RŁO-21/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA w Ł ODZI Aleja Pi ł sudskiego 8 90-051 Ł ód ź , P - 73 Tel. (0-42) 636-36-89, Fax (0-42) 636-07-12 E-mail: lodz@uokik.gov.pl R Ł O/61-31/04/AS Ł ód ź , dnia 14 grudnia 2004 r. DECYZJA Nr R Ł O 21/2004 Na podstawie art. 23c ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r., nr 86, poz. 804 z pó ź n. zm.) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. nr 18 poz. 172 ze zm.), po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów wszcz ę tego z urz ę du przeciwko Andrzejowi Mroczkowi zamieszka ł emu w Kielcach przy ul. Tatrza ń skiej 70 oraz Tadeuszowi Dziekanowi zamieszka ł emu w Kielcach przy ul. Wi ś niowej 21/7, którzy prowadz ą dzia ł alno ść gospodarcz ą pod firm ą Kolegium Szkó ł Prywatnych w Kielcach - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, wskazan ą w art. 23a ust. 1 i 2 w. w. ustawy, bezprawne, godz ą ce w interesy konsumentów dzia ł anie przedsi ę biorców polegaj ą ce na: stosowaniu w Umowie dotycz ą cej uczestnictwa w kursie j ę zykowym postanowienia o tre ś ci: „W przypadku ewentualnej rezygnacji uczestnika w czasie trwania kursu wp ł acona kwota nie podlega zwrotowi”, wpisanego 14 sierpnia 2003 r. do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego (sygn. akt XVII Amc 34/01) i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania poprzez: 1. wykre ś lenie wskazanego wy ż ej zapisu z wzorca umowy, 2. aneksowanie w terminie 30 od daty otrzymania niniejszej decyzji wszystkich umów o uczestnictwo w kursie j ę zykowym obowi ą zuj ą cych w dniu wydania decyzji. W aneksie nale ż y umie ś ci ć informacj ę , i ż zapis o tre ś ci „W przypadku ewentualnej rezygnacji uczestnika w czasie trwania kursu wp ł acona kwota nie podlega zwrotowi” zosta ł wykre ś lony z umowy. Uzasadnienie I. Urz ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura w Ł odzi (zwany dalej Urz ę dem), dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du, w ramach przeprowadzonego w terminie od 9 wrze ś nia 2004 r. do 25 pa ź dziernika 2004 r. badania wzorców umownych na rynku nauczania j ę zyków obcych w województwie ł ódzkim i ś wi ę tokrzyskim, zbada ł wzorce umowne stosowane przez Andrzeja Mroczka oraz Tadeusza Dziekana w prowadzonym przez Nich Kolegium Szkó ł Prywatnych w Kielcach (zwane dalej Kolegium). Analiza powy ż szych dokumentów wykaza ł a, i ż wzorzec umowny zawiera szereg postanowie ń mog ą cych narusza ć przepisy kodeksu cywilnego, w tym jedno postanowienie stanowi ą ce niedozwolon ą klauzul ę umown ą wpisan ą do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego (zwany dalej Rejestrem). Z uwagi na powy ż sze, w dniu 22 pa ź dziernika 2004 r. Delegatura Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Ł odzi w imieniu Prezesa Urz ę du moc ą postanowienia nr 1 wszcz ęł a post ę powanie w sprawie stosowania przez Andrzeja Mroczka oraz Tadeusza Dziekana prowadz ą cych Kolegium Szkó ł Prywatnych w Kielcach praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów polegaj ą cych na: bezprawnym, godz ą cym w interesy konsumentów dzia ł aniu polegaj ą cym na stosowaniu w Umowie dotycz ą cej uczestnictwa w kursie j ę zykowym postanowienia o tre ś ci: „W przypadku ewentualnej rezygnacji uczestnika w czasie trwania kursu wp ł acona kwota nie podlega zwrotowi”, wpisanego 14 sierpnia 2003 r. do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego (sygn. akt XVII Amc 34/01), co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2003 r., nr 86, poz. 804 ze zm.) - zwana dalej ustaw ą o ochronie (...). Odpowiadaj ą c na postawione zarzuty Tadeusz Dziekan i Andrzej Mroczek w pi ś mie z dnia 2 listopada 2004 r. o ś wiadczyli, i ż kwestionowany zapis zosta ł zamieszczony w umowie w celu wywi ą zania si ę z obowi ą zków pracodawców