I OSK 1199/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1775/23 w sprawie ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 21 września 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2672/2023/19473 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 6 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 1775/23, oddalił skargę E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 21 września 2023 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2672/2023/19473, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła E. B. (dalej – skarżąca, skarżąca kasacyjnie), zastępowana przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), dalej - p.p.s.a., Sądowi I instancji: I) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.), dalej – u.ś.r., poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy; II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj.: 1) art. 135 p.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa; 2) art. 151 p.p.s.a. poprzez niesłuszne oddalenie skargi, podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie, zrzekając się rozprawy, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wskazał, że w pełni podziela stanowisko wyrażone w zaskarżonym wyroku i nie podziela argumentów podniesionych w skardze kasacyjnej. W związku z tym wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), dalej - p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącej kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a organ w ustawowym terminie nie zażądał jej przeprowadzenia. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., tj. naruszeniu prawa materialnego oraz naruszeniu przepisów postępowania. W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Jednak w rozpoznawanej sprawie zarzuty te w sposób bezpośredni związane są z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, stąd też ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny podnoszonego naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do poprawności dokonanej przez Sąd Wojewódzki wykładni prawa materialnego. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach stanowiły przepisy u.ś.r., regulujące warunki i zasady przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zauważenia wymaga, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (zob. wyrok NSA z 22 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, z analizy akt sprawy, a przede wszystkim przeprowadzonego w dniu 22 maja 2022 r. wywiadu środowiskowego, oraz złożonego w tej dacie oświadczenia skarżącej, jak i jej oświadczenia (bez daty, k.16 akt adm.), wynika, że zakres, rodzaj i charakter czynności, które sprawuje skarżąca w związku z opieką nad niepełnosprawną matką nie pozwala przyjąć, że skarżąca nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w częściowym wymiarze czasu pracy. Podkreślić trzeba, że z akt sprawy wynika, iż wprawdzie matka skarżącej (rocznik [..], wdowa) legitymuje się orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [..] kwietnia 2001 r. o uznaniu za całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji z powodu stanu narządu wzroku (jest niedowidząca, według skarżącej ma bardzo wąskie pole widzenia), to jednak nie jest osobą całkowicie niesamodzielną, nie kontaktową, leżącą. Jest sprawna ruchowo, chodzi ze skarżącą na zakupy i na spacery. Samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i lekarstwa. Nie jest pampersowana, ani cewnikowana. Samodzielnie korzysta z toalety, wymaga jedynie podprowadzenia do łazienki. Zakres, rodzaj i charakter czynności wykonywanych wobec matki niewątpliwie ogranicza skarżącą, jednak nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia, chociażby w niewielkim wymiarze czasowym. W znacznej części sprawowana przez skarżącą opieka nad matką sprowadza się bowiem do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego (sprzątanie mieszkania, przygotowywanie i podawanie posiłków, zmywanie naczyń, pranie, zakupy, umawianie wizyt lekarskich, zmiana pościeli, opłacanie rachunków) i nie powoduje konieczność sprawowania stałej opieki nad matką. Z kolei wykonywane wobec matki czynności stricte opiekuńcze (pomoc we wstaniu z łóżka, ubieraniu się, umyciu i kąpieli, podawanie lekarstw, dowóz do lekarza) należą do czynności tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają podjęcia aktywności zawodowej w określonym wymiarze. Nie bez znaczenia jest, że skarżąca nie mieszka na co dzień z matką, mieszka bowiem w swoim mieszkaniu wraz z mężem i córką, zaś opiekę nad matką sprawuje średnio od godziny 8 do 20. W godzinach późnowieczornych matka może liczyć na pomoc syna M., z którym mieszka, a który z uwagi na prowadzenie warsztatu samochodowego w godzinach od 7:30 do 19:30 nie może w tym czasie zajmować się matką. Z powyższego wynika zatem, że stan zdrowia matki skarżącej nie jest takiego rodzaju, aby wymagała ona stałej całodobowej obecności, pomocy i opieki ze strony skarżącej. Nie można zatem stwierdzić, że występuje związek przyczynowy między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaną przez nią opieką nad matką w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W tych okolicznościach nietrafny okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Nie mógł odnieść zamierzonego skutku zarzutu naruszenia art. 135 p.p.s.a. wskazać bowiem należy, że przepis ten ma zastosowanie, w sytuacji gdy sąd stosując przewidziane ustawą środki w stosunku do zaskarżonego aktu, dostrzeże możliwość końcowego załatwienia sprawy poprzez wzruszenie także innych aktów wydanych w granicach sprawy. Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie miała miejsca, gdyż Sąd I instancji nie uchylił zaskarżonego aktu, zatem nie mógł stosować wymienionego przepisu. Przepis art. 135 p.p.s.a. nie znajduje zastosowania w razie oddalenia skargi przez sąd I instancji. Nieskuteczny okazał się również zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. w powiązaniu z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., albowiem z analizy akt administracyjnych sprawy wynika, że organ odwoławczy w sposób wszechstronny i wnikliwy przeprowadził postępowanie wyjaśniające, prawidłowo rozpatrzył i ocenił zgromadzony materiał dowodowy, nie przekraczając przy tym zasady swobodnej oceny dowodów. Zarzut dowolnej oceny przez organ odwoławczy zgromadzonego materiału dowodowego jest całkowicie nieuzasadniony. Wobec tego uznać należy, że skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 184 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.