątkowo dopuszcza się zmianę samej decyzji udzielającej patentu (ale już nie jej uchylenie) w zakresie terminu, na jaki udzielono ochrony patentowej, co usprawiedliwia zastosowanie art. 155 k.p.a. Nie jest natomiast dopuszczalne ingerowanie w trybach przewidzianych dla wzruszania decyzji uznaniowych w istotę ochrony patentowej i dokonywanie w tym zakresie zmiany prawomocnej decyzji na podstawie art. 155 k.p.a. (wyrok NSA z dnia 10 maja 2022 r., sygn. akt II GSK 1955/18, CBOSA). W takich trybach nie można bowiem tworzyć nowej treści całej relacji prawnej opartej na decyzji udzielającej patentu lub unieważniającej patent na wynalazek, skoro te rozstrzygnięcia "konstytuują wynalazek" (wyrok NSA z dnia 29 marca 2022 r., sygn. akt II GSK 1673/18, CBOSA). Wbrew ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, znaczenie dla wyniku sprawy miało nie to, czy decyzja o unieważnieniu patentu na wynalazek ze swej natury rodzi jakieś prawa dla inicjatora postępowania, a w szczególności czy prowadzi do ukształtowania na nowych zasadach sytuacji prawnej strony i czy wskutek jej wydania podmiot żądający unieważnienia patentu zyskał możliwość korzystania z wynalazku, a więc nabył uprawnienie do korzystania z wynalazku, ale to, że jest decyzją związaną i ustawodawca przy określonych wynikach postępowania wyjaśniającego wskazującego na brak podstaw udzielenia patentu, przewidział tylko jedno prawidłowe rozstrzygnięcie takiej sprawy: decyzję o unieważnieniu patentu. Wola strony polegająca na dążeniu do usunięcia takiego wyniku postępowania nie jest w stanie zastąpić skutków prawnych, jakie zrodził bezwzględnie obowiązujący przepis prawa, tj. skutków w postaci decyzji o walorze związanym. Zarzut skargi kasacyjnej obejmujący art. 154 k.p.a. koncentruje się wyłącznie na właściwościach decyzji orzekającej o unieważnieniu patentu a skarżąca wywodzi wyłącznie to, że decyzja taka nie jest decyzją, na mocy której strona nabywa prawo. To zaś, jak wykazano, nie miało wpływu na prawidłowość zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji odmownej, bowiem za odmową uchylenia decyzji dotychczasowej w trybie art. 154 § 1 k.p.a. przemawiało fakt, że decyzja dotychczasowa była decyzją związaną, a tryb z art. 154 k.p.a. jest trybem eliminacji decyzji ostatecznych o charakterze uznaniowym i dających organowi możliwość wyboru alternatywnych legalnych konsekwencji prawnych. Jedynie na marginesie podnieść należy, iż decyzja unieważniająca patent jest decyzją uwzględniającą "interes prawny" inicjatora takiego postępowania w rozumieniu art. 28 k.p.a., a więc już w fazie wstępnej badania wniosku organ przesądza o istnieniu przepisu prawa, który będzie po uwzględnieniu żądania strony generował dlań prawo. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, źródłem uprawnienia jakie rodzi dla składającego podanie decyzja unieważniająca patent na wynalazek jest tytuł prawny do prowadzenia działalności gospodarczej w realiach konkurowania (realnego lub nawet potencjalnego) na względniejszych dla siebie zasadach w określonym segmencie rynku, w tym np. z uwzględnieniem respektowania lub nierespektowania cudzych praw wyłącznych lub przy zastosowaniu przedmiotów albo technologii jak te opisane w dokumencie patentowym (zob. wyrok NSA z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt II GSK 2942/15, CBOSA oraz z dnia 18 listopada 2021 r., sygn. akt II GSK 3381/17, Lex nr 3336255). Uprawnienie wywodzone z decyzji o unieważnieniu patentu polega na tym, że uwzględnienie wniosku inicjatora postępowania powoduje, iż "cudze prawo ... nie przeszkadza mu w realizowaniu swobody działalności gospodarczej" i nie musi ograniczać się np. do konieczności zawierania umowy licencyjnej (wyrok NSA z dnia 3 czerwca 2022 r., sygn. akt II GSK 2038/18, Lex nr 3504052). Zatem nawet gdyby art. 154 k.p.a. znajdował zastosowanie do decyzji unieważniającej patent na wynalazek (i przeszkody nie stanowiłby związany charakter tej decyzji), to skarga kasacyjna i tak podlegałaby oddaleniu, bowiem decyzja taka nie należałaby do decyzji, na mocy której żadna ze stron nie nabywa praw w rozumieniu art. 154 § 1 k.p.a. Niezależnie od podania złożonego na podstawie art. 154 k.p.a., skarżąca wnosiła też o uchylenie decyzji dotychczasowej na podstawie art. 155 k.p.a. W tej drugiej sprawie wydano prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 września 2022 r., sygn. akt VI SA/Wa 492/22 oddalający skargę na decyzję Urzędu Patentowego odmawiającą uchylenia decyzji dotychczasowej. Z tych powodów, zaskarżony wyrok odpowiada prawu mimo błędnego uzasadnienia w rozumieniu art. 184 in fine p.p.s.a. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.