wobec lektorów. Ponadto niezawarcie takiego zapisu w umowie mog ł oby doprowadzi ć do rozwi ą zywania umów przez konsumentów nawet na kilka dni przed zako ń czeniem kursu, żą dania zwrotu wp ł aconych kwot, a co za tym idzie, do zamkni ę cia szko ł y. Ponadto przedsi ę biorcy o ś wiadczyli, i ż konsumenci mog ą dokonywa ć op ł at w ratach, co chroni ich przed konieczno ś ci ą dokonania op ł aty za ca ł y kurs w wypadku rezygnacji ( dowód: karta 18). II. Prezes Urz ę du ustali ł nast ę puj ą cy stan faktyczny: 1. Tadeusz Dziekan zamieszka ł y w Kielcach przy ul. Wi ś niowej 21/7 jest przedsi ę biorc ą wpisanym do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Kielce pod numerem 18488/01/U. Andrzej Mroczek zamieszka ł y w Kielcach przy ul. Tatrza ń skiej 70 jest przedsi ę biorc ą wpisanym do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Kielce pod numerem 18487/01/U. Przedsi ę biorcy wspólnie prowadz ą Kolegium Szkó ł Prywatnych w Kielcach przy ul. Karczówkowskiej 27, w ramach którego ś wiadcz ą us ł ugi nauczania j ę zyków obcych ( dowód: za ś wiadczenie o wpisie do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej o nr 18488/01/U oraz 18487/01/U; karty 7-8). 2. W celu nawi ą zania stosunku zobowi ą zaniowego z konsumentami Andrzej Mroczek oraz Tadeusz Dziekan stosuj ą druk o nazwie Umowa nr.... z symbolami: KN A, Junior, P, Ś -Z, C I, AD ( dowód: druki umów; karty 10-14). 3. Wszystkie formularze zawieraj ą kwestionowane postanowienie ( dowód: Umowa nr... KN A § 6, Umowa nr... Junior § 7, Umowa nr... P, Ś -Z § 7, Umowa nr... C I § 7, Umowa nr... AD § 7; karty 10-14) III. Prezes Urz ę du ustali ł nast ę puj ą cy stan prawny: 1. Art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie (...) stanowi, i ż przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie 2 przedsi ę biorcy. Nie jest zbiorowym interesem konsumentów suma indywidualnych interesów konsumentów. 2. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszanie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. 3. Zapis o tre ś ci: „P ł atno ść za kurs: Po dokonaniu wp ł aty pieni ą dze nie ulegaj ą zwrotowi” zosta ł wpisany do Rejestru z dniem 14 sierpnia 2003 r. IV. Oceniaj ą c przedstawiony stan faktyczny i prawny organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie (...) przes ł ankami zaistnienia zakazanej praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów jest: 1 dzia ł anie przedsi ę biorcy 2 naruszaj ą ce zbiorowy interes konsumentów 3 nosz ą ce znamiona bezprawno ś ci. Ad. 1 Jak zosta ł o wykazane powy ż ej, Tadeusz Dziekan jest przedsi ę biorc ą wpisanym do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Kielce pod numerem 18488/01/U. Andrzej Mroczek jest przedsi ę biorc ą wpisanym do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Kielce pod numerem 18487/01/U. Przedsi ę biorcy wspólnie prowadz ą Kolegium Szkó ł Prywatnych w Kielcach przy ul. Karczówkowskiej 27, w ramach którego ś wiadcz ą us ł ugi nauczania j ę zyków obcych. Ad. 2 Przepisy ustawy o ochronie (...) nie definiuj ą poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów. Z ca łą pewno ś ci ą mamy do czynienia z takim interesem gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy dotycz ą zbiorowo ś ci i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego klienta tego przedsi ę biorcy, czyli gdy s ą powszechne. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z naruszaniem praw nieograniczonej liczby konsumentów, którzy zawarli umow ę o uczestnictwo w kursie j ę zykowym z Kolegium Szkó ł Prywatnych reprezentowanym przez dyrektora BA (Hons) Garetha Mc Kinney (taki podmiot wyst ę puje w umowie, a nie Tadeusz Dziekan i Andrzej Mroczek; dla dalszej przejrzysto ś ci w decyzji do okre ś lenia strony post ę powania b ę dzie u ż ywana nazwa „Kolegium”). Ponadto ka ż dy potencjalny konsument chc ą cy skorzysta ć z us ł ug ś wiadczonych przez Kolegium jest nara ż ony na zawarcie umowy z wykorzystaniem formularza zawieraj ą cego kwestionowane postanowienie. Kolegium nie stosuje bowiem ż adnych innych druków. Ad. 3 Bezprawno ść to sprzeczno ść zachowania z przepisami prawa zawartymi w ró ż nych jego ga łę ziach oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. Chodzi wi ę c o sprzeczno ść z szeroko rozumianym porz ą dkiem prawnym jako ca ł o ś ci ą . Istotnym jest równie ż fakt, i ż bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy od zamiaru podmiotu dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Kwestionowany zapis jest zdaniem Prezesa Urz ę du niedozwolon ą klauzul ą wpisan ą do Rejestru, o której mowa w art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie (...). Sam fakt stosowania takiego zapisu we wzorcach umownych w obrocie z udzia ł em konsumentów nosi znamiona bezprawno ś ci, poniewa ż narusza zakaz wyra ż ony w art. 23a ustawy o ochronie (...). 3 Nie budzi w ą tpliwo ś ci, i ż Kolegium stosuje w celu zawarcia umowy z konsumentami wzorzec umowy. Zgodnie z brzmieniem art. 384 k.c. wzorzec umowy to w szczególno ś ci ogólne warunki umów, wzory umów, regulaminy. Jak zosta ł o wskazane powy ż ej, w celu nawi ą zania stosunku zobowi ą zaniowego z konsumentami Kolegium stosuje druk o nazwie Umowa nr.... z symbolami: KN A, Junior, P, Ś -Z, C I, AD, czyli typowy wzór umowy. Wszystkie postanowienia opracowane zosta ł y w nim z góry przez Kolegium, a formularz zawiera jedynie puste miejsce na oznaczenie drugiej strony umowy, czyli konsumenta. Abstrakcyjna kontrola wzorców umownych przewidziana jest przepisami Kodeksu post ę powania cywilnego i dokonywana jest przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d ochrony konkurencji i konsumentów. Je ż eli s ą d uzna w wyroku konkretne postanowienie za niedozwolone, zakazuje jego stosowania nie tylko przez przedsi ę biorc ę , którego orzeczenie dotyczy, ale na podstawie art. 479 43 k.p.c. tak ż e przez innych przedsi ę biorców. Jest to tak zwana rozszerzona prawomocno ść materialnoprawna w znaczeniu podmiotowym. Z chwil ą wpisania danego postanowienia do rejestru wyrok uznaj ą cy to postanowienie za niedozwolone wywo ł uje skutek erga omnes i nabiera charakteru takiego jak przepis prawa. Z uwagi na powy ż sze, nie mog ą zosta ć uwzgl ę dnione wyja ś nienia Kolegium co do przyczyn umieszczenia niedozwolonego zapisu w umowie. Nie mo ż na bowiem uzasadni ć w ż aden przekonywuj ą cy sposób ł amania prawa. Bez wzgl ę du na to czym kieruje si ę przedsi ę biorca umieszczaj ą c niedozwolone postanowienia w umowie, jego dzia ł anie nosi znamiona bezprawno ś ci i musi zosta ć wyeliminowane. Na szczególn ą krytyk ę zas ł uguje usprawiedliwianie ł amania praw konsumentów konieczno ś ci ą wywi ą zania si ę Kolegium z obowi ą zków wobec pracowników. Nie znajduje bowiem podstaw prawnych twierdzenie Kolegium, i ż rezygnacja z kursu na kilka dni przed zako ń czeniem cyklu kszta ł cenia przez konsumentów mog ł aby doprowadzi ć do zamkni ę cia Szko ł y. Przepis art. 746 k.c., który reguluje kwesti ę wypowiedzenia umowy zlecenia przez daj ą cego zlecenie, zabezpiecza w sposób wyczerpuj ą cy i rzetelny interesy przyjmuj ą cego zlecenie. Je ż eli daj ą cy zlecenie wypowiada je bez wa ż nego powodu, jest obowi ą zany zwróci ć wydatki poczynione w celu nale ż ytego wykonania zlecenia, zap ł aci ć wynagrodzenie odpowiadaj ą ce dotychczasowym czynno ś ciom przyjmuj ą cego zlecenie oraz naprawi ć szkod ę . Je ż eli natomiast wypowiedzenie nast ę puje z wa ż nego powodu, przyjmuj ą cy nie ma prawa do odszkodowania, bez wzgl ę du na to, po której stronie umowy le ż a ł a przyczyna wypowiedzenia. Innymi s ł owy, brak