RWA-33/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-8/07/DJ Warszawa, dn. 1 pa ź dziernika 2007 r. DECYZJA Nr RWA-33/2007 I . Na podstawie art. 26 ust. 1 w zwi ą zku z art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do tre ś ci art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów przeciwko Wy ż szej Szkole Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie, uznaje si ę , ż e dzia ł anie Wy ż szej Szko ł y Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie, polegaj ą ce na stosowaniu w „Umowie o warunkach odp ł atno ś ci za studia” postanowie ń o tre ś ci: A „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie” (§ 9 ust. 1 zd. 1 wzorca umowy), B „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 1” (§ 9 ust. 2 wzorca umowy), C „W przypadku wypowiedzenia umowy przez studenta w trakcie trwania semestru, jest on zobowi ą zany do uiszczenia wszelkich op ł at na rzecz Uczelni wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie, zgodnie z deklaracj ą p ł atno ś ci okre ś lon ą w § 6” (§ 9 ust. 3 wzorca umowy), D „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” (§ 10 ust. 3 wzorca umowy), stanowi praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów , polegaj ą c ą na stosowaniu postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do tre ś ci art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939) - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów nak ł ada si ę na Wy ż sz ą Szko łę Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie kar ę pieni ęż n ą w wysoko ś ci 17 332 z ł (s ł ownie: siedemna ś cie tysi ę cy trzysta trzydzie ś ci dwa z ł ote), p ł atn ą do bud ż etu pa ń stwa, z tytu ł u naruszenia zakazu, o jakim jest mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy w zakresie opisanym w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. UZASADNIENIE Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie, w zwi ą zku z wniesion ą skarga konsumenck ą , przeprowadzi ł kontrol ę tre ś ci „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” stosowanej przez Wy ż sz ą Szko łę Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie (dalej tak ż e: WSFiZ, Uczelnia lub Szko ł a) . Wyniki wst ę pnej analizy tre ś ci warunków zawartych w tej umowie da ł y podstaw ę do sformu ł owania wniosku, ż e cz ęść z nich jest zbie ż na z brzmieniem postanowie ń wpisanych do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Maj ą c na uwadze powy ż sze ustalenia, Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie postanowieniem z dnia 21 maja 2007 r. wszcz ął przeciwko WSFiZ post ę powanie w zwi ą zku z podejrzeniem, i ż stosowanie przez Szko łę w „Umowie o warunkach odp ł atno ś ci za studia” postanowie ń o tre ś ci: A „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie” (§ 9 ust. 1 zd. 1 wzorca umowy), B „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 1” (§ 9 ust. 2 wzorca umowy), C „W przypadku wypowiedzenia umowy przez studenta w trakcie trwania semestru, jest on zobowi ą zany do uiszczenia wszelkich op ł at na rzecz Uczelni wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie, zgodnie z deklaracj ą p ł atno ś ci okre ś lon ą w § 6” (§ 9 ust. 3 wzorca umowy), D „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” (§ 10 ust. 3 wzorca umowy), stanowi ć mo ż e, okre ś lon ą art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą c ą na stosowaniu postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Odpowiadaj ą c na zawiadomienie Prezesa Urz ę du o wszcz ę ciu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, Uczelnia pismem z dnia 30 maja 2007 r. ustosunkowa ł a si ę do postawionych jej zarzutów. Swoje stanowisko w sprawie Szko ł a przedstawi ł a ponadto w pi ś mie z dnia 11 wrze ś nia 2007 r. 2 Pismem z dnia 2 sierpnia 2007 r. Prezes Urz ę du zawiadomi ł Uczelni ę o zako ń czeniu post ę powania dowodowego w przedmiotowej sprawie. Jednocze ś nie zosta ł stronie wyznaczony termin na zapoznanie si ę z aktami sprawy. Mimo stosownego zawiadomienia, Uczelnia nie skorzysta ł a z uprawnie ń do zapoznania si ę z ca ł o ś ci ą akt sprawy. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustali ł , co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie jest uczelni ą niepubliczn ą , dzia ł aj ą c ą na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wy ż szym (Dz. U. Nr 164, poz.1365 ze zm.) i wydanych do niej przepisów wykonawczych. Jednym z podstawowych zada ń uczelni jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kszta ł cenie to odbywa si ę odp ł atnie w formie studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Uczelnia ś wiadczy us ł ugi edukacyjne na podstawie umowy, do której, zgodnie z art. 750 k.c., stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Zgodnie z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wy ż szym, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Przy zawieraniu ze studentami, b ę d ą cymi konsumentami w rozumieniu art. 22 1 k.c., tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą , umów o us ł ugi edukacyjne WSFiZ pos ł uguje si ę wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c., zatytu ł owanym „Umowa o warunkach odp ł atno ś ci za studia” . Po przeprowadzeniu analizy tre ś ci tego wzorca Prezes Urz ę du ustali ł , i ż w § 9 ust. 1 tego wzorca znajduje si ę zapis w brzmieniu: „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie” . W rejestrze klauzul abuzywnych pod numerem 647 znajduje si ę natomiast postanowienie o tre ś ci: „Z zastrze ż eniem § 4 ust. 2 i 3 Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim”, które zosta ł o uznane za niedozwolone postanowienie umowne przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie - S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 28 wrze ś nia 2005 r., sygn. akt XVII Amc 18/05. W § 9 ust. 2 „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” Uczelnia stosuje zapis: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 1”. Do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod numerem 625 zosta ł o wpisane postanowienie o tre ś ci: „W przypadku rezygnacji studenta z nauki w trakcie semestru wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi”. S ą d Okr ę gowy w Warszawie - S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów uzna ł je za niedozwolone w wyroku z dnia 20 pa ź dziernika 2005 r. (sygn. akt XVII Amc 78/05). Prezes Urz ę du ustali ł równie ż , i ż WSFiZ w § 9 ust. 3 stosowanego wzorca umownego zamie ś ci ł a postanowienie w brzmieniu: „W przypadku wypowiedzenia umowy przez studenta w trakcie trwania semestru, jest on zobowi ą zany do uiszczenia wszelkich op ł at na rzecz Uczelni wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie, zgodnie z deklaracj ą p ł atno ś ci okre ś lon ą w § 6”. 