RLU-37/2006

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW Delegatura w Lublinie 20-079 Lublin, ul. Dolna 3-go Maja 5 Tel. (0-81) 532-35-31, 532-54-48, Fax (0-81) 532-08-26 E-mail: lublin@uokik.gov.pl LUBLIN, dn. 20 .12.2006 r. RLU-61-55/06/JS DECYZJA Nr RLU- 37/2006 Na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2005r. Nr 244, poz. 2080 ze zm: Dz. U. z 2006 Nr 157, poz. 1119 i Dz. U. z 2006 Nr 170, poz. 1217) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 18, poz. 172 ze zm. Dz.U. z 2003r. Nr 6, poz. 68), po przeprowadzeniu z urz ę du post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, przeciwko Pani B prowadz ą cej dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą „L” Szko ł a J ę zyka Angielskiego - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy Pani B , polegaj ą ce na stosowaniu w „ Regulaminie Kursów J ę zyka Angielskiego-L” postanowienia wzorca umownego, które zosta ł o wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479(45) Kodeksu post ę powania cywilnego o tre ś ci: pkt 12 „Zaj ę cia odbywaj ą si ę w godzinach ustalonych przez L, który w razie potrzeby jest uprawniony do dokonywania zmian godzin zaj ęć . ” i stwierdza zaniechanie jej stosowania z dniem 08.11.2006r. Uzasadnienie W dniu 29.09.2006r. w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwanego dalej organem antymonopolowym), z urz ę du wszcz ę te zosta ł o post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu wst ę pne ustalenie, czy Pani B prowadz ą ca dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą „L” Szko ł a J ę zyka Angielskiego (zwany dalej L) w kontaktach z konsumentami stosuje postanowienia nosz ą ce znamiona niedozwolonych postanowie ń umownych, o których mowa w kodeksie cywilnym. W zwi ą zku z ustaleniami dokonanymi w trakcie w/w post ę powania wyja ś niaj ą cego oraz na podstawie analizy uzyskanych dokumentów, w dniu 30.10.2006r. wszcz ę te zosta ł o post ę powanie administracyjne w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy 2 konsumentów w zwi ą zku ze stosowaniem przez B prowadz ą c ą dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą L Szko ł a J ę zyka Angielskiego, praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 23a ust. 1 i 2 powo ł anej na wst ę pie ustawy antymonopolowej, poprzez: stosowanie w „ Regulaminie Kursów J ę zyka Angielskiego-L” postanowienia, które zosta ł o wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479(45) Kodeksu post ę powania cywilnego o tre ś ci: pkt 12 „Zaj ę cia odbywaj ą si ę w godzinach ustalonych przez L, który w razie potrzeby jest uprawniony do dokonywania zmian godzin zaj ęć . ” L ustosunkowuj ą c si ę do zarzutu przedstawionego we wszcz ę ciu post ę powania administracyjnego (pismo z 8.11.2006 r) do łą czy ł tre ść zapisu, który pojawi ł si ę w regulaminie w miejsce zapisu kwestionowanego przez Urz ą d oraz dodatkowo w pi ś mie z 28 listopada 2006 roku poinformowa ł , i ż zmiana zosta ł a dokonana z dniem 8 listopada 2006 roku. Organ antymonopolowy ustali ł , co nast ę puje: Pani B prowadzi dzia ł alno ść gospodarcz ą na podstawie wpisu do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej pod nazw ą L. W ramach prowadzonej dzia ł alno ś ci gospodarczej stosuje Regulamin, który zawiera postanowienie okre ś laj ą ce prawa i obowi ą zki szko ł y oraz s ł uchacza - uczestnika nauki j ę zyka angielskiego. Z us ł ug tego przedsi ę biorcy korzystaj ą osoby fizyczne-konsumenci oraz inni przedsi ę biorcy, którzy decyduj ą si ę na nauk ę j ę zyka obcego na warunkach zaproponowanych przez L. W stosunku do wszystkich tych osób stosowane s ą zapisy Regulaminu, który w pkt 12 stanowi, „Zaj ę cia odbywaj ą si ę w godzinach ustalonych przez L, który w razie potrzeby jest uprawniony do dokonywania zmian godzin zaj ęć . ” L nie podpisuje umów z konsumentami. Organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Dzia ł anie przedsi ę biorcy godzi w interesy konsumentów, jako zbiorowo ś ci, gdy ż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów… chroni interesy nieograniczonej liczby konsumentów, których nie da si ę zidentyfikowa ć , jest to zjawisko o charakterze instytucjonalnym, zbiorowym. Z takim przypadkiem mamy do czynienia w niniejszym post ę powaniu administracyjnym. Dzia ł ania L skierowane s ą do z góry nieokre ś lonej liczby konsumentów poprzez skierowanie do nich oferty us ł ugowej w postaci nauki j ę zyka obcego. W tym celu przedsi