RWR-38/2003

1 PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA WE WROC Ł AWIU 50-413 Wroc ł aw, ul. Walo ń ska 3-5 tel. (0-71) 34 46 587, (0-71) 34 05 920, fax (0-71) 34 05 922 E-mail: wroclaw@uokik.gov.pl Wroc ł aw, dnia 5.12.2003 r. RWR 61 - S –10/2003/JM DECYZJA RWR 38/ 2003 Na podstawie art. 23 c ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tj. Dz. U. Nr 86 z 2003 r., poz. 804) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. nr 18 poz. 172 z pó ź n. zm.), po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du przeciwko DOMINET BANK S.A. w Lubinie, ul. Tysi ą clecia 2, reprezentowanemu przez radc ę prawnego Dariusza Piotra Górnickiego, w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 23 a ust. 1 i 2 przywo ł anej na wst ę pie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, dzia ł anie ww. Banku polegaj ą ce na naruszeniu obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji poprzez nie zamieszczenie we wzorcu umowy o kredyt gotówkowy informacji o łą cznej kwocie wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zobowi ą zany jest konsument i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. UZASADNIENIE 1. Urz ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura we Wroc ł awiu przeprowadzi ł w dniach 6-10 czerwca 2003 r. kontrol ę w CUPRUM BANK S.A. Oddz. we Wroc ł awiu (sygn. sprawy RWR 581-W-28/03/JM,ZR). Kontrola zosta ł a przeprowadzona w zwi ą zku z pismem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 23 maja 2003 r., zlecaj ą cym przeprowadzenie kontroli placówek bankowych pod k ą tem przestrzegania ustawy z dnia 20 lipca 2001 r. o kredycie konsumenckim (Dz.U. nr 100, poz. 1081), a w szczególno ś ci jej art. 4, 5 i 16, zwanej dalej “ustaw ą o kredycie”, 2. Analiza stosowanego przez DOMINET Bank S.A. (dawniej CUPRUM Bank S.A.) wzorca umowy o kredyt gotówkowy da ł a podstaw ę do podejrzenia, i ż w opisanej sprawie nast ą pi ł o naruszenie zarówno ustawy o kredycie, jak równie ż ww. ustawy o ochronie (...), a w szczególno ś ci jej art. 23 a. 3. W tym stanie rzeczy Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zwany dalej „Prezesem Urz ę du”, postanowieniem nr 321 z dnia 11 wrze ś nia 2003 r., wszcz ął przeciwko DOMINET Bank S.A. z siedzib ą w Lubinie, zwanym dalej “Bankiem”, post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsument ó w, w zwi ą zku z podejrzeniem naruszenia przez ww. przedsi ę biorc ę 2 obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji poprzez nie zamieszczenie we wzorcu umowy o kredyt gotówkowy informacji o łą cznej kwocie wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zap ł aty zobowi ą zany jest konsument. (dowód : karta nr 1) 4. W odpowiedzi Bank nie zgodzi ł si ę z postawionymi zarzutami. Pismem z dnia 29 wrze ś nia 2003 r. poinformowa ł Prezesa Urz ę du, i ż w trakcie kontroli przedstawiono wzorzec umowy, który zosta ł wydrukowany przez funkcjonuj ą cy w banku system komputerowy. Wzorzec ten wskazuje jedynie, ż e przedstawiany jest ca ł kowity koszt kredytu jak i poszczególne pozycje, bez podania konkretnej kwoty obrazuj ą cej koszt kredytu. Kwota ta powstaje jako informacja pe ł na przy zawieraniu konkretnej umowy i jest zale ż na od wielu czynników, do których nale ż y kwota kredytu, okres sp ł aty, forma zabezpieczenia i aktualne w dniu zawarcia umowy tabele op ł at oraz prowizji. Przed zawarciem umowy z konsumentem pe ł na warto ść kredytu, po ustaleniu zasad umowy, jest klientowi specyfikowana, a odzwierciedlenie znajduje si ę w tre ś ci samej umowy. Wed ł ug przedstawionego wzorca umownego, b ę d ą cego przedmiotem wyja ś nie ń , zawierana umowa tak ą informacj ę obejmuje, a przed jej zawarciem konsument otrzymuje w placówce banku pe ł n ą informacj ę . (dowód : karta nr 8-9) Przeprowadzone przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów post ę powanie dowodowe, pozwoli ł o na ustalenie nast ę puj ą cego stanu faktycznego : 1. DOMINET Bank S.A. w Lubinie zosta ł wpisany do Krajowego Rejestru S ą dowego pod numerem 0000033013 (sygn. akt WR.IX NS-REJ.KRS/9889/02/630). DOMINET Bank S.A. i CUPRUM Bank S.A. to ten sam bank. W dniu 24 maja 2002 r. Walne Zgromadzenie Akcjonariuszy podj ęł o uchwa łę , zaprotoko ł owan ą aktem notarialnym rep. nr 3758/2002, o zmianie nazwy spó ł ki z CUPRUM Bank na DOMINET Bank. Zmiana ta zosta ł a wpisana do KRS. (dowód : karta nr 9-15, 17-20) 2. W stosowanym przez Bank wzorcu umowy o kredyt gotówkowy dla osób fizycznych Prezes Urz ę du zakwestionowa ł brak informacji o łą cznej kwocie wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zap ł aty zobowi ą zany jest konsument zawieraj ą cy z Bankiem ww. umow ę (art. 4 ust. 2 pkt 9 ustawy o kredycie). (dowód : karta nr 4-6) Maj ą c na uwadze zebrany materia ł dowodowy, Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwa ż y ł , co nast ę puje : Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów okre ś la warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów (art. 1 ust. 1). Rozpatrywana sprawa dotyczy interesu publicznego, albowiem wi ąż e si ę z ochron ą interesu wszystkich konsumentów, którzy zaci ą gaj ą kredyt w Banku. Jest to grupa nieograniczona, o zmiennej liczbie uczestników, do której mog ą przyst ę powa ć nowe osoby korzystaj ą ce z us ł ug tego Banku. Zgodnie z art.23a ust.1 ustawy o ochronie (...) “Przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów”. Z kolei przepis art. 23 a ust. 2 ww. ustawy stanowi, i ż “Za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru 3 postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszanie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów”. Zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą zatem ochronie prawnej przed godz ą cymi w nie naruszeniami polegaj ą cymi na sprzecznych z prawem (zakazanych przez przepisy innych ustaw) oraz zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrymi obyczajami, dzia ł aniach przedsi ę biorców . Tworz ą c katalog dzia ł a ń , które b ę d ą uznawane za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów ustawodawca pos ł u ż y ł si ę zwrotem “w szczególno ś ci”. Oznacza to, ż e wskazany katalog ma charakter przyk ł adowy. Zamiarem ustawodawcy by ł o uznanie za praktyk ę dzia ł a ń , które naruszaj ą przepisy innych ustaw. W przepisie art.23a ustawy nie ma odwo ł ania do konkretnych ustaw (z tego wzgl ę du, i ż by ł oby to sprzeczne z zasadami poprawnej legislacji, ale tak z e ogranicza l o Prezesa UOKiK w jego decyzjach w sprawie niedozwolonych praktyk naruszaj ą cych interesy konsumentów). Zgodnie z uzasadnieniem projektu rz ą dowego ustawy z dnia 5.07.2002 r., nowelizuj ą cej ustaw ę o ochronie (...) “Same przepisy art. 23a- 23d nie reguluj ą konstrukcji bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy. Dzia ł ania te mog ą okaza ć si ę bezprawne w razie ustalenia, ż e dosz ł o do naruszenia przepisów innych ustaw, a tak ż e zasad wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów” (druk sejmowy nr 366, s.20). Przes ł ankami zastosowania w niniejszej sprawie art.23a ust. 1 i 2 powo ł anej ustawy o ochronie (...) jest : 1. bezprawno ść dzia ł a ń przedsi ę biorcy, polegaj ą ca na naruszaniu obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, 2. godzenie tych dzia ł a ń w interes konsumentów, 3. naruszenie zbiorowego interesu konsumentów. W przedmiotowej sprawie analizie poddano stosowany przez Bank w obrocie z konsumentami wzorzec umowny o kredyt gotówkowy. Z chwil ą jego podpisania, pomi ę dzy tym przedsi ę biorc ą i jego kontrahentami dochodzi do nawi ą zania stosunku zobowi ą zaniowego, z istoty którego wynika, i ż na ka ż dej ze stron umowy ci ążą okre ś lone prawa i obowi ą zki. W przypadku ww. umowy Bank zobowi ą zany jest do przelania na konto konsumenta okre ś lonej kwoty kredytu. Natomiast konsument ma obowi ą zek uiszczenia na rzecz Banku zarówno wszelkich prowizji i op ł at za zabezpieczenia kredytu, jak równie ż dokonywania comiesi ę cznych wp ł at rat w wysoko ś ci okre ś lonej w umowie kredytowej. Ad. 1. Prezes UOKiK zakwestionowa ł w umowie o kredyt gotówkowy brak informacji o łą cznej kwocie wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zap ł aty zobowi ą zany jest konsument. Obowi ą zek umieszczenia w umowie tych danych nak ł ada na Bank art. 4 ust. 2 pkt 9 ustawy o kredycie. Zatem taki zapis powinien znale źć si ę w tre ś ci umowy kredytowej. Niew ą tpliwie łą czny koszt wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zap ł aty zobowi ą zany jest konsument, nie jest wielko ś ci ą sta łą i dla ka ż dego klienta banku musi by ć naliczany indywidualnie, gdy ż na jego wysoko ść wp ł yw ma wiele czynników np. okres kredytowania, wysoko ść kredytu, stopa procentowa. Niemniej jednak zapis dotycz ą cy tej kwestii, zgodnie z wol ą ustawodawcy, powinien by ć w umowie uj ę ty, z “wykropkowanym miejscem” na wpisanie w ł a ś ciwej kwoty. Przecie ż równie ż inne sk ł adniki kredytu s ą zmienne, a jednak w umowie jest miejsce na ich wpisanie. Przyk ł adem tego jest chocia ż by sama wysoko ść kredytu, zale ż na tylko i wy łą cznie od konsumentów oraz ich zdolno ś ci kredytowej (§1 pkt 1 umowy). Równie ż warto ś ci ą sta łą , jednakow ą dla wszystkich klientów banku, nie s ą : • ca ł kowity koszt kredytu (§ 2 pkt 1 umowy kredytowej), • wysoko ść rat kapita ł owo-odsetkowych (§ 3 pkt 1 umowy kredytowej), 4 • stopa procentowa (§ 4 pkt 1 umowy kredytowej) • rzeczywista roczna stopa oprocentowania kredytu (§ 5 pkt 1 umowy kredytowej), • stopa procentowa dla nale ż no ś ci przeterminowanych (§ 9 pkt 1 umowy kredytowej), a jednak odpowiednie zapisy z “wykropkowanymi miejscami” na wpisanie w ł a ś ciwej kwoty lub warto ś ci procentowej zosta ł y uj ę te w umowie. Zatem wyja ś nie ń Banku, ż e ze wzgl ę du na fakt, i ż wysoko ść łą cznej kwoty wszystkich kosztów, op ł at i prowizji zale ż y od wielu czynników i dlatego podawana jest do wiadomo ś ci klientowi, co znajduje pó ź niej odzwierciedlenie w umowie zawieranej z konkretnym konsumentem, nie mo ż na uzna ć za wiarygodne. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , i ż w analizowanej umowie brak jest zapisu wymaganego art. 4 ust. 2 pkt 9 ustawy o kredycie, zgodnie z którym umowa powinna zawiera ć „informacj ę o łą cznej kwocie wszystkich kosztów, op ł at i prowizji, do których zap ł aty zobowi ą zany jest konsument”. A zatem spe ł niona zosta ł a pierwsza z przes ł anek art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (...) tj. bezprawno ść dzia ł a ń przedsi ę biorcy, polegaj ą ca na naruszeniu przez Bank art. 4 ust. 2 pkt 9 ustawy o kredycie, a co za tym idzie, naruszeniu obowi ą zku do udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji. Ad. 2. Opisane dzia ł ania Banku niew ą tpliwie godz ą w interes konsumentów. Przede wszystkim konsument zawieraj ą c umow ę kredytow ą nie jest w pe ł ni ś wiadomy, jaka jest łą czna wysoko ść faktycznie ponoszonych przez niego wszystkich kosztów, op ł at i prowizji za udzielony mu przez Bank kredyt. A niew ą tpliwie informacja ta mo ż e mie ć wp ł yw