RKT-28/2003

1 PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH 40-024 Katowice, ul. Powsta ń ców 41a Tel./Fax (0-32) 256-46-96, Tel/Fax (0-32) 255-26-47, Tel. /Fax (0-32) 255-44-04 E-mail: katowice@uokik.gov.pl Katowice, dn. 22.07.2003r. RKT-61/42/03/SB DECYZJA Nr 28/2003 Stosownie do art. 28 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. 2003r. z Nr 86, poz. 804) i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 18, poz. 172 z pó ź n. zm.), po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du przeciwko Panu Zdzis ł awowi K. prowadz ą cy dzia ł alno ść gospodarcz ą jako Towarzystwo Inwestycyjno Finansowe – Po ś rednictwo „Omega”, Zdzis ł aw K., - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: 1. na podstawie art. 23c) ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a) ust. 2 w/w ustawy uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów , praktyk ę polegaj ą c ą na stosowaniu przez Pana Zdzis ł awa K. prowadz ą cego dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Towarzystwo Inwestycyjno Finansowe - Po ś rednictwo „Omega” w ogólnych warunkach umowy, której przedmiotem jest zorganizowanie materialnej pomocy wzajemnej tym Inwestorom Programu Omega, którzy jej potrzebuj ą , a nie maj ą mo ż liwo ś ci uzyskania jej w inny sposób, w szczególno ś ci wskutek braku zdolno ś ci do uzyskania kredytu bankowego, obowi ą zuj ą cych w dacie przekazania wzorów umowy oraz ogólnych warunków umowy pismem z dnia 26.02.2003r., postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 Kodeksu post ę powania cywilnego, o nast ę puj ą cej tre ś ci: § 16 ogólnych warunków umowy „W przypadku, gdy w ci ą gu dwóch (2) kolejnych miesi ę cy nie zostanie zebrany fundusz, pozwalaj ą cy na przydzia ł towaru, Omega upowa ż nione jest do wstrzymania aktów asygnacyjnych i przyst ą pienia do przedterminowej likwidacji danego Programu lub do podj ę cia innego rozwi ą zania, które najlepiej pos ł u ż y interesom pozosta ł ych Inwestorów Programu i umo ż liwi dalsze funkcjonowanie w programie Inwestorom Programu, którzy wype ł nili terminowo swoje zobowi ą zania.” i nakazuje si ę zaniechanie jej stosowania. 2 na podstawie art. 23c) ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów okre ś la si ę Panu Zdzis ł awowi K. prowadz ą cemu dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Towarzystwo Inwestycyjno Finansowe - Po ś rednictwo „Omega”, ś rodki usuni ę cia trwaj ą cych skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w celu wykonania nakazu okre ś lonego w pkt 1 sentencji niniejszej decyzji, polegaj ą ce na zaniechaniu stosowania niedozwolonego postanowienia umownego w umowach niewykonanych w dacie otrzymania decyzji, a tak ż e nowych umowach zawieranych po tej dacie. 2 Uzasadnienie W dniu 18.02.2003r. w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, (zwanego dalej organem antymonopolowym) wszcz ę te zosta ł o post ę powanie wyja ś niaj ą ce w sprawie stosowania przez Panu Zdzis ł awowi K., prowadz ą cy dzia ł alno ść gospodarcz ą jako Towarzystwo Inwestycyjno Finansowe – Po ś rednictwo „Omega”, Zdzis ł aw K., (zwanego dalej „OMEGA”) w sprawie ustalenia, czy „OMEGA”, stosuje w wykorzystywanych wzorcach umownych postanowienia mog ą ce nosi ć znamiona niedozwolonych postanowie ń umownych, o których mowa w kodeksie cywilnym (sygn.: RKT-62/31/03/SB). Analiza dokumentów zgromadzonych w trakcie post ę powania wyja ś niaj ą cego pozwoli ł a na wst ę pne ustalenie, i ż mog ł o nast ą pi ć naruszenie uzasadniaj ą ce wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów w zakresie stosowania postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 