ę biorca pos ł uguje si ę przygotowanym przez siebie wzorcem - Regulaminem, który wi ąż e strony - przedsi ę biorc ę i konsumenta poprzez zawarcie ustnej umowy na nauk ę j ę zyka obcego po uiszczeniu przez tego ostatniego kosztu tej nauki. Regulamin okre ś la wzajemne prawa i obowi ą zki stron w trakcie nauczania. Z oferty tej skorzystali ju ż konsumenci decyduj ą c si ę na nauk ę w tej szkole, ale z us ł ug tych w ka ż dej chwili mog ą skorzysta ć tak ż e inni konsumenci. W zwi ą zku z tym kr ą g osób, który zosta ł ju ż dotkni ę ty stosowan ą praktyk ą i który tak ą praktyk ą mo ż e zosta ć dotkni ę ty jest nieograniczony, nie mo ż liwy z góry do okre ś lenia, a tym samym spe ł nia warunki zbiorowego interesu konsumentów. Nale ż y zatem uzna ć , ż e w niniejszej sprawie mamy do czynienia z naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23a ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł ania przedsi ę biorcy i na mocy art. 23a ustawy, zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą ochronie przed bezprawnymi dzia ł aniami przedsi ę biorcy. Zgodnie z uzasadnieniem projektu rz ą dowego ustawy z dnia 5 lipca 2002 r., 3 nowelizuj ą cej ustaw ę o ochronie konkurencji i konsumentów „Same przepisy art. 23a – 23d nie reguluj ą konstrukcji bezprawno ś ci dzia ł a ń przedsi ę biorcy. Dzia ł ania te mog ą okaza ć si ę bezprawne w razie ustalenia, ż e dosz ł o do naruszenia przepisów innych ustaw, a tak ż e zasad wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrych obyczajów” (druk sejmowy nr 366, s. 20). W Ma ł ej Encyklopedii Prawa bezprawno ść zosta ł a zdefiniowana jako niezgodno ść z jakimkolwiek obowi ą zuj ą cym przepisem prawa (Ma ł a Encyklopedia Prawa, PWN, Warszawa 1980, s. 46 i 47). Chodzi wi ę c o sprzeczno ść z szeroko rozumianym porz ą dkiem prawnym jako ca ł o ś ci ą . Istotnym jest równie ż fakt, i ż bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, niezale ż nym od wyst ą pienia szkody, czy od zamiaru podmiotu dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zgodnie z art. 23a ust. 2 ustawy antymonopolowej, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszenie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mog ą by ć poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 K.p.c.) dokonuje si ę niezale ż nie od tego, czy wzorzec by ł , czy te ż nie by ł zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (ca ł y wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowie ń w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wy łą cznie do kompetencji tego S ą du nale ż y uznanie postanowie ń wzorców umownych za niedozowolone. Art. 479 43 k.p.c rozszerza prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocno ś ci rozszerzonej nast ę puje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencj ą umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim b ę dzie mia ł o skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzgl ę dnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych oznacza, ż e od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. S ą d badaj ą c postanowienie umowne ocenia okre ś lony zapis, i w momencie jego wpisania do rejestru klauzula przestaje by ć postanowieniem konkretnego wzorca umownego, a staje si ę samodzielnie funkcjonuj ą c ą zasad ą , która zosta ł a zakwestionowana. Ze wzgl ę du na rozszerzon ą skuteczno ść klauzul (art. 479 43 K.p.c), spe ł niaj ą one funkcj ę podobn ą do przepisów prawa. Tak wi ę c, dokonuj ą c oceny tre ś ci postanowie ń umownych wykorzystywanych przez przedsi ę biorców we wzorcach umownych oraz regulaminach, nale ż y wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wyk ł adnia j ę zykowa, systemowa, funkcjonalna). St ą d te ż , niedozwolone b ę d ą takie postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której tre ść zostanie ustalona w oparciu o dokonan ą jej wyk ł adni ę . Nie jest zatem konieczna dok ł adna, literalna identyczno ść klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. Nie budzi w ą tpliwo ś ci Prezesa Urz ę du, i ż termin (to jest godzina i dzie ń ), w którym odbywaj ą si ę zaj ę cia, stanowi istotn ą cech ę ś wiadczenia, a co za tym idzie, zmiana tego terminu mo ż e nast ą pi ć tylko na podstawie wa ż nych przyczyn wskazanych precyzyjnie w umowie wraz z przyznaniem konsumentowi prawa do odst ą pienia od umowy. 