I OSK 1270/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 26 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 601/23 w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 31 stycznia 2023 r., nr SKO-NP-4115-469/22 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 26 września 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 601/23, oddalił skargę M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z 31 stycznia 2023 r., nr SKO-NP-4115-469/22, w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył M. T. (dalej – skarżący, skarżący kasacyjnie), zastępowany przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego, tj.: a) 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.), dalej – u.ś.r., poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącego oraz w sprawie nie występuje związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną; b) art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i uznanie, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że żyją jeszcze inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w stopniu pierwszym, które jednak są osobami nie dającymi rękojmi sprawowania należytej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz żaden przepis nie przewiduje kryteriów wyboru opiekuna z grupy osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w tym samym stopniu. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie, zrzekając się rozprawy, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie oraz przyznanie skarżącemu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, według norm przepisanych. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej - p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącego kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. W skardze kasacyjnej postawiono jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego. Nie zakwestionowano zatem poczynionych przez organy orzekające ustaleń faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku. W sprawie bezsporne jest, że matka skarżącego (rocznik [...], wdowa), mieszka razem ze skarżącym, legitymuje się wydanym na stałe orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 3 października 2019 r. stwierdzającym, że symbol przyczyny niepełnosprawności to – 09-M (choroby układu moczowo-płciowego), 07-S (choroby układu oddechowego i krążenia), 05-R upośledzenie narządu ruchu), niepełnosprawność istnieje od 43 – roku życia, zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 27 sierpnia 2019 r. Nie zostały zakwestionowane ustalenia co do stanu zdrowia matki skarżącego, ani zakresu, rodzaju i charakteru opieki sprawowanej przez skarżącego nad matką. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zauważenia wymaga, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (zob. wyrok NSA z 22 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z analizy akt sprawy, a przede wszystkim przeprowadzonego w dniu 4 sierpnia 2022 r. wywiadu środowiskowego, oraz złożonych w tej dacie oświadczeń skarżącego i jego matki, wynika, że zakres, rodzaj i charakter czynności, które sprawuje skarżący w związku z opieką nad niepełnosprawną matką nie pozwala przyjąć, że skarżący nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Podkreślić trzeba, iż z akt sprawy nie wynika, aby matka skarżącego był osobą całkowicie niesamodzielną, niekontaktową, leżącą. Jest sprawna ruchowo, codziennie wychodzi ze skarżącym na spacery, do lasu. Samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i lekarstwa. Nie jest pampersowana, ani cewnikowana. Samodzielnie korzysta z toalety. Zakres, rodzaj i charakter czynności wykonywanych wobec matki niewątpliwie ogranicza skarżącego, jednak nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia, chociażby w niewielkim wymiarze czasowym. W znacznej części sprawowana przez skarżącego opieka nad matką sprowadza się bowiem do czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (zapewnienie posiłków, robienie zakupów, w tym lekarstw, sprzątanie, zapewnienie opału) i nie powoduje konieczności sprawowania stałej opieki nad matką. Z kolei wykonywane wobec matki czynności stricte opiekuńcze (pomoc w ubieraniu się, podawanie leków, dowóz do lekarza) należą do czynności tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają podjęcia aktywności zawodowej w określonym wymiarze. Z powyższego wynika zatem, że stan zdrowia matki skarżącego nie jest takiego rodzaju, aby wymagała ona stałej całodobowej obecności, pomocy i opieki ze strony skarżącego. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 u.ś.r. okazał się nietrafny. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nieprawidłowe jest stanowisko zarówno organu odwoławczego, jak i Sądu I instancji, dotyczące uznania, że skarżącemu nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na fakt posiadania przez niego trójki rodzeństwa zobowiązanej w takim samym stopniu do alimentacji względem matki. Kwestia ta była już wielokrotnie podnoszona w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ukształtowane już orzecznictwo stanęło na stanowisku, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy skarżący, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jeden z uprawnionych w pierwszej kolejności członków rodziny zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodziny w takim samym stopniu zobowiązani do alimentacji. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad krewnym (matką) i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inni członkowie rodzeństwa, którzy również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyroki NSA z: 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23, 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21). Stwierdzić zatem trzeba, że z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie wynika, aby przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego była okoliczność istnienia, oprócz skarżącej, rodzeństwa uprawnionego do złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Okoliczność ta, nie mogła jednak skutecznie podważyć prawidłowego rozstrzygnięcia Sądu I instancji. Nie można również zgodzić się ze stanowiskiem organu odwoławczego, a za nim Sądu I instancji, iż brak aktywności zawodowej skarżącego od lipca 2021 r. pozwalał na stwierdzenie, iż nie występuje związek przyczynowo - skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki. Wskazać bowiem należy, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo - skutkowego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostaje, czy skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami w zakresie samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Ww. przepis ustawy nie wymaga bowiem, aby strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie wsparcia z u.ś.r. (ani też w dacie powstania niepełnosprawności podopiecznego). Istotne jest, aby nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia (jego kontunuowania) z uwagi na sprawowaną opiekę. Na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r., wystarczającym i niezbędnym warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest sam fakt zaistnienia realnej przeszkody w realizacji aktywności zawodowej opiekuna, implikowany zakresem i intensywnością wsparcia dla niepełnosprawnego członka rodziny, którego wymiar i zakres – na datę złożenia żądania – staje się obiektywną przyczyną bierności zawodowej wnioskującego. Powyższe wynika z norm u.ś.r. oraz z ugruntowanego już orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23). W tym kontekście nietrafne są wywody organu odwoławczego, jak i Sądu I instancji, odnośnie braku związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką, u podstawy których znalazły się ustalenia, iż skarżący nie podejmuje zatrudnienia od lipca 2021 r., zaś niepełnosprawność w stopniu znacznym jego matki istnieje od 27 sierpnia 2019 r. i w tym okresie i później skarżący był w stanie godzić opiekę nad matką i pracę zarobkową. Podkreślić bowiem trzeba, że w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. relewantnym prawnie jest to, aby w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała po stronie wnioskodawcy realna, rzeczywista konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca mu podjęcie zatrudnienia. Okoliczność ta, w świetle dokonanej powyżej oceny zakresu, rodzaju i charakteru czynności wykonywanych wobec matki przez skarżącego, nie mogła jednak skutecznie podważyć prawidłowego rozstrzygnięcia Sądu I instancji. Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 184 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.