I OSK 1126/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Monika Nowicka sędzia NSA Marian Wolanin po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku A.T., T.P., B.P. i A.P. o wyłączenie sędziów od rozpoznania sprawy ze skargi kasacyjnej A.T., T.P., B.P. i A.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 września 2022 r., sygn. akt I SA/Wa 894/22 w sprawie ze sprzeciwu A.T., T.P., B.P. i A.P. od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 1 marca 2022 r., znak: DAP/WOSRFR-7280-81/2021/KB w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty postanawia: 1. oddalić wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Karola Kiczki; 2. umorzyć postępowanie z wniosku o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Zygmunta Zgierskiego; 3. pozostawić bez rozpoznania wniosek o wyłączenie niewskazanych z imienia i nazwiska sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 września 2022 r. sygn. akt I SA/Wa 894/22 po rozpoznaniu sprzeciwu A.T., T.P., B.P. i A.P. (dalej: "skarżący") od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 1 marca 2022 r., znak: DAP/WOSRFR-7280-81/2021/KB oddalił sprzeciw. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyli skarżący, reprezentowani przez radcę prawnego I.P. Zarządzeniem z 24 maja 2023 r. skierowano sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym i wyznaczono skład orzekający. W piśmie z dnia 19 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżących wystąpił o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego NSA Karola Kiczki. Jako podstawę wyłączenia pełnomocnik wskazał, że wymieniony sędzia został już wyznaczony do rozpoznania sprawy o sygn. akt I OSK 1161/22, gdzie w ocenie pełnomocnika nie rozpoznał zarzutów skargi kasacyjnej i skwitował je stwierdzeniem, że są niezasadne. Zdaniem pełnomocnika niniejsza sprawa dotyczy analogicznej kwestii, zaś nierozpoznanie zarzutów w poprzedniej sprawie wskazuje na "zainteresowanie sędziego w sprawie dotyczącej m.in. kwestii postanowienia z art. 7 ust. 1 ustawy z 2005 r.". We wniosku zawarto także żądanie wyłączenia sędziego NSA Zygmunta Zgierskiego - ponieważ "nie rozpoznaje wniosków o wyłączenia w oparciu o okoliczności powołane jako okoliczności usprawiedliwiające istnienie podstaw do wyłączenia" oraz "wprowadza wymogi wniosków, których nie przewidują przepisy prawa". Ponadto pełnomocnik wniósł o wyłączenie wszystkich sędziów których wskazał w wymienionych przez siebie pismach. Sędzia NSA Karol Kiczka 27 czerwca 2023 r. złożył oświadczenie, że nie zachodzą wobec niego ustawowe przesłanki wyłączenia, określone w art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm., dalej: "ppsa") jak również nie istnieją okoliczności o których mowa w art. 19 powołanej ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie sądowoadministracyjnej może nastąpić z mocy samej ustawy (art. 18 ppsa) bądź też na wniosek strony lub żądanie sędziego (art. 19 ppsa). W pierwszym ze wskazanych przypadków przyczyny wyłączenia sędziego zostały enumeratywnie wymienione, a zatem tworzą one katalog zamknięty, co wyłącza możliwość stosowania wykładni rozszerzającej. Natomiast na wniosek strony (bądź na żądanie sędziego) sąd wyłącza sędziego, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie. Zasadność wniosku o wyłączenie sędziego zależy od okoliczności faktycznych, jakie w każdym konkretnym przypadku mogą mieć wpływ na sposób prowadzenia postępowania przez sędziego. Stosownie do treści art. 20 § 1 ppsa to strona składająca wniosek obowiązana jest wskazać oraz uprawdopodobnić przyczyny wyłączenia, przy czym są to wyłącznie przyczyny, na które wskazują art. 18 § 1-3 i art. 19 ppsa. Oznacza to, że nie będzie chodzić o jakąkolwiek okoliczność, która zdaniem strony wyłącza sędziego od rozpoznawania jej sprawy, ale okoliczność przewidzianą ustawą. Przepisy powyższe ustanawiają instytucję wyłączenia sędziego, będącą gwarancją procesową zasady obiektywizmu i bezstronności, a więc gwarancją tego, że rozstrzygnięcie w sprawie zawisłej przed sądem nie będzie determinowane przez osobiste zapatrywania, uprzedzenia lub interesy osoby wydającej rozstrzygnięcie. Podkreślić należy jednocześnie, że instytucja wyłączenia sędziego nie została powołana po to, aby dać stronom postępowania możliwość modyfikowania składów orzekających poprzez eliminowanie z udziału w postępowaniu tych sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 listopada 2019 r., sygn. akt II OSK 3249/17). Wątpliwości co do bezstronności sędziego muszą zatem mieć charakter realny, a nie tylko potencjalny. O wyłączeniu sędziego nie może wobec tego decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości, zaś wniosek o wyłączenie powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, dotyczących bezstronności konkretnego sędziego w konkretnej sprawie, tak aby wątpliwość co do bezstronności tego sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Wniosek taki musi być również poparty stosowną argumentacją. Nie wystarcza samo występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 15 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 203/16, z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15 z 27 stycznia 2020 r., sygn. akt OSK 1917/18 oraz z 12 stycznia 2022 r., sygn. akt II OZ 927/21). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi podstawa do wyłączenia sędziego NSA Karola Kiczki, zarówno w oparciu o art. 18 jak i art. 19 ppsa. Pełnomocnik skarżących upatruje przyczyny wyłączenia wskazanego sędziego w sposobie rozpoznania przez niego sprawy o sygn. akt I OSK 1161/22. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że oceny prawne dokonywane przez sędziów w ramach sprawowanej przez nich funkcji orzeczniczej nigdy nie mogą stanowić podstawy do ich wyłączenia. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych - które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polega na kontroli zgodności z prawem działalności administracji - zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach - nawet między tymi samymi stronami postępowania - byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystny, co - w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w rozpoznawanym wniosku o wyłączenie sędziego - uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny. Okoliczność orzekania wnioskowanego do wyłączenia sędziego w innych sprawach strony byłaby przesłanką jego wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 ppsa (to jest w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a ppsa (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 ppsa (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędzia ten brał udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie), (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 11 września 2012 r. sygn. akt II OZ 704/12, 30 października 2018 r., sygn. akt I GSK 918/18 i z 26 lutego 2020 r., sygn. akt I GSK 262/18). Żadna z powyższych sytuacji nie występuje jednak w rozpoznawanej sprawie. Nieprawidłowe - w ocenie strony - poglądy wyrażane przez sędziego w wydawanych orzeczeniach, jak również ewentualne błędy popełnione przez sędziego w prowadzeniu postępowania sądowego strona może kwestionować wyłącznie w ramach przysługujących jej zwyczajnych oraz nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Instytucja wyłączenia sędziego nie jest środkiem kontroli merytorycznej, stąd też wszelkie argumenty oparte na tej podstawie nie mogły odnieść skutku. Z tych względów oraz biorąc pod uwagę treść złożonego do akt sprawy oświadczenia, na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1, 2 i 4 ppsa oraz art. 193 ppsa orzeczono jak w pkt 1 postanowienia. W odniesieniu do wniosku o wyłączenie sędziego NSA Zygmunta Zgierskiego należy wskazać, że wymieniony sędzia nie został wyznaczony do składu rozpoznającego sprawę w żadnym charakterze, w tym również do wykonania jakichkolwiek czynności wpadkowych. Wniosek o wyłączenie od rozpoznania sprawy sędziego, który nie był nigdy wyznaczony do rozpoznania tej sprawy jest bezprzedmiotowy i postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu. Z tego względu na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 ppsa i w zw. z art. 193 ppsa orzeczono jak w pkt 2 postanowienia. Odnoście ostatniego z żądań pełnomocnika należy podnieść, że jak wskazuje się w orzecznictwie, niewskazanie sędziego z imienia i nazwiska czyni niemożliwym rozpoznanie wniosku o jego wyłączenie (zob. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 czerwca 2012 r., sygn. akt II OZ 554/12 i z 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 276/13). Brak wskazania konkretnej osoby uniemożliwia bowiem stwierdzenie, czy zachodzi w ogóle przesłanka wyłączenia określona w ustawie jako istnienie okoliczności, która w odniesieniu do konkretnej osoby mogłaby wywołać wątpliwości co do jej bezstronności. Nie jest jednocześnie rolą Sądu precyzowanie żądania wnioskodawcy i prowadzenie w tym zakresie ustaleń faktycznych. Brak wskazania tych danych uniemożliwia nadanie pismu dalszego biegu i uzasadnia wezwanie strony do uzupełnienia jego braków (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 stycznia 2015 r., sygn. akt II OZ 3/15). Powyższe należy jednak odnieść do realiów rozpoznawanej sprawy. Sądowi z urzędu jest wiadomym, że w innych sprawach prowadzonych przed Naczelnym Sądem Administracyjnym r.pr. I.P. formułował wnioski o wyłącznie sędziów w analogiczny sposób i pomimo wezwań nie uzupełniał braków we wskazanym zakresie, ograniczając się do stwierdzenia, że w jego ocenie wniosek jest pozbawiony wad (tak w sprawach o sygn. akt I OSK 3184/19, I OSK 1743/21, I OSK 1744/21 i I OSK 744/22). Nie sposób uznać, że profesjonalny pełnomocnik pomimo wielokrotnych pouczeń, że formułowanie wniosku o wyłączenie sędziów bez wskazania ich imienia i nazwiska jest wadliwe oraz wezwań do uzupełnienia tego braku, nadal nie ma świadomości nieprawidłowości takiego działania. Formułowanie kolejnego wniosku o wyłączenie sędziów w taki sposób wskazuje, że przyjęta praktyka jest celowym działaniem pełnomocnika. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego praktyka polegająca na celowym składaniu wniosków o wyłączenie sędziów w formie która nie może otrzymać dalszego biegu, a następnie odmowie uzupełnienia ich braków, nie prowadzi do ochrony interesów strony postępowania, a zarazem nosi znamiona nadużycia prawa do sądu. Tego rodzaju praktyka nie zasługuje na ochronę, co w kolejnej rozpoznawanej sprawie tego rodzaju uzasadnia pozostawienie w tym zakresie wniosku bez rozpoznania, bez uprzedniego wezwania do uzupełnienia jego braku. Z tych względów, na podstawie art. 49 § 2 ppsa w zw. z art. 193 ppsa orzeczono jak w pkt 3 postanowienia.