kwestionowanego zapisu w umowie nie doprowadzi ł by do nara ż enia Kolegium na nieuzasadnione straty. Kwestionowany przez Urz ą d zapis stanowi, ż e: „W przypadku ewentualnej rezygnacji uczestnika w czasie trwania kursu wp ł acona kwota nie podlega zwrotowi”, natomiast klauzula wpisana do Rejestru brzmi: „P ł atno ść za kurs: po dokonaniu wp ł aty pieni ą dze nie ulegaj ą zwrotowi”. Powy ż sze postanowienie zosta ł o uznane za niedozwolon ą klauzul ę umown ą moc ą wyroku S ą du Okr ę gowego - S ą du ochrony konkurencji i konsumentów z dnia 24 czerwca 2003 r. (sygn. akt XVII Amc 34/01) i wpisane do Rejestru z dniem 14 sierpnia 2003 r. Oba postanowienia ró ż ni ą si ę literalnie, s ą jednak to ż same w tre ś ci. Nale ż y podkre ś li ć , i ż kodeks cywilny w sposób ogólny – abstrakcyjny wskazuje w art. 385¹ i 385³ k.c. model zachowa ń , które s ą niedozwolone w przypadku zawierania umów z konsumentami z wykorzystaniem wzorca. Gdy dana klauzula zostanie wpisana do rejestru, staje si ę niedozwolonym ka ż de postanowienie umowne dotycz ą ce zachowania opisanego w tej klauzuli, bez wzgl ę du na sposób sformu ł owania samego zapisu. Klauzule wpisane do rejestru spe ł niaj ą tak ą sam ą rol ę jak przepisy prawa, a co za tym idzie, stosuje si ę do nich regu ł y interpretacji prawa (t. j. wyk ł adni ę j ę zykow ą , funkcjonaln ą , systemow ą ):. I tak: oba zapisy wprowadzaj ą ogóln ą regu łę niezwracania konsumentowi wp ł aconych pieni ę dzy (poj ę cie „pieni ę dzy” i „wp ł aconej kwoty” s ą bowiem znaczeniowo to ż same, chodzi o spe ł nione przez konsumenta ś wiadczenie pieni ęż ne), bez wzgl ę du na przyczyn ę i termin 4 rezygnacji. Oba zapisy równie ż nie ró ż nicuj ą sytuacji konsumenta z punktu widzenia wielko ś ci spe ł nionego ś wiadczenia. Nie mo ż e przekonywa ć wyja ś nienie Kolegium, ż e konsument mo ż e dokona ć op ł aty w ratach, przez co mo ż e zminimalizowa ć ewentualne straty wynikaj ą ce z bezprawnego zapisu daj ą cego Kolegium podstaw ę do niezwracania wp ł aconej kwoty. Forma p ł atno ś ci w ratach jest bowiem prawem, z którego konsument mo ż e, ale nie musi skorzysta ć , zw ł aszcza ż e dokonywanie wp ł at w systemie ratalnym prowadzi do zwi ę kszenia ceny kursu (w wi ę kszo ś ci kursów o 100 z ł ) ( dowód: § 4 Umowy nr... KN A, Junior, P, Ś -Z, C I, AD; karty 10-14). Jak zosta ł o powy ż ej wykazane, zapis o tre ś ci „W przypadku ewentualnej rezygnacji uczestnika w czasie trwania kursu wp ł acona kwota nie podlega zwrotowi”, pomimo ró ż nic literalnych, jest postanowieniem wzorca umownego wpisanym do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Z uwagi na to, i ż dzia ł ania Kolegium nosz ą znamiona bezprawno ś ci i godz ą w zbiorowe interesy konsumentów, nale ż y je uzna ć za wype ł niaj ą ce znamiona praktyki opisanej w art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (...). Prezes Urz ę du uzna ł , i ż forma usuni ę cia skutków trwaj ą cych narusze ń ustawy o ochronie (...) wskazana w sentencji decyzji b ę dzie najbardziej skuteczna. Wykre ś lenie kwestionowanego zapisu z wzorca umowy zapobiegnie stosowaniu niedozwolonej klauzuli wobec nowych konsumentów, natomiast aneksowanie obowi ą zuj ą cych umów gwarantuje brak podstawy do naruszania ekonomicznych interesów konsumentów, którzy ju ż zawarli umow ę z Kolegium. Wobec spe ł nienia przes ł anek koniecznych do stwierdzenia praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów okre ś lonych w art. 23a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (...) organ antymonopolowy orzek ł jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatury w Ł odzi. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Ł odzi Iwona BIELSKA Otrzymuje: Tadeusz Dziekan, ul. Wi ś niowa 21/7 25-552 Kielce Andrzej Mroczek, ul. Tatrza ń ska 70 25-564 Kielce 5 6