Kodeksu post ę powania cywilnego. W wyniku analizy zebranego w ten sposób materia ł u dowodowego, w dniu 30.04.2003r. zosta ł o wszcz ę te, pod przedstawionym wy ż ej zarzutem, post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Do zawiadomienia o wszcz ę ciu post ę powania w sprawie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów wys ł anego w dniu 30.04.2003r. zosta ł o do łą czone postanowienie o wszcz ę ciu przedmiotowego post ę powania. Jednak OMEGA nie ustosunkowa ł a si ę do zarzutu przedstawionego we wszcz ę ciu post ę powania. Oceniaj ą c przedstawiony stan faktyczny organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z art. 23a) ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszenie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. W trakcie post ę powania wyja ś niaj ą cego, uzyskano wzorce umowne, tj. wzór umowy oraz ogólnych warunków umowy, które reguluj ą warunki umowy zawieranej przez OMEGA z konsumentami, której przedmiotem jest zorganizowanie materialnej pomocy wzajemnej tym Inwestorom Programu Omega, którzy jej potrzebuj ą , a nie maj ą mo ż liwo ś ci uzyskania jej w inny sposób, w szczególno ś ci wskutek braku zdolno ś ci do uzyskania kredytu bankowego. Przedstawione wzorce umowne obowi ą zywa ł y w dacie wystosowania przez OMEGA pisma z dnia 26.02.2003r. (Karta nr 10-11). Wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mog ą by ć poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 K.p.c.) dokonuje si ę niezale ż nie od tego, czy wzorzec by ł , czy te ż nie by ł zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (ca ł y wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowie ń w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wy łą cznie do kompetencji tego S ą du nale ż y uznanie postanowie ń wzorców umownych za niedozowolone. Art. 479 43 K.p.c rozszerza prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocno ś ci rozszerzonej nast ę puje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 §2 k.p.c. Konsekwencj ą umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze, jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim b ę dzie mia ł o skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzgl ę dnie przez 3 prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych oznacza, ż e od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. S ą d dokonuj ą c oceny postanowienia umownego ocenia okre ś lony zapis, i w momencie jego wpisania do rejestru klauzula przestaje by ć postanowieniem konkretnego wzorca umownego, a staje si ę samodzielnie funkcjonuj ą c ą zasad ą , która zosta ł a zakwestionowana. Ze wzgl ę du na rozszerzon ą skuteczno ść klauzul (art. 479 43 K.p.c), spe ł niaj ą one funkcj ę podobn ą do przepisów prawa. Tak wi ę c, dokonuj ą c oceny tre ś ci postanowie ń umownych wykorzystywanych przez przedsi ę biorców we wzorcach umownych nale ż y wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wyk ł adnia j ę zykowa, systemowa, funkcjonalna i inna). St ą d te ż , niedozwolone b ę d ą takie postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której tre ść zostanie ustalona w oparciu o dokonan ą jej wyk ł adni ę . Nie jest zatem konieczna dok ł adna, literalna identyczno ść klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. „OMEGA” stosuje w „ogólnych warunkach umowy” postanowienie wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone (Karta nr 10 verte): § 16: Wstrzymanie Asygnacji. „W przypadku, gdy w ci ą gu dwóch (2) kolejnych miesi ę cy nie zostanie zebrany fundusz, pozwalaj ą cy na przydzia ł towaru, Omega upowa ż nione jest do wstrzymania aktów asygnacyjnych i przyst