na podj ę cie przez niego ostatecznej decyzji, co do podpisania tej umowy lub te ż skorzystania z mo ż liwo ś ci odst ą pienia od niej w ustawowo zagwarantowanym terminie 3 lub 10 dni (dla umów zawartych do 28 wrze ś nia 2003 r.) i 10 dni, zgodnie z obecnie obowi ą zuj ą cymi przepisami. Równie ż powy ż sze dane mog ą pos ł u ż y ć konsumentowi do porównania ofert ró ż nych banków w celu wybrania dla siebie tej najkorzystniejszej. Podkre ś li ć przy tym nale ż y, ż e prawo konsumenta do informacji jest jednym z jego zasadniczych praw, bowiem brak pe ł nej wiedzy uniemo ż liwia konsumentowi swobod ę oceny i wyboru, ograniczaj ą c wolno ść jego decyzji rynkowych (wyrok Europejskiego Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci z dnia 7.03.1990 r., C-362/88, Zb. Orz. I- 667). „Obowi ą zek informowania partnera o istotnych (z jego punktu widzenia) okoliczno ś ciach dotycz ą cych kontraktu, jego przedmiotu i tre ś ci, przedmiotu ś wiadczenia, a tak ż e powinno ś ci czynienia tego w sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny- jest cech ą generaln ą prawa umów i wyp ł ywa z obowi ą zku lojalnego kontraktowania, dotycz ą cego zarówno stadium przedkontraktowego, jak i wszelkich dalszych faz ju ż istniej ą cego stosunku prawnego” (E. Łę towska „Prawo umów konsumenckich”, Wyd. C.H.BECK 2002 r., s. 215 i nast.). Bior ą c powy ż sze pod uwag ę stwierdzi ć nale ż y, i ż Bank, jako profesjonalista, nie zado ść uczyni ł , na ł o ż onemu na niego w ustawie o kredycie, obowi ą zkowi poinformowania swojego kontrahenta (konsumenta), b ę d ą cego z zasady s ł absz ą stron ą stosunku umownego, o wszystkich okoliczno ś ciach zawieranej z nim umowy o kredyt gotówkowy. Tym samym wykazane zosta ł o, i ż dzia ł ania Banku godz ą w interes konsumentów, a zatem wype ł niona zosta ł a druga z przes ł anek niezb ę dna do stwierdzenia praktyki naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Ad. 3. Kwestionowany przez Prezesa UOKiK brak informacji o wszystkich kosztach, op ł atach i prowizjach, do poniesienia których zobowi ą zany jest konsument, co wyja ś niono ju ż na wst ę pie tej cz ęś ci uzasadnienia decyzji, narusza równie ż 5 zbiorowy interes konsumentów i jednocze ś nie wype ł nia ostatni ą z przes ł anek art. 23 a ustawy o ochronie (...). Zgodnie z art. 23a ust. 1 zd. 2 tej ustawy zbiorowym interesem konsumentów nie jest suma indywidualnych interesów konsumentów. Dzia ł ania Banku dotykaj ą bowiem wszystkich konsumentów, którzy ju ż zawarli z nim umow ę o kredyt konsumencki, jak równie ż przysz ł ych klientów tego Banku. Tym samym jego zachowanie nie dotyczy poszczególnych osób, których sprawy maj ą charakter jednostkowy, indywidualny i nie daj ą cy si ę porówna ć z innymi, lecz mamy do czynienia z naruszonymi na szerok ą skal ę uprawnieniami wszystkich konsumentów b ę d ą cych ju ż lub w przysz ł o ś ci klientami tego Banku. To, zdaniem Prezesa Urz ę du, powoduje ż e zosta ł naruszony zbiorowy interes konsumentów. W tej sytuacji Prezes UOKiK stwierdza, ż e spe ł nione zosta ł y wszystkie przes ł anki warunkuj ą ce stwierdzenie stosowania przez Bank praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, okre ś lonej w art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (...). W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 kpc - od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie - S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów we Wroc ł awiu, w terminie dwóch tygodni od dnia dor ę czenia decyzji. Z up. Prezesa UOKiK Dyrektor Delegatury UOKiK we Wroc ł awiu Zbigniew Jurczyk Otrzymuj ą : Kancelaria Prawnicza Dariusz Górnickiego KONCEPT Ul. W.Górskiego 9 p.IV 00-033 Warszawa