3 W rejestrze postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje si ę postanowienie o tre ś ci: „W przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowi ą zany jest do zap ł acenia czesnego za ca ł y semestr, a czesne zap ł acone nie podlega zwrotowi”, które zosta ł o uznane za abuzywne przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie - S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w orzeczeniu ko ń cz ą cym spraw ę o sygnaturze akt XVII Amc 79/05. Postanowienie to zosta ł o wpisane do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 835. Uczelnia we wzorcu umownym wykorzystywanym przy zawieraniu umów ze studentami stosuje równie ż postanowienie: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” (§ 10 ust. 3 wzorca umowy). Prezes Urz ę du ustali ł , i ż klauzule, które wskazuj ą jako s ą d w ł a ś ciwy dla rozstrzygania kwestii spornych pomi ę dzy stronami umowy s ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla siedziby przedsi ę biorcy, zosta ł y ju ż wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów niejednokrotnie wypowiada ł si ę ju ż bowiem w sprawie postanowie ń umownych narzucaj ą cych konsumentom s ą d w ł a ś ciwy do rozstrzygania sporów mog ą cych wynikn ąć z łą cz ą cego strony stosunku prawnego. W ś ród postanowie ń zamieszczonych w rejestrze postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa UOKiK, znajduj ą si ę m.in. postanowienia o tre ś ci: - „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla Impuls School” (uznane za niedozwolone postanowienie umowne orzeczeniem SOKiK z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt XVII Amc 15/04 i wpisane do rejestru pod pozycj ą 388), - „Strony niniejszej umowy zobowi ą zuj ą si ę do do ł o ż enia wszelkich stara ń w celu polubownego rozstrzygni ę cia ewentualnych sporów. S ą dem w ł a ś ciwym do rozstrzygania b ę dzie s ą d miejsca siedziby EFB” (uznane za niedozwolone postanowienie umowne orzeczeniem SOKiK z dnia 4 czerwca 2003 r., sygn. akt XVII Amc 60/02 i wpisane do rejestru pod pozycj ą 77), - „Wszelkie spory mog ą ce wynikn ąć z tytu ł u realizacji umowy b ę d ą rozstrzygane polubownie, a w razie nie doj ś cia do porozumienia rozstrzygane przez wydzia ł y cywilne s ą du rejonowego w ł a ś ciwego dla miejsca siedziby Biura” (uznane za niedozwolone postanowienie umowne orzeczeniem SOKiK z dnia 19 kwietnia 2004 r., sygn. akt XVII Amc 59/03 i wpisane do rejestru pod pozycj ą 92), - „Kwestie sporne pomi ę dzy stronami b ę d ą rozstrzygane przez s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby MAZUR POL” (uznane za niedozwolone postanowienie umowne orzeczeniem SOKiK z dnia 24 listopada 2004 r., sygn. akt XVII Amc 119/03 i wpisane do rejestru pod numerem 309). Uczelnia nie podzieli ł a postawionego jej zarzutu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu postanowie ń wzorców umowy wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych. WSFiZ w szczególno ś ci zakwestionowa ł a stanowisko Prezesa Urz ę du w sprawie rozszerzonej prawomocno ś ci wyroków S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaj ą cych postanowienia wzorców umownych za niedozwolone. Wskaza ł a bowiem, i ż przepis art. 479 43 k.p.c. jest szeroko krytykowany w doktrynie i niejednolicie stosowany w orzecznictwie, czego wyrazem jest stanowisko SOKiK wyra ż one m.in. w wyroku z dnia 22 sierpnia 2005 r., sygn. akt XVII Ama 21/05, zgodnie z którym „pogl ą d, ż e stosowanie klauzuli umownej wpisanej do rejestru klauzul niedozwolonych na podstawie wyroku 4 zapad ł ego przeciwko innemu podmiotowi, jest zakazane tak ż e innym podmiotom, jest b łę dny” , czy te ż w wyroku z dnia 7 marca 2005 r. sygn. akt Ama 6/04, gdzie S ą d ten wskaza ł , i ż „s ą d uwzgl ę dniaj ą c powództwo, w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuje ich wykorzystywania. Zakaz ten dotyczy jednak wy łą cznie pozwanego i wy łą cznie we wzorcu umownym i w stosunkach z konsumentami. Skutek tego wyroku wzgl ę dem osób trzecich, wynikaj ą cy z art. 479 43 k.p.c., polega na tym, ż e osoby te mog ą si ę powo ł ywa ć na skutki uznania klauzuli za niedozwolon ą i zakazu jej stosowania, jednak wy łą cznie wzgl ę dem podmiotu, wobec którego to orzeczono” . Z uwagi na powy ż sze, zdaniem Uczelni, jest wysoce dyskusyjn ą mo ż liwo ść postawienia przedsi ę biorcy stosuj ą cemu w wykorzystywanym wzorcu umownym klauzul, które zosta ł y wpisane do rejestru klauzul abuzywnych na podstawie wyroków SOKiK zapad ł ych wzgl ę dem innych przedsi ę biorców, zarzutu bezprawno ś ci dzia ł a ń . Uczelnia odnios ł a si ę tak ż e do tre ś ci poszczególnych postanowie ń „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” , którym Prezes UOKiK zarzuci ł zbie ż no ść z tre ś ci ą klauzul wpisanych do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Uczelnia podnios ł a, i ż przes ł anek uznania za niedozwolone postanowienie umowne nie spe ł nia zapis zawarty § 9 ust. 1 wzorca umowy o tre ś ci „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie” . W ocenie strony post ę powania, tre ść tego postanowienia zmierza do stworzenia pewnej trwa ł o ś ci wi ążą cego strony stosunku umownego. Dzia ł alno ść WSFiZ, tak jak ka ż dej innej szko ł y, jest bowiem dzia ł alno ś ci ą d ł ugofalow ą i nie da si ę jej przerwa ć w ka ż dym momencie, bez konsekwencji dla obu stron. W ocenie Szko ł y, charakteru abuzywnego nie ma równie ż postanowienie § 9 ust. 2 „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” , zgodnie z którym „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 1” . Zdaniem Uczelni zapis ten nie powoduje po stronie studenta ż adnej straty, gdy ż do ko ń ca trwania semestru, w toku którego z ł o ż y ł rezygnacj ę z nauki, przys ł uguje mu status studenta, co oznacza, ż e mo ż e on przez ten okres uczestniczy ć w zaj ę ciach oraz korzysta ć z infrastruktury Uczelni. Uzasadnieniem zatrzymywania prze Szko łę op ł at wniesionych przez studenta za czas studiów do ko ń ca semestru