ą pienia do przedterminowej likwidacji danego Programu lub do podj ę cia innego rozwi ą zania, które najlepiej pos ł u ż y interesom pozosta ł ych Inwestorów Programu i umo ż liwi dalsze funkcjonowanie w programie Inwestorom Programu, którzy wype ł nili terminowo swoje zobowi ą zania.” Postanowienie powy ż sze zosta ł o uznane za niedozwolone wyrokiem S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Antymonopolowego (obecnie S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów) z dnia 27 lutego 2002r. Sygn. akt XVII Amc 27/01, a do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych wpisane w dniu 23 sierpnia 2002r. W sprawie z powództwa Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko Biuro Po ś rednictwa Handlowo-Finansowego MeCom Sp. z o.o. w Szczecinie, S ą d uzna ł za niedozwolone i zakaza ł stosowania postanowienia w brzmieniu: „W przypadku gdyby w danym miesi ą cu ś rodki wniesione przez Klientów uczestników danej grupy nie wystarczy ł y na zakup jednego Produktu wówczas zebrana kwota zostanie przeniesiona na nast ę pny miesi ą c, zasilaj ą c fundusz grupy w nast ę pnym Akcie Asygnacyjnym. W przypadku, gdy w ci ą gu dwóch kolejnych miesi ę cy nie zostanie zebrany fundusz grupy, pozwalaj ą cy na zakup jednego Produktu, MeCom jest upowa ż nione do przedterminowej likwidacji danej grupy lub podj ę cia innych kroków, które pos ł u żą interesom grupy i umo ż liwi ą dalsze funkcjonowanie w Systemie Klientom, którzy wype ł nili swoje zobowi ą zania terminowo". Powo ł ane postanowienia, mo ż na uzna ć , za to ż same, przez co okre ś lone procedury wstrzymania asygnacji w wykorzystywanym przez OMEGA zapisie nale ż y traktowa ć jako niezgodne z prawem. Tre ść zapisu wykorzystywanego przez OMEGA mie ś ci si ę w ca ł o ś ci w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. Pomimo faktu, i ż w porównywanych postanowieniach mo ż na zauwa ż y ć ró ż nice, to jednak nie maj ą one wp ł ywu na sposób przeprowadzenia wstrzymania asygnacji okre ś lonych przez OMEGA oraz MeCom. U ż yte zosta ł y to ż same okre ś lenia: „Fundusz” – „fundusz grupy”, „przydzia ł towaru” – „zakup jednego Produktu”, „wstrzymania aktów asygnacyjnych i przyst ą pienia do przedterminowej likwidacji danego Programu” – „przedterminowej likwidacji danej grupy”, „podj ę cia innego rozwi ą zania, które najlepiej pos ł u ż y interesom” – „podj ę cia innych kroków, które pos ł u żą interesom”, „pozosta ł ych Inwestorów Programu” – „grupy”, „w programie Inwestorom Programu” – „w Systemie Klientom”, „terminowo swoje zobowi ą zania” – „swoje zobowi ą zania terminowo”. Powy ż ej przytoczone poj ę cia mog ą by ć wykorzystywane zast ę pczo i okre ś laj ą odpowiadaj ą ce sobie elementy umowy. 4 Przytoczone powy ż ej zapisy w odpowiadaj ą cy sobie sposób reguluj ą procedury post ę powania wstrzymania asygnacji jakie podejmuj ą administratorzy, w sytuacji nie zebrania w Funduszu w ci ą gu dwóch miesi ę cy ś rodków pozwalaj ą cych na przydzia ł odpowiednio towaru - Produktu. W obu przypadkach Przedsi ę biorcy deklaruj ą , i ż podejm ą bli ż ej nieokre ś lone czynno ś ci, które umo ż liwi ą dalsze funkcjonowanie Inwestorom w programie. Tak wi ę c bior ą c pod uwag ę powy ż sze uzasadnienie, nale ż y przyj ąć , i ż w/w postanowienia ró ż ni ą si ę tylko podmiotowo. W badanym wzorcu podmiotem wykonuj ą cym procedury wstrzymania aktów asygnacyjnych i uprawnionym do przedterminowej likwidacji Programu jest OMEGA, natomiast wykonawc ą to ż samej procedury opisanej w postanowieniu wpisanym do rejestru jest „MeCom”. Wszelkie inne ró ż nice nie maj ą wp ł ywu na podejmowane przez Przedsi ę biorców zachowania w sytuