RWR-32/2003

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA WE WROC Ł AWIU 50-413 Wroc ł aw, ul. Walo ń ska 3-5 tel. (0-71) 34 46 587, (0-71) 34 05 920, fax (0-71) 34 05 922 E-mail: wroclaw@uokik.gov.pl Wroc ł aw, dnia 17 .10.2003 r. RWR 61 - S –15/2003/JM DECYZJA RWR 32/ 2003 Na podstawie art. 23 c ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tj. Dz. U. Nr 86 z 2003 r., poz. 804) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. nr 18 poz. 172 z pó ź n. zm.), po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów wszcz ę tego z urz ę du przeciwko Polskiemu Towarzystwu Turystyczno- Krajoznawczemu Oddzia ł Ziemi Wa ł brzyskiej ul. Konopnickiej 19 58-300 Wa ł brzych w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 23 a przywo ł anej na wst ę pie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, dzia ł anie ww. Towarzystwa polegaj ą ce na naruszeniu obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji poprzez zastrze ż enie w pkt 6 ppkt a) “Warunków uczestnictwa w imprezach turystycznych” prawa do odwo ł ania imprezy w przypadku, gdy liczba uczestników nie osi ą gnie zak ł adanego przez PTTK minimum, chocia ż w umowie ta minimalna liczba nie jest okre ś lona i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. UZASADNIENIE 1. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zwany dalej “Prezesem UOKiK”, przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce, wszcz ę te z urz ę du, w sprawie zweryfikowania wzorców umów (ogólnych warunków umów, regulaminów) stosowanych przez przedsi ę biorców ś wiadcz ą cych us ł ugi turystyczne na terenie miasta Wa ł brzycha w zakresie wyst ę powania w nich niedozwolonych postanowie ń umownych (art. 384-385 1-3 k.c.), jak równie z skontrolowania sposobu prezentacji ofert tych firm pod k ą tem ich zgodno ś ci z przepisami ustawy o us ł ugach turystycznych, ustawy o ochronie niektórych praw konsument ó w oraz ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, a tak ż e przepisów ww. ustawy o ochronie (…). 2. Z analizy zebranego w ww. post ę powaniu materia ł u dowodowego wynika ł o, i ż w stosowanym przez Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Oddzia ł Ziemi Wa ł brzyskiej, zwanego dalej “PTTK”, wzorcu umowy oraz “warunkach uczestnictwa w imprezach turystycznych” nie jest podawana minimalna liczba uczestników, chocia ż uzale ż nia si ę od niej doj ś cie imprezy turystycznej do skutku. (dowód : karta nr 4) 1 3. W tym stanie rzeczy, postanowieniem z dnia 11 wrze ś nia 2003 r. Prezes UOKiK wszcz ął przeciwko PTTK post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsument ó w, w zwi ą zku z podejrzeniem naruszenia przez ww. przedsi ę biorc ę obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji poprzez zastrze ż enie w pkt 6 ppkt a) “Warunków uczestnictwa w imprezach turystycznych” prawa do odwo ł ania imprezy w przypadku, gdy liczba uczestników nie osi ą gnie zak ł adanego przez PTTK minimum, chocia ż w umowie ta minimalna liczba nie jest okre ś lona. (dowód : karta nr 1) 4. W odpowiedzi PTTK zgodzi ł si ę z postawionymi zarzutami Prezesa Urz ę du. Pismem z dnia 17 wrze ś nia 2003 r. poinformowa ł Prezesa o dokonaniu zmiany tre ś ci kwestionowanego ww. zapisu warunków uczestnictwa. (dowód : karta nr 14-15, 26) Przeprowadzone przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów post ę powanie dowodowe pozwoli ł o na ustalenie nast ę puj ą cego stanu faktycznego : 1. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze Oddzia ł Ziemi Wa ł brzyskiej jest stowarzyszeniem wpisanym do Krajowego Rejestru S ą dowego pod numerem 0000050631. Celem jego dzia ł ania jest m.in.: - rozwijanie kultury, kultury fizycznej oraz realizacji poprzez turystyk ę i krajoznawstwo, - szerzenie turystyki i wiedzy ekologicznej, - pomaganie w w ę drownictwie, organizowanie rajdów, zlotów, z ł azów, rejsów, sp ł ywów i innych imprez, - prowadzenie dzia ł alno ś ci gospodarczej w ró ż nych formach organizacyjnych, umo ż liwiaj ą cych pozyskanie ś rodków na realizacj ę celów i zada ń PTTK. (dowód : karta nr 19, 23) 2. PTTK swoj ą dzia ł alno ść prowadzi na podstawie koncesji nr rej. 0750 z dnia 18 maja 1999 r. wydanej przez Prezesa Urz ę du Kultury Fizycznej i Turystyki, zmienionej Decyzj ą Wojewody Dolno ś l ą skiego z dnia 16.04.2000 r., na prowadzenie dzia ł alno ś ci gospodarczej w zakresie organizowania imprez turystycznych oraz w zakresie wykonywania na zlecenie klientów czynno ś ci faktycznych i prawnych zwi ą zanych z zawieraniem umów o ś wiadczenie us ł ug turystycznych w kraju i w krajach europejskich. (dowód : karta nr 16-18) 3. Prezes UOKiK zakwestionowa ł pkt 6 ppkt a) w stosowanych przez PTTK “Warunkach uczestnictwa w imprezach turystycznych” w brzmieniu: 6. “ BORT PTTK zastrzega sobie prawo do : a) odwo ł ania imprez z przyczyn od siebie niezale ż nych (decyzje w ł adz pa ń stwowych, dzia ł anie si ł wy ż szych, brak wymaganego minimum uczestników itp.) bez ponoszenia dodatkowych kosztów”. (dowód : karta nr 4) 4. W trakcie trwania post ę powania dowodowego PTTK powiadomi ł Prezesa o wprowadzeniu zmian wzorca umownego, w za łą czeniu przesy ł aj ą c nowy wzorzec umowy i warunków uczestnictwa, gdzie kwestionowany przez Prezesa pkt 6 ppkt a) otrzyma ł brzmienie: 2 6. “ BORT PTTK zastrzega sobie prawo do : a) odwo ł ania imprezy do 14 dni przed jej rozpocz ę ciem z powodu nie osi ą gni ę cia zak ł adanego minimum grupy tj. 30 osób, a w ka ż dym czasie z przyczyn od biura niezale ż nych i nie zawinionych (m.in. decyzje w ł adz pa ń stwowych, dzia ł anie si ł wy ż szych, zagro ż enie ż ycia i zdrowia uczestników). (dowód : karta nr 26) Maj ą c na uwadze zebrany materia ł dowodowy Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwa ż y ł , co nast ę puje : Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, zwanej dalej “ustaw ą o ochronie (...)”, okre ś la warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów (art. 1 ust. 1). Rozpatrywana sprawa dotyczy interesu publicznego, albowiem wi ąż e si ę z ochron ą interesu wszystkich konsumentów, którzy na mocy zawartych umów bior ą udzia ł w organizowanych przez PTTK imprezach turystycznych. Jest to grupa nieograniczona, o zmiennej liczbie uczestników, do której mog ą przyst ę powa ć nowe osoby korzystaj ą ce z us ł ug PTTK. Zgodnie z art.23a ust.1 ustawy o ochronie (...) “Przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy (...)”. Z kolei przepis art. 23 a ust. 2 ww. tej stanowi, i ż “Za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszanie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów”. Zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą zatem ochronie prawnej przed godz ą cymi w nie naruszeniami polegaj ą cymi na sprzecznych z prawem (zakazanych przez przepisy innych ustaw) oraz zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrymi obyczajami, dzia ł aniach przedsi ę biorców . Tworz ą c katalog dzia ł a ń , które b ę d ą uznawane za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów ustawodawca pos ł u ż y ł si ę zwrotem “w szczególno ś ci”. Oznacza to, ż e wskazany katalog ma charakter przyk ł adowy. Zamiarem ustawodawcy by ł o uznanie za praktyk ę dzia ł a ń , które naruszaj ą przepisy innych ustaw. W przepisie art.23a ustawy nie ma odwo ł ania do konkretnych ustaw (z tego wzgl ę du, i ż by ł oby to sprzeczne z zasadami poprawnej legislacji, ale tak z e ogranicza l o Prezesa UOKiK w jego decyzjach w sprawie niedozwolonych praktyk naruszaj ą cych interesy konsumentów). Zgodnie z uzasadnieniem projektu rz ą dowego ustawy z dnia 5.07.2002 r., nowelizuj ą cej ustaw ę o ochronie (...) “Same przepisy art. 23a- 23d nie reguluj ą konstrukcji bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy. Dzia ł ania te mog ą okaza ć si ę bezprawne w razie ustalenia, ż e dosz ł o do naruszenia przepisów innych ustaw, a tak ż e zasad wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów” (druk sejmowy nr 366, s.20). Przes ł ankami zastosowania w niniejszej sprawie art.23a powo ł anej ustawy o ochronie (...) jest wykazanie bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy , polegaj ą cych na: 1) naruszaniu obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, 2) godzeniu tych dzia ł a ń w interes konsumenta, 3) naruszeniu zbiorowego interesu konsumentów W przedmiotowej sprawie analizie poddano stosowane przez PTTK w obrocie z konsumentami wzorce umowne. Z chwil ą ich podpisania, pomi ę dzy tym 3 przedsi ę biorc ą i jego kontrahentami dochodzi do nawi ą zania stosunku zobowi ą zaniowego, z istoty którego wynika, i ż na ka ż dej ze stron umowy ci ążą okre ś lone prawa i obowi ą zki. W przypadku ww. umowy PTTK zobowi ą zany jest do ś wiadczenia okre ś lonego rodzaju us ł ug turystycznych w zamian za okre ś lon ą op ł at ę , uiszczan ą przez uczestników tych imprez za wykonane przez niego ś wiadczenia. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o us ł ugach turystycznych (tj. Dz. U. z 2001 r., nr 55, poz. 578) okre ś la warunki ś wiadczenia przez przedsi ę biorców us ł ug turystycznych na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, a tak ż e za granic ą , je ż eli umowy z klientami o ś wiadczenie tych us ł ug s ą zawierane na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej (art. 1). Rozdzia ł 3 „Ochrona klienta” tej ustawy reguluje kwestie dotycz ą ce umów zawieranych przez organizatorów turystyki i po ś redników turystycznych. Szczegó ł owe zasady sporz ą dzania umów o ś wiadczenie us ł ug turystycznych, polegaj ą cych na organizowaniu imprez turystycznych, zawarte s ą w art. 14 ww. ustawy. Zgodnie z dyspozycj ą art. 14 ust. 2 pkt 7a umowa powinna okre ś la ć termin powiadomienia klienta na pi ś mie o ewentualnym odwo ł aniu imprezy turystycznej lub us ł ugi turystycznej z powodu niewystarczaj ą cej liczby zg ł osze ń , je ż eli realizacja us ł ug jest uzale ż niona od liczby zg ł osze ń . W zwi ą zku z tym konieczne jest okre ś lenie, zgodnie z powo ł anym przepisem, minimalnej liczby uczestników niezb ę dnej do doj ś cia do skutku danego rodzaju imprezy turystycznej. Na taki obowi ą zek przedsi ę biorcy ś wiadcz ą cego us ł ugi turystyczne wskazuje równie ż art. 14 ust. 7 pkt 1 ustawy o us ł ugach turystycznych o tre ś ci „zg ł oszenia si ę mniejszej liczby uczestników ni ż liczba minimalna okre ś lona w umowie (...). Wobec powy ż szego zastrze ż enia Prezesa wzbudzi ł zapis pkt 6 ppkt a) warunków uczestnictwa w imprezach turystycznych organizowanych przez PTTK, w którym PTTK zastrzega sobie prawo do odwo ł ania imprez z przyczyn od siebie niezale ż nych m.in. ze wzgl ę du na brak wymaganego minimum uczestników. Jednocze ś nie PTTK nie wskazuje, jaka liczb ą uczestników stanowi wymagane minimum, od którego uzale ż nione jest doj ś cie do skutku okre ś lonej imprezy turystycznej. Tym samym konsument, który zawar ł z biurem umow ę o ś wiadczenie us ł ugi turystycznej, nie ma ż adnej mo ż liwo ś ci zweryfikowania, czy odwo ł anie imprezy nast ą pi ł o faktycznie ze wzgl ę du na brak okre ś lonej liczby uczestników, czy te ż by ł y inne przyczyny jej odwo ł ania. Dane dotycz ą ce liczby minimalnej uczestników maj ą elementarne znaczenie dla konsumenta, który w przypadku odwo ł ania przez PTTK imprezy turystycznej z przyczyn niezale ż nych od klienta, mo ż e dochodzi ć odszkodowania za niewykonanie us ł ugi, chyba ż e odwo ł anie imprezy nast ą pi ł o z powodu zg ł oszenia si ę mniejszej liczby uczestników ni ż liczba minimalna okre ś lona w umowie, a operator powiadomi ł o tym klienta na pi ś mie w uzgodnionym terminie lub w przypadku si ł y wy ż szej (art. 14 ust.7 pkt 1 i 2 ww. ustawy). Niew ą tpliwie kwestionowany zapis pkt 6 ppkt a) warunków uczestnictwa narusza równie ż zasady wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów, b ę d ą ce normami o uzasadnieniu aksjologicznym i które nale żą do obowi ą zuj ą cego prawa (art. 353 1 kc). W przedmiotowej sprawie szczególnie istotne znaczenie maj ą te zasady wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów, które nawi ą zuj ą do koncepcji tzw. s ł uszno ś ci kontraktowej, uczciwo ś ci kupieckiej, równej pozycji stron umowy, przestrzegania zasad lojalnego, opartego na zaufaniu, post ę powania wobec kontrahenta równie ż w fazie kszta ł towania tre ś ci umowy (por. nr uchwa ł a SN z dnia 6.03.1992 r., III CZP 141/91; uchwa ł a SN z dnia 9.07.1993 r., III CZP 58/93). Podnie ść nale ż y tak ż e, i ż kryteria s ł uszno ś ci kontraktowej doznaj ą szczególnego zaostrzenia w przypadku obrotu konsumenckiego, bowiem uwzgl ę dniaj ą postulat ochrony s ł abszej strony umowy. Zdaniem Prezesa UOKiK dzia ł anie PTTK polegaj ą ce na odst ą pieniu od obowi ą zku informowania konsumentów w kwestii liczby minimalnej uczestników, powy ż sze zasady narusza. 4 Reasumuj ą c, nie zawarcie przez PTTK w warunkach uczestnictwa informacji dotycz ą cych minimalnej liczby uczestników dla danego rodzaju imprezy turystycznej stanowi naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji. Podkre ś li ć przy tym nale ż y, ż e prawo konsumenta do informacji jest jednym z jego zasadniczych praw, bowiem brak pe ł nej wiedzy uniemo ż liwia konsumentowi swobod ę oceny i wyboru, ograniczaj ą c wolno ść jego decyzji rynkowych (wyrok Europejskiego Trybuna ł u Sprawiedliwo ś ci z dnia 7.03.1990 r., C- 362/88, Zb. Orz. I-667). “Obowi ą zek informowania partnera o istotnych (z jego punktu widzenia) okoliczno ś ciach dotycz ą cych kontraktu, jego przedmiotu i tre ś ci, przedmiotu ś wiadczenia, a tak ż e powinno ś ci czynienia tego w sposób prawdziwy, rzeczowy i kompletny- jest cech ą generaln ą prawa umów i wyp ł ywa z obowi ą zku lojalnego kontraktowania, dotycz ą cego zarówno stadium przedkontraktowego, jak i wszelkich dalszych faz ju ż istniej ą cego stosunku prawnego” (E. Łę towska “Prawo umów konsumenckich”, Wyd. C.H.BECK 2002 r., s. 215 i nast.). Tym samym uzna ć nale ż y, i ż tak sformu ł owany zapis pkt 6 ppkt a) warunków uczestnictwa jest niezgodny z przepisy ustawy o us ł ugach turystycznych, a w szczególno ś ci z jej art. 14 ust. 2 pkt 7a i art. 14 ust. 7 pkt 1 oraz godzi w zasady wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów. Zatem spe ł niona zosta ł a pierwsza z przes ł anek art. 23 a ustawy o ochronie (...) w zakresie obowi ą zku PTTK do udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji. Opisane dzia ł ania PTTK niew ą tpliwie godz ą w interes konsumenta, gdy ż brak wskazania minimalnej liczby uczestników, od której zale ż y doj ś cie do skutku imprezy turystycznej mo ż e rodzi ć dla niego negatywne skutki finansowe. Jak wykazano powy ż ej, w przypadku odwo ł ania imprezy z ww. powodu konsument nie mo ż e odst ą pi ć od umowy za odszkodowaniem. Dlatego wa ż ne jest, aby mia ł on pe ł n ą wiedz ę oraz mo ż liwo ść kontroli, czy odwo ł anie imprezy nast ą pi ł o z ww. wzgl ę du. Tym samym wype ł niona zosta ł a druga z przes ł anek niezb ę dna do stwierdzenia praktyki naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. Kwestionowany zapis pkt 6 ppkt a) warunków uczestnictwa, co wyja ś niono ju ż na wst ę pie tej cz ęś ci uzasadnienia decyzji, godzi zatem w zbiorowy interes konsumentów i wype ł nia ostatni ą z przes ł anek art. 23 a ustawy o ochronie (...). Zgodnie z art. 23a ust. 1 zd. 2 tej ustawy zbiorowym interesem konsumentów nie jest suma indywidualnych interesów konsumentów. Dzia ł ania PTTK dotykaj ą bowiem konsumentów, jakimi niew ą tpliwie s ą uczestnicy organizowanych przez niego imprez turystycznych, naruszaj ą c ich prawa na szerok ą skal ę . W tej sytuacji Prezes UOKiK stwierdza, ż e spe ł nione zosta ł y wszystkie przes ł anki warunkuj ą ce stwierdzenie stosowania przez PTTK praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, okre ś lonej w art. 23 a ustawy o ochronie (...). Jednocze ś nie Prezes UOKiK podnosi, i ż jego dzia ł ania spowodowa ł y, ż e obecnie stosowany przez PTTK wzorzec umowy nie zawiera ju ż postanowie ń umownych, które naruszaj ą zbiorowy interes konsumentów, okre ś lony w art. 23 a przywo ł anej na wst ę pie ustawy o ochronie (...). Niemniej jednak fakt zaniechania stosowania przez PTTK przedmiotowej bezprawnej praktyki nie mo ż e skutkowa ć inn ą sentencj ą ni ż ww. Brak jest bowiem w ustawie o ochronie (...) wyra ź nego przepisu, który pozwala ł by na uznanie stosowanej praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i jednocze ś nie stwierdzaj ą cej zaniechanie jej stosowania. Zgodnie z powy ż szym, nawet je ś li zaprzestano praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, Prezes mo ż e na podstawie art. 23 c ustawy o ochronie (...) wyda ć jedynie decyzj ę , w której uzna praktyk ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i naka ż e jej zaniechania. 5 W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 kpc - od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie - S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów we Wroc ł awiu, w terminie dwóch tygodni od dnia dor ę czenia decyzji. Z up. Prezesa UOKiK Dyrektor Delegatury UOKiK we Wroc ł awiu Zbigniew Jurczyk Otrzymuje: Pani Barbara Suszko Dyrektor Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego Oddzia ł Ziemi Wa ł brzyskiej ul. Konopnickiej 19 58-300 Wa ł brzych UOKiK Warszawa a/a 6