jest, po pierwsze, okoliczno ść , i ż rezygnacja z ł o ż ona przez studenta powoduje po stronie Uczelni szkod ę wymiern ą finansowo, której wielko ść powtarza si ę w kolejnych latach, gdy ż z regu ł y na miejsce zwolnione prze studenta nie zg ł asza si ę kolejny kandydat, po drugie, fakt, i ż wysoko ść czesnego ma pokrywa ć nie tylko bezpo ś rednie koszty kszta ł cenia, ale tak ż e koszty funkcjonowania uczelni jako pewnej ca ł o ś ci organizacyjno – gospodarczej. Szko ł a nie zgodzi ł a si ę równie ż z twierdzeniem, jakoby charakter niedozwolony mia ł o postanowienie § 9 ust. 3 wzorca o tre ś ci „W przypadku wypowiedzenia umowy przez studenta w trakcie trwania semestru, jest on zobowi ą zany do uiszczenia wszelkich op ł at na rzecz Uczelni wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie, zgodnie z deklaracj ą p ł atno ś ci okre ś lon ą w § 6” . WSFiZ podnios ł a, ż e w zwi ą zku z tym, i ż Szko ł a jest zobowi ą zana do ś wiadczenia us ł ug do czasu wyga ś ni ę cia umowy na skutek wypowiedzenia z ł o ż onego przez studenta, zasadnym jest, by w okresie wypowiedzenia pobiera ł a od studenta op ł aty za te us ł ugi. Uczelnia zakwestionowa ł a te ż mo ż liwo ść uznania za niedozwolone postanowienie umowne § 10 ust. 3 wzorca umowy, zgodnie z którym s ą dem w ł a ś ciwym dla rozstrzygni ę cia wszelkich kwestii spornych wynikaj ą cych z umowy jest s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni. Szko ł a podnios ł a, i ż uregulowanie zawarte we wzorcu umownym jest zgodne z przepisami k.p.c. okre ś laj ą cymi kwestie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą du. St ą d, zdaniem Uczelni, trudno doj ść do wniosku, ż eby regulacja zawarta w stosowanym wzorcu umownym 5 by ł a nieprawid ł owa albo utrudnia ł a studentowi dochodzenie swoich praw w przypadku wytoczenia powództwa przeciwko Uczelni. Niezale ż nie od powy ż szego, Szko ł a wskaza ł a, ż e stosowany przez ni ą wzorzec umowny jest w znacznej mierze wzorowany na „Umowie o warunkach odp ł atno ś ci w szkole wy ż szej” opracowanej i rekomendowanej przez Fundacj ę Rektorów Polskich oraz Parlament Studentów RP. Szko ł a podkre ś li ł a, ż e bior ą c pod uwag ę dotychczasow ą aktywno ść tych organizacji na polu zwalczania negatywnych zjawisk zwi ą zanych z dzia ł alno ś ci ą uczelni wy ż szych, WSFiZ przyj ęł a za ł o ż enie, ż e rekomendowany projekt umowy stanowi ć b ę dzie harmonijne po łą czenie interesów stron umowy z poszanowaniem porz ą dku prawnego. Wskazuj ą c na powy ż sze, Szko ł a wyrazi ł a nadziej ę , ż e prowadzone przeciwko niej post ę powanie, zostanie umorzone. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z tre ś ci ą art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą zatem ochronie przed wymierzonymi w nie naruszeniami, polegaj ą cymi na sprzecznych z prawem dzia ł aniach przedsi ę biorców. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie reguluj ą konstrukcji bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy. Dzia ł ania te mog ą okaza ć si ę bezprawne w razie ustalenia, ż e dosz ł o do naruszenia przepisów innych ustaw, ale tak ż e zasad wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów. Bezprawno ść jest tak ą cech ą dzia ł ania, która polega na jego sprzeczno ś ci z normami prawa lub zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego, bez wzgl ę du na win ę , a nawet ś wiadomo ść sprawcy. Dla ustalenia bezprawno ś ci dzia ł ania wystarczy ustalenie, ż e okre ś lone zachowanie koliduje z przepisami prawa. (por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, Komentarz , pod redakcj ą prof. dr hab. Janusza Szwaji, Wydawnictwo CH BECK, Warszawa 2000, s. 117-118). Przepisy reguluj ą ce post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów w wi ę kszo ś ci maj ą charakter procesowy. Materialnoprawne przes ł anki, istotne z punktu widzenia wydania decyzji, znajduj ą si ę w innych ni ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów aktach prawa powszechnie obowi ą zuj ą cego. Prezes Urz ę du oceniaj ą c zachowanie Przedsi ę biorcy pod k ą tem ewentualnego naruszenia przepisów zakazuj ą cych stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, musi zatem co do zasady stosowa ć inne akty prawa powszechnie obowi ą zuj ą cego i na ich podstawie stwierdzi ć , czy dzia ł anie przedsi ę biorcy by ł o bezprawne. Jak wy ż ej wspomniano, art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów definiuje praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów jako godz ą ce w nie bezprawne zachowanie przedsi ę biorcy. Jednocze ś nie artyku ł ten zawiera przyk ł adowe wyliczenie zachowa ń przedsi ę biorców uwa ż anych za naruszaj ą ce zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umie ś ci ł stosowanie postanowie ń wzorów umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone (pkt 1), naruszenie przez przedsi ę biorc ę obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji (pkt 2), nieuczciw ą lub wprowadzaj ą ca w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów (pkt 3). Aby okre ś lone zachowanie mog ł o zosta ć uznane za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów konieczne jest łą czne spe ł nienie trzech przes ł anek, mianowicie zaistnie ć musi - po pierwsze - dzia ł anie przedsi ę biorcy, które - po drugie - jest bezprawne oraz - po trzecie - narusza zbiorowe interesy konsumentów. 6 Wskaza ć nale ż y, ż e Uczelnia jako podmiot ś wiadcz ą cy odp ł atnie us ł ugi edukacyjne spe ł nia przes ł anki uznania jej za przedsi ę biorc ę . Na potrzeby zastosowania ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów do praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów przez „przedsi ę biorc ę ” rozumie si ę przedsi ę biorc ę w rozumieniu przepisów o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej, a tak ż e osob ę fizyczn ą , osob ę prawn ą a tak ż e jednostk ę organizacyjn ą niemaj ą c ą osobowo ś ci prawnej, której ustawa przyznaje zdolno ść prawn ą , organizuj ą c ą lub ś wiadcz ą c ą us ł ugi o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej, które nie s ą dzia ł alno ś ci ą gospodarcz ą w rozumieniu przepisów o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej, jak równie ż osob ę fizyczn ą wykonuj ą c ą zawód we w ł asnym imieniu i na w ł asny rachunek lub prowadz ą c ą dzia ł alno ść w ramach wykonywania takiego zawodu oraz zwi ą zek przedsi ę