4 L, co potwierdza „ Regulamin Kursów J ę zyka Angielskiego-L” za łą czony do pisma z dnia 5.10.2006r., stosowa ł postanowienie wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone: pkt 12 „Zaj ę cia odbywaj ą si ę w godzinach ustalonych przez L, który w razie potrzeby jest uprawniony do dokonywania zmian godzin zaj ęć . ” Postanowienie to ż samej tre ś ci co wskazane powy ż ej zosta ł o uznane za niedozwolone wyrokiem z dnia 17 marca 2006r. Sygn. akt XVII Amc 72/05 S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w sprawie z powództwa Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko Instytut Post ę powania Twórczego Sp. z o.o. w Ł odzi. Postanowienie to zosta ł o wpisane do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych w dniu 3 lipca 2006r. w pkt 792. S ą d uzna ł za niedozwolone i zakaza ł stosowania postanowienia w brzmieniu: „Akademia J ę zyków Obcych i Kultur Narodów zastrzega sobie prawo do zmiany terminów zaj ęć ” S ą d dokonuj ą c oceny przedmiotowego postanowienia stan ął na stanowisku i ż w ype ł nia ono dyspozycj ę art. 385 1 k.c. oraz art. 385³ pkt 19 k.c., które stanowi ą , ż e niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które kszta ł tuje prawa i obowi ą zki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy oraz przewiduj ą ce wy łą cznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany, bez wa ż nych przyczyn, istotnych cech ś wiadczenia. S ą d zauwa ż y ł , i ż w przypadku umowy o us ł ug ę nauki j ę zyka, istotne znaczenie ma nie tylko poziom oferowanych us ł ug i ich cena, ale tak ż e miejsce konsumentów czas ś wiadczenia. Zwa ż ywszy na d ł ugi faktyczny czas pozostawania w pracy czy na uczelni, oraz liczne zaj ę cia decyduj ą cych obowi ą zki dodatkowe osób, które zazwyczaj korzystaj ą z us ł ug szkó ł j ę zykowych (chodzi tu przede wszystkim m ł odzie ż licealn ą i akademick ą oraz pracuj ą cych doros ł ych), wybór terminu zaj ęć w szkole j ę zykowej jest wa ż nym elementem kwestionowanego procesie podejmowania decyzji i skorzystaniu z us ł ug danego kontrahenta i stanowi istotn ą cech ę ś wiadczenia polegaj ą cego na nauce jakichkolwiek szkole j ę zykowej. Wprowadzenie do umowy prawa kontrahenta konsumenta do podj ę cia ca ł kowicie dowolnej decyzji w tym wzgl ę dzie implikuje sytuacj ę , w której konsument mo ż e nie mie ć mo ż liwo ś ci odst ą pienia od umowy. Prezes Urz ę du przyj ął , i ż w/w postanowienia ró ż ni ą si ę tylko podmiotowo, a wszelkie inne ró ż nice nie maj ą wp ł ywu na sposób zachowania przedsi ę biorcy. W/w zapisy S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów uzna ł za niedozwolone w powo ł anym wyroku, gdy ż jako postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie, kszta ł towa ł y jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy. Zgodnie z o ś wiadczeniem przedstawionym w pi ś mie z dnia 28.11.2006r. zmiany w Regulaminie dokonano z dniem 8 listopada 2006 roku. Zmiana zakwestionowanego postanowienia z dniem 8 listopada 2006 roku spowodowa ł a, i ż tre ść Regulaminu nie zawiera postanowie ń wpisanych do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych i przyj ę te zosta ł o, i ż przedsi ę biorca podj ął dzia ł ania, które uznane zosta ł y jako zaniechanie stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. Zgodnie z art. 23e ustawy antymonopolowej nie wydaje si ę decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej zaniechanie jej stosowania, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a, w takim przypadku, Prezes Urz ę du wydaje decyzje o uznaniu praktyki na naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania, natomiast ci ęż ar udowodnienia okoliczno ś ci, o których mowa w ust. 1, spoczywa na przedsi ę biorcy. Bior ą c pod uwag ę powy ż sze, organ antymonopolowy stwierdzi ł , i ż istniej ą przes ł anki wystarczaj ą ce do stwierdzenia, i ż L, zaprzesta ł a stosowania praktyki, o której mowa w art. 5 23a ustawy antymonopolowej, poprzez usuni ę cie niedozwolonego postanowienia umownego z Regulaminu a tak ż e zawieranie umów w oparciu o now ą jego tre ść przez co uzasadnionym sta ł o si ę uznanie na podstawie art. 23e ust. 2 ustawy antymonopolowej, praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzenie zaniechania jej stosowania. Wobec powy ż szego orzeka si ę jak sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy antymonopolowej w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Lublinie. Otrzymuje: Z up. Prezesa Urz ę du Ewa Wiszniowska Dyrektor Delegatury w Lublinie B