biorców (art. 4 ust. 1 lit a, b i d ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). Stanowisko, i ż dzia ł alno ść prowadzona przez niepubliczn ą szko łę wy ż sz ą uzasadnia uznanie jej za przedsi ę biorc ę na gruncie ww. ustawy, znajduje potwierdzenie w orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28 wrze ś nia 2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12 grudnia 2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004), jak równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego. W uzasadnieniu uchwa ł y z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 38/03 S ą d Najwy ż szy stwierdzi ł , ż e odp ł atne i systematyczne wykonywanie przez uczelni ę niepa ń stwow ą zaj ęć dydaktycznych jest wykonywaniem przez osob ę prawn ą we w ł asnym imieniu zawodowo dzia ł alno ś ci us ł ugowej w sposób zorganizowany i ci ą g ł y. S ą d ten podkre ś li ł , i ż „ dzia ł alno ść taka, wykonywana przez uprawnionych pracowników uczelni, charakteryzuje si ę profesjonalnym charakterem, jest podporz ą dkowana regu ł om op ł acalno ś ci i racjonalnego gospodarowania, jest dzia ł aniem wykonywanym na w ł asny rachunek uczelni jako odr ę bnej osoby prawnej, a nie na rachunek jej za ł o ż yciela, a ponadto charakteryzuje si ę niew ą tpliwie powtarzalno ś ci ą dzia ł a ń i uczestnictwem w obrocie”. Tym samym S ą d Najwy ż szy przes ą dzi ł , i ż dzia ł alno ść polegaj ą ca na ś wiadczeniu przez uczelni ę niepa ń stwow ą odp ł atnych us ł ug edukacyjnych spe ł nia wymogi uznania tej dzia ł alno ś ci za dzia ł alno ść gospodarcz ą w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1999 r. – Prawo dzia ł alno ś ci gospodarczej (Dz. U. Nr 101, poz. 1178 ze zm.). To z kolei umo ż liwia uznanie niepublicznej szko ł y wy ż szej za przedsi ę biorc ę w rozumieniu art. 2 ust. 2 ww. ustawy. Przedstawione stanowisko S ą du Najwy ż szego w kwestii przymiotu przedsi ę biorcy wy ż szej szko ł y niepublicznej pozostaje równie ż aktualne w ś wietle przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej (Dz. U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.). Kryteria uznania podmiotu za przedsi ę biorc ę nie uleg ł y bowiem zasadniczej zmianie. St ą d wskazane przez S ą d Najwy ż szy elementy komercyjne charakteryzuj ą ce dzia ł alno ść niepublicznych szkó ł wy ż szych uzasadniaj ą uznanie tych podmiotów za przedsi ę biorców równie ż na gruncie definicji przedsi ę biorcy zawartej w art. 2 ustawy o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej. Jak wskazano powy ż ej, bezprawno ść dzia ł a ń przedsi ę biorcy co do zasady wynika z naruszenia innych przepisów powszechnie obowi ą zuj ą cych, niemniej nale ż y wskaza ć , i ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku identyfikuje wprost jako bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy polegaj ą ce na stosowaniu postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Jak wskaza ł SOKiK w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII Ama 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 (obecnie: art. 24 ust. 2) mo ż na sformu ł owa ć samoistn ą przes ł ank ę bezprawno ś ci, je ż eli ustali si ę , ż e przedsi ę biorca stosowa ł postanowienia wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. A zatem wykazanie, ż e przedsi ę biorca wprowadzi ł do obrotu wzorzec umowny zawieraj ą cy postanowienia o tre ś ci ju ż wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczaj ą c ą przes ł ank ę do uznania bezprawno ś ci dzia ł ania tego przedsi ę biorcy. 7 Nale ż y bowiem podnie ść , i ż stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone zosta ł o wpisane do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych, jest prawnie zakazane. Prawomocny wyrok SOKiK, wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, wskazuj ą cy tre ść postanowie ń wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazuj ą cy ich wykorzystywania ma od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru klauzul abuzywnych skutek wobec osób trzecich (art. 479 43 k.p.c.). Przepis tego artyku ł u rozszerza zatem prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. „Artyku ł ten dotyczy rozszerzonej prawomocno ś ci materialnoprawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grup ę przypadków takiej prawomocno ś ci, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powag ę rzeczy os ą dzonej dla wszystkich i przeciwko wszystkim. Przepis bowiem wyra ź nie stanowi, i ż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, wywo ł uje wi ę c skutek erga omnes” (H. Ciep ł a w: „Kodeks post ę powania cywilnego. Komentarz.” T. II, wydanie 3, s. 249). Przepis art. 479 43 k.p.c. stanowi ą c, i ż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w ż aden sposób kategorii tych podmiotów. Lege non distiguente, wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsi ę biorcy, który klauzul ę wprowadzi ł do swoich wzorców umów, jak i do ka ż dego innego przedsi ę biorcy, stosuj ą cego w ł asne warunki umów. Nale ż y zatem przyj ąć , ż e wyrok SOKiK od chwili wpisania klauzuli do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK wywiera skutek wzgl ę dem wszystkich uczestników obrotu, co oznacza, ż e ż aden z podmiotów uczestnicz ą cych w obrocie prawnym nie mo ż e pos ł ugiwa ć si ę przedmiotowym postanowieniem. Odnosz ą c si ę do podnoszonych przez stron ę niniejszego post ę powania kontrowersji co do w ł a ś ciwego rozumienia tre ś ci art. 479 43 k.p.c. , a co si ę z tym wi ąż e mo ż liwo ś ci uznania za bezprawne dzia ł a ń przedsi ę biorcy, polegaj ą cych na stosowaniu postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł y uznane za niedozwolone w wyroku SOKiK wydanym w stosunku do innego przedsi ę biorcy, wskaza ć nale ż y, ż e w ą tpliwo ś ci w tym zakresie zosta ł y ostatecznie rozstrzygni ę te uchwa łą SN z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt III SZP 3/06. W uchwale tej SN jednoznacznie wskaza ł , i ż „stosowanie postanowie ń wzorców umów o tre ś ci to ż samej z tre ś ci ą postanowie ń uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. mo ż e by ć uznane w stosunku do innego przedsi ę biorcy za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów”. Tym samym SN przes ą dzi ł , i ż stosowanie klauzuli to ż samej z klauzul ą wpisan ą do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych, przez innego przedsi ę biorc ę , który nie by ł stron ą lub uczestnikiem post ę powania zako ń czonego wpisaniem danej klauzuli do rejestru, stanowi praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów. Jak podniós ł SN, przemawia za tym m.in. wyk ł adnia gramatyczna ww. przepisu ustawy, który nie zawiera rozró ż nienia mi ę dzy stosowaniem klauzuli przez przedsi ę biorc ę , który bra ł udzia ł w post ę powaniu zako ń czonym wpisem klauzuli do rejestru, a innymi przedsi ę biorcami. Ustawa pos ł uguje si ę bowiem sformu ł owaniem „stosowanie klauzuli wpisanej do rejestru”, a nie „dalsze stosowanie klauzuli wpisanej do rejestru”. SN podkre ś li ł równie ż , i ż przyj ę cie odmiennego stanowiska oznacza ł oby zachwianie równych warunków konkurencji na rynku. Akceptacja bowiem stanowiska, zgodnie z którym wyrok SOKiK uznaj ą cy klauzul ę za niedozwolon ą mia ł by zastosowanie tylko w stosunku do przedsi ę biorcy, w sprawie którego wyrok taki zosta ł wydany, oznacza ł oby, i ż inni przedsi ę biorcy dzia ł aj ą cy w tej samej bran ż y, stosuj ą cy identyczny wzorzec lub klauzul ę , nie musieliby si ę obawia ć ż adnych sankcji z tego tytu ł u do momentu wydania wyroku w ich sprawie. Mogliby wi ę c bez przeszkód dzia ł a ć na szkod ę interesów konsumentów, zyskuj ą c dzi ę ki temu bezprawnemu zachowaniu przewag ę nad 8 konkurentami dzia ł aj ą cymi w sposób nie naruszaj ą cy interesów konsumentów. Maj ą c zatem na uwadze ide ę abstrakcyjnej kontroli wzorców umownych i sens wprowadzenia instytucji praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, w ocenie SN, w ż aden sposób nie mo ż na podzieli ć pogl ą du, w ś wietle którego stosowanie klauzuli umownej wpisanej do rejestru klauzul niedozwolonych na podstawie wyroku zapad ł ego przeciwko innemu podmiotowi nie jest zakazane innym podmiotom, poniewa ż ich zachowaniu nie mo ż na przypisa ć przymiotu bezprawno ś ci. Wobec powy ż szego, za ugruntowane uzna ć nale ż y stanowisko, i ż wprowadzenie do obrotu przez przedsi ę biorc ę , wzgl ę dem którego nie toczy ł o si ę post ę powanie przed SOKiK, wzorca umownego zawieraj ą cego postanowienia o tre ś ci ju ż wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi przes ł ank ę uznania bezprawno ś ci dzia ł ania tego przedsi ę biorcy, o czym stanowi art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Podnie ść nale ż y, i ż Prezes UOKiK w toku post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu postanowie ń wzorców umowy wpisanych do rejestru, celem potwierdzenia postawionych zarzutów, porównuje tre ść klauzul stosowanych przez przedsi ę biorc ę , przeciwko któremu prowadzone jest post ę powanie, z tre ś ci ą postanowie ń zawartych w rejestrze klauzul abuzywnych. Dzia ł anie Prezesa Urz ę du nie polega natomiast na weryfikowaniu czy dokonywaniu oceny zasadno ś ci uznania przez SOKiK poszczególnych klauzul za abuzywne. Dlatego te ż , podniesione przez Uczelni ę w toku przedmiotowego post ę powania argumenty na potwierdzenie braku abuzywno ś ci stosowanych przez ni ą postanowie ń umownych nie mog ą mie ć wp ł ywu na wynik niniejszego post ę powania. Prezes Urz ę du nie zajmuj ą si ę bowiem ocen ą tre ś ci tych postanowie ń pod k ą tem ich abuzywno ś ci, a jedynie ustala, czy zapisy stosowane przez przedsi ę biorc ę s ą to ż same z tre ś ci ą klauzul prawomocnie uznanych przez SOKiK za niedozwolone i wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych. Nale ż y przy tym podkre ś li ć , i ż dla uznania, i ż klauzula wpisana do rejestru i klauzula z ni ą porównywana s ą to ż same w tre ś ci nie jest konieczna dok ł adna literalna identyczno ść tych postanowie ń . Rozbie ż no ść u ż ytych wyra ż e ń , zmiana szyku zdania czy zastosowanie synonimów nie eliminuje abuzywnego charakteru ocenianego postanowienia. By zaistnia ł a mo ż liwo ść uznania dwóch postanowie ń za to ż same wystarczy, by hipoteza zapisu kwestionowanego w toku post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów mie ś ci ł a si ę w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. „Nie jest konieczna literalna zgodno ść porównywalnych klauzul. G ł ównym czynnikiem przes ą dzaj ą cym powinien by ć , zdaniem S ą du, zamiar, cel jakiemu ma s ł u ż y ć kwestionowana klauzula. Je ś li jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwolon ą , mo ż na uzna ć , i ż obie s ą to ż same” (wyrok SOKiK z dnia 25 maja 2005 r. sygn. akt XVII Ama 46/04). Stanowisko to znalaz ł o równie ż potwierdzenie w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt III SZP 3/06, w której S ą d ten argumentowa ł , i ż „stosowanie klauzuli o zbli ż onej tre ś ci do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywo ł uje takie same skutki, godzi przecie ż tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru” . W celu wykazania bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy koniecznym jest zatem ustalenie, ż e tre ść stosowanych przez niego we wzorcu umownym zapisów mie ś ci si ę w hipotezie klauzul wpisanych do rejestru. Ad A WSFiZ w wykorzystywanym w obrocie z konsumentami wzorcu umownym „Umowa o warunkach odp ł atno ś ci za studia” stosuje zapis o tre ś ci: „Ka ż da ze stron mo ż e wypowiedzie ć Umow ę ze skutkiem na koniec semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie”. 9 Umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy zlecenia. Zgodnie z art. 746 § 1 k.c. daj ą cy zlecenie mo ż e je wypowiedzie ć w ka ż dym czasie, licz ą c si ę oczywi ś cie z konsekwencjami, jakie si ę z tym wi ążą . Zgodnie z § 3 tego przepisu, nie mo ż na zrzec si ę z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z wa ż nych powodów. Wypowiedzenie umowy wi ąż e si ę z okre ś lonymi skutkami, które s ą zró ż nicowane w zale ż no ś ci od tego, która ze stron wypowiada umow ę . Je ż eli czyni to daj ą cy zlecenie, powinien przyjmuj ą cemu zlecenie zwróci ć uzasadnione wydatki, przy odp ł atnym zleceniu ui ś ci ć ponadto odpowiedni ą cz ęść umówionego wynagrodzenia, a je ż eli wypowiedzenie nast ą pi ł o bez wa ż nego powodu, powinien naprawi ć tak ż e ewentualn ą szkod ę . Je ż eli umow ę zlecenia wypowiada przyjmuj ą cy, powinien rozliczy ć si ę z otrzymanych zaliczek, a je ż eli wypowiada umow ę bez wa ż nego powodu – jest tak ż e odpowiedzialny za ewentualn ą szkod ę powsta łą z tego tytu ł u. Zatem, jak wynika z powy ż szego, nie mo ż na ogranicza ć - stronom umowy zlecenia - prawa do wypowiedzenia jej w ka ż dym czasie. Postanowienie wzorca umowy stosowanego przez Uczelni ę przewiduje wprawdzie prawo wypowiedzenia umowy, jednak wy łą cznie ze skutkiem na koniec semestru. W efekcie student do ko ń ca semestru, w którym zosta ł a wypowiedziana umowa, zwi ą zany jest jej postanowieniami, co oznacza m.in. obowi ą zek uiszczania wszelkich ś wiadcze ń z niej wynikaj ą cych, czyli przede wszystkim czesnego. Jak uzna ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 wrze ś nia 2005 r. (sygn. akt XVII AmC 18/05), zapis taki „narusza dobre obyczaje, jak rzetelno ść i uczciwo ść kupieck ą i ra żą co narusza interesy konsumenta/studenta, który jest zmuszony do poniesienia dodatkowych kosztów w postaci naliczenia czesnego za semestr nauki, z której nie korzysta, w sytuacji, gdy z wa ż nych powodów wypowiedzia ł umow ę ” . Prezes Urz ę du uzna ł zatem, ż e zapis z § 9 ust. 1 wzorca umowy jest zbie ż ny w swej tre ś ci i skutkach z wpisanym do rejestru postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone postanowieniem w brzmieniu: „Z zastrze ż eniem § 4 ust. 2 i 3 Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru, tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym, i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim(…)” . Klauzula ta zosta ł a, na podstawie wyroku SOKiK z dnia 28 wrze ś nia 2005 r., sygn. akt XVII Amc 18/05,wpisana do rejestru pod nr 647. Wskazana klauzula ogranicza uprawnienie studenta do rozwi ą zania umowy. Przewiduje bowiem mo ż liwo ść rozwi ą zania umowy jedynie w ś ci ś le okre ś lonych terminach. Terminy te przypadaj ą na koniec semestru zimowego i letniego. Uzna ć zatem nale ż y, ż e zarówno przywo ł ana klauzula wpisana do rejestru, jak i klauzula stosowana przez stron ę niniejszego post ę powania, kreuj ą jednakowe uprawnienia studenta w zakresie mo ż liwo ś ci wypowiedzenia zawartej ze Szko łą umowy. Obie klauzule ograniczaj ą prawo konsumenta do wypowiedzenia umowy w ka ż dym czasie Zbie ż no ść obu postanowie ń , tj. wpisanego do rejestru i stosowanego przez Szko łę , jest wi ę c oczywista. Ad B Zgodnie z postanowieniem § 9 ust. 2 wzorca stosowanego przez WSFiZ, „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 1”. W ocenie Prezesa Urz ę du, przedmiotowe postanowienie jest to ż same z postanowieniem wpisanym do rejestru pod nr 625 o tre ś ci „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” . W uzasadnieniu wyroku z dnia 20 pa ź dziernika 2005 r., sygn. akt XVII Amc 78/05, w którym SOKiK uzna ł wskazan ą klauzul ę za niedozwolone postanowienie umowne, S ą d wskaza ł , i ż postanowienie to jest niedozwolone w ś wietle art.385 3 pkt 12 k.c., gdy ż przewiduje w przypadku rezygnacji z umowy przez studenta w trakcie semestru, brak zwrotu czesnego za ca ł y semestr, nawet za okres kiedy nie korzysta ł on z nauki. 10 W tym miejscu nale ż y wskaza ć , i ż postanowienie stosowane przez Uczelni ę , jak równie ż powy ż ej przywo ł ane postanowienie wpisane do rejestru klauzul abuzywnych, zawieraj ą regulacje niezgodne z okre ś lonymi w k.c. konsekwencjami wypowiedzenia umowy zlecenia (opisanymi w cz ęś ci ad. A niniejszej decyzji), której przepisy, na mocy art. 750 k.c., stosowa ć nale ż y odpowiednio do umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych. Stwierdzenie, ż e Szko ł a nie zwraca studentowi op ł at za studia, pomimo wypowiedzenia umowy i faktycznego niekorzystania ze ś wiadczonych przez ni ą us ł ug, nie mie ś ci si ę zatem w dyspozycji art. 746 § 1 k.c. Skoro bowiem umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug zosta ł a wypowiedziana i student nie korzysta ju ż z tych us ł ug, odpada konieczno ść dalszego uiszczania wynagrodzenia przyjmuj ą cemu zlecenie, tj. Uczelni. Postanowienie stosowane przez Uczelni ę stanowi zatem naruszenie istoty umowy wzajemnej, w której ś wiadczenie jednej strony jest odpowiednikiem ś wiadczenia drugiej. Analiza porównawcza postanowienia stosowanego przez WSFiZ i wskazanego postanowienia wpisanego do rejestru pozwala stwierdzi ć , ż e oba te postanowienia wy łą czaj ą mo ż liwo ść zwrotu studentowi op ł at uiszczonych przez niego za ca ł y semestr, w przypadku, gdy rezygnuje on z nauki w trakcie trwania tego semestru. Nie ulega zatem w ą tpliwo ś ci, ż e postanowienia te wywieraj ą identyczne skutki w sferze interesów studentów, odst ę puj ą cych od umowy ze Szko łą w trakcie trwania semestru. Tym samym uzna ć nale ż y, ż e postanowienie stosowane przez przedsi ę biorc ę , b ę d ą cego stron ą niniejszego post ę powania, jest to ż same z tre ś ci ą postanowienia wpisanego do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 625 i jako takie zakazane. Ad C W § 9 ust. 3 „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” Uczelnia stosuje zapis o tre ś ci: „W przypadku wypowiedzenia umowy przez studenta w trakcie trwania semestru, jest on zobowi ą zany do uiszczenia wszelkich op ł at na rzecz Uczelni wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie, zgodnie z deklaracj ą p ł atno ś ci okre ś lon ą w § 6”. Prezesa Urz ę du ustali ł , i ż , tre ść tego zapisu jest to ż sama z tre ś ci ą postanowienia: „W przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowi ą zany jest do zap ł acenia czesnego za ca ł y semestr, a czesne zap ł acone nie podlega zwrotowi” uznanego przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie - S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r. (Sygn. Akt XVII Amc 79/05) za niedozwolone postanowienie umowne, a nast ę pnie wpisanego pod numerem 835 do rejestru postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Oba postanowienia nak ł adaj ą na studenta obowi ą zek wniesienia op ł at za nauk ę do ko ń ca semestru, w którym z ł o ż y ł wypowiedzenie umowy. Z uwagi na identyczne konsekwencje wynikaj ą ce dla studentów z tre ś ci klauzuli wpisanej do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone i klauzuli stosowanej przez Uczelni ę nie budzi w ą tpliwo ś ci, ż e WSFiZ w istocie pos ł uguje si ę klauzul ą , która zosta ł a ju ż wpisana do rejestru klauzul abuzywnych. Ad D Analogiczna sytuacja zachodzi w przypadku postanowienia stosowanego przez WSFiZ w § 10 ust. 3 „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” o tre ś ci: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy, Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni”. W rejestrze postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje si ę szereg klauzul wskazuj ą cych, i ż jedynym s ą dem w ł a ś ciwym do rozstrzygni ę cia spraw spornych, które mog ą wynikn ąć z łą cz ą cego strony stosunku prawnego, jest s ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla siedziby przedsi ę biorcy. Analiza postanowie ń wpisanych do rejestru wskazuje, 11 i ż klauzule prorogacyjne s ą stosowane przez przedsi ę biorców dzia ł aj ą cych w ró ż nych bran ż ach gospodarczych 1 . Pod numerem 388 w rejestrze wpisane zosta ł o postanowienie o tre ś ci „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla Impuls School”. Postanowienie to SOKiK uzna ł za niedozwolone orzeczeniem z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt XVII Amc 15/04. Prezes Urz ę du uzna ł , i ż postanowienie § 10 ust. 3 „Umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia” stosowane przez WSFiZ jest to ż same z ww. postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 388. Klauzule te nie s ą sformu ł owane identycznie, ale – jak ustali ł Prezes Urz ę du – ich tre ść jest to ż sama. Jak wskazano powy ż ej, dla uznania to ż samo ś ci postanowie ń umownych nie jest konieczna dok ł adna literalna identyczno ść tych postanowie ń , istotnym jest natomiast, czy postanowienia te rodz ą jednakowe skutki dla konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy stosuj ą cego wzorzec. W zwi ą zku z tym, ż e obie analizowane klauzule wskazuj ą jako s ą d w ł a ś ciwy do rozstrzygania kwestii spornych pomi ę dzy stronami umowy s ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla siedziby przedsi ę biorcy, nale ż y uzna ć , i ż wywo ł uj ą one dla konsumenta identyczne konsekwencje prawne. Na skutek narzucenia konsumentowi s ą du, który ma by ć w ł a ś ciwy do rozstrzygania kwestii spornych mi ę dzy stronami umowy, konsument ma znacznie utrudnion ą drog ę s ą dow ą . Zapis taki niejednokrotnie zmusza go do prowadzenia sporu s ą dowego w odleg ł ej od jego miejsca zamieszkania miejscowo ś ci (np. w sytuacji, gdy miejsce zamieszkania pozwanego przez Uczelni ę studenta znajduje si ę w znacznej odleg ł o ś ci od miejscowo ś ci, b ę d ą cej siedzib ą przedsi ę biorcy). Takie postanowienie stanowi klauzul ę abuzywn ą okre ś lon ą w art. 385 3 pkt 23 k.c., gdy ż narzuca rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy. Uznanie, i ż ww. postanowienia umowne stosowane w obrocie konsumenckim przez WSFiZ s ą to ż same z postanowieniami wpisanymi do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone przes ą dza o bezprawno ś ci dzia ł ania Szko ł y. Jak wskazano bowiem powy ż ej, art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów formu ł uje samoistn ą przes ł ank ę bezprawno ś ci dzia ł a ń polegaj ą cych na stosowaniu przez przedsi ę biorc ę postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Dla stwierdzenia przez Prezesa Urz ę du stosowania przez przedsi ę biorc ę praktyki okre ś lonej w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów konieczne jest tak ż e wykazanie, ż e w wyniku jej stosowania przez przedsi ę biorc ę naruszony zosta ł zbiorowy interes konsumentów. Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotycz ą cy ogó ł u, a naruszenie tego interesu mo ż e mie ć miejsce, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z ustaw ą o ochronie konkurencji i konsumentów dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, jak i wtedy, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą inne niekorzystne zjawiska. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by dzia ł anie przedsi ę biorcy zosta ł o skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da si ę z góry oznaczy ć indywidualnie. Wobec tego dzia ł anie to jest w stanie wywo ł a ć niekorzystne nast ę pstwa w odniesieniu do ka ż dego z konsumentów (a nie jedynie wobec okre ś lonego konsumenta) i zagra ż a ono, przynajmniej potencjalnie, interesom ka ż dego z cz ł onków zbiorowo ś ci konsumentów. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z naruszeniem interesów nieograniczonej liczby konsumentów, których nie sposób zindywidualizowa ć . Oczywistym jest bowiem, i ż dzia ł anie Uczelni jest skierowane do nieoznaczonego kr ę gu odbiorców – dotyczy wszystkich obecnych i potencjalnych odbiorców us ł ug edukacyjnych ś wiadczonych przez 1 Por. m.in. wpisy do rejestru pod numerem 76, 77, 92, 210, 238, 310, 12 Szko łę . W zwi ą zku z powy ż szym nale ż y stwierdzi ć , i ż kwestionowane przez Prezesa Urz ę du dzia ł anie Uczelni narusza zbiorowy interes konsumentów. Wykazanie, i ż dzia ł anie WSFiZ ma charakter bezprawny i narusza zbiorowy interes konsumentów przes ą dza, i ż dzia ł anie to ma charakter praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urz ę du mo ż e w drodze decyzji na ł o ż y ć na przedsi ę biorc ę , który cho ć by nieumy ś lnie dopu ś ci ł si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 tej ustawy, kar ę pieni ęż n ą w wysoko ś ci nie wi ę kszej ni ż 10% przychodu osi ą gni ę tego w roku rozliczeniowym poprzedzaj ą cym rok na ł o ż enia kary. Kara nak ł adana przez Prezesa Urz ę du na przedsi ę biorc ę , który dopu ś ci ł si ę naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów ma charakter fakultatywny. Przywo ł any przepis ustawy okre ś la górn ą granic ę wysoko ś ci kary dla przedsi ę biorcy, wyznaczaj ą c j ą na 10% przychodu osi ą gni ę tego przez tego przedsi ę biorc ę w roku rozliczeniowym poprzedzaj ą cym rok na ł o ż enia kary. Z uwagi na fakt, ż e WSFiZ we wskazanym okresie osi ą gn ęł a przychód w wysoko ś ci 34 664 399, 76 z ł , maksymalna kara nak ł adana na Uczelni ę mog ł aby wynie ść 3 803 987 z ł . Stosownie do art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przy ustalaniu wysoko ś ci kar pieni ęż nych, w tym kar okre ś lonych w art. 106 tej ustawy, nale ż y uwzgl ę dni ć w szczególno ś ci okres, stopie ń oraz okoliczno ś ci naruszenia przepisów ustawy, a tak ż e uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Analizuj ą c zasadno ść na ł o ż enia na WSFiZ kary pieni ęż nej, o której mowa w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy, jak równie ż ustalaj ą c jej wysoko ść Prezes Urz ę du wzi ął pod uwag ę : po pierwsze, charakter i okoliczno ś ci naruszenia, jakiego dopu ś ci ł a si ę Szko ł a oraz jego skutki dla konsumentów, po drugie za ś cele, jakie winny zosta ć osi ą gni ę te na skutek wydania przedmiotowej decyzji. Praktyka stosowana przez Uczelni ę polega na wykorzystywaniu przy zawieraniu z konsumentami umów o nauk ę wzorców umownych zawieraj ą cych postanowienia o tre ś ci to ż samej z postanowieniami uznanymi przez SOKiK za niedozwolone i wpisanymi do rejestru klauzul abuzywnych. Wymaga podkre ś lenia, ż e sankcja w postaci na ł o ż enia kary mo ż e by ć na przedsi ę biorc ę na ł o ż ona bez wzgl ę du na to, czy dopu ś ci ł si ę on naruszenia celowo, czy te ż nieumy ś lnie; stopie ń zawinienia ma jednak niew ą tpliwy wp ł yw na wymiar nak ł adanej kary. W ś ród okoliczno ś ci przedmiotowej sprawy za istotny uzna ć nale ż y fakt, ż e czynno ś ci zmierzaj ą ce do wyeliminowania ze wzorców stosowanych przez WSFiZ klauzul umownych nosz ą cych znamiona niedozwolonych postanowie ń umownych Prezes Urz ę du podj ął ju ż w listopadzie 2004 r. Abstrahuj ą c zatem od faktu, ż e na profesjonalnych uczestnikach obrotu rynkowego zawsze spoczywa obowi ą zek dochowania nale ż ytej staranno ś ci przy ocenie zgodno ś ci ich dzia ł a ń z obowi ą zuj ą cymi przepisami prawa, zauwa ż y ć nale ż y, ż e od momentu skierowania przez Prezesa UOKiK do Szko ł y pierwszych pism zawieraj ą cych zastrze ż enia co do tre ś ci stosowanych wzorców umownych, Szko ł a winna posiada ć ś wiadomo ść konieczno ś ci konstruowania wzorców umownych z uwzgl ę dnieniem przepisów art. 385 1 i nast. k.c. Zdaniem Prezesa Urz ę du, podnoszona przez Szko łę w toku niniejszego post ę powania okoliczno ść , i ż kwestionowane postanowienia umowne zosta ł y zaczerpni ę te z wzorca umownego rekomendowanego przez instytucje zrzeszaj ą ce ś rodowisko akademickie, nie zmniejszaj ą odpowiedzialno ś ci Szko ł y z tytu ł u stosowania zarzucanej jej praktyki. Uczelnia jako podmiot profesjonalny, wzywany ju ż uprzednio przez Prezesa UOKiK do eliminowania ze stosowanych wzorców umownych klauzul abuzywnych i maj ą cy dost ę p do prowadzonego przez Prezesa Urz ę du rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone nie mo ż e skutecznie dowodzi ć braku ś wiadomo ś ci naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Przedsi ę biorca 13 jest zobligowany do respektowania obowi ą zuj ą cych przepisów prawa oraz dostosowywania wykorzystywanych przez siebie wzorców umownych do tre ś ci wpisów zamieszczanych w rejestrze. Zauwa ż y ć przy tym nale ż y, ż e rejestr postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone jest jawny, powszechnie dost ę pny, publikowany na stronie www.uokik.gov.pl . Abuzywno ść postanowie ń wpisanych do tego rejestru jest jednoznaczna, a zakaz stosowania w obrocie postanowie ń w nim zamieszczonych nie powinien budzi ć jakichkolwiek w ą tpliwo ś ci. Na wymiar kary mia ł równie ż wp ł yw d ł ugotrwa ł y okres stosowania wskazanej praktyki. Jak bowiem ustalono w toku post ę powania, wzorzec umowny zawieraj ą cy kwestionowane postanowienia jest wykorzystywany przez Uczelni ę od 1 pa ź dziernika 2005 r. Podkre ś li ć równie ż nale ż y, ż e przedmiotowe post ę powanie zosta ł o wszcz ę te w zwi ą zku ze skargami nap ł ywaj ą cymi do Prezesa Urz ę du, co ś wiadczy o powszechno ś ci stosowania kwestionowanych zapisów umownych i ich uci ąż liwo ś ci dla konsumentów. Zwa ż y ć przy tym nale ż y, ż e trzy z czterech stosowanych przez Uczelni ę klauzul abuzywnych wpisanych do rejestru (§ 9 ust. 1 wzorca umowy, przewiduj ą cy mo ż liwo ść wypowiedzenia umowy jedynie ze skutkiem na koniec semestru, § 9 ust. 2 wzorca umowy, wy łą czaj ą cy zwrot uiszczonych op ł at za okres do ko ń ca semestru, § 9 ust. 3 wzorca umowy, statuuj ą cy obowi ą zek uiszczenia op ł at wynikaj ą cych z toku studiów do ko ń ca semestru) stwarza zagro ż enie dla interesów ekonomicznych konsumentów. Przyj ąć nale ż y, ż e skutkiem stosowania wskazanej praktyki mog ł o by ć równie ż uzyskiwanie przez Szko łę nieuzasadnionych korzy ś ci finansowych. Z informacji przekazanych przez Szko łę wynika, i ż w okresie stosowania przedmiotowego wzorca umownego do rozwi ą zania umowy o nauk ę dosz ł o w 341 przypadkach. Istotn ą okoliczno ś ci ą obci ąż aj ą c ą jest równie ż fakt, ż e w toku niniejszego post ę powania przedsi ę biorca, kwestionuj ą c zasadno ść stawianych zarzutów, nie poczyni ł ż adnych stara ń zmierzaj ą cych do zmiany stosowanych wzorców umownych. Przy ustalaniu wysoko ś ci kary Prezes Urz ę du wzi ął jednak równie ż pod uwag ę okoliczno ść , ż e jest to pierwsza decyzja wydawana wzgl ę dem tego przedsi ę biorcy na podstawie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kary pieni ęż ne za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów maj ą : po pierwsze – charakter represyjny (nak ł adane s ą za naruszenie ustawowych zakazów), po drugie – prewencyjny (maj ą zapobiega ć podobnym naruszeniom w przysz ł o ś ci i zniech ę ca ć do naruszania prawa), za ś zagro ż enie nimi, czyli potencjalna mo ż liwo ść na ł o ż enia kary przez Prezesa Urz ę du – nadaje im charakter dyscyplinuj ą cy (wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., III SK 31/04).. W ocenie Prezesa Urz ę du karze nak ł adanej niniejsz ą decyzj ą nale ż y nada ć w szczególno ś ci charakter prewencyjne. Niemniej, orzeczona kara powinna stanowi ć dolegliwo ść dla uczestnika niniejszego post ę powania przynajmniej w takim stopniu, aby jej na ł o ż enie skutkowa ł o zapobie ż eniem zaistnienia podobnych sytuacji w przysz ł o ś ci. Poza wymiarem indywidualnym, przedmiotowa kara powinna mie ć równie ż wymiar ogólny, tj. winna pe ł ni ć funkcj ę odstraszaj ą c ą i wychowawcz ą w stosunku do innych uczestników rynku. Zdaniem Prezesa Urz ę du powy ż sze funkcje spe ł ni kara w wysoko ś ci ok. 0,05% ubieg ł orocznego przychodu przedsi ę biorcy i 0,5% kary maksymalnej, jaka mog ł aby zosta ć na ł o ż ona na stron ę tego post ę powania. Z tych powodów na przedsi ę biorc ę na ł o ż ono kar ę w wysoko ś ci 17 332 z ł . Wymierzona kara jest adekwatna do stopnia naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, a zarazem nie jest to, uwzgl ę dniaj ą c mo ż liwo ś ci finansowe Uczelni, kara nadmiernie wysoka. Wobec powy ż szego, orzeka si ę jak w sentencji. 14 Stosownie do tre ś ci art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Otrzymuje: Pan Tomasz Nocznicki Pe ł nomocnik Wy ż szej Szko ł y Finansów i Zarz ą dzania w Warszawie Kancelaria Adwokacka ul. Jana III Sobieskiego 11/2 00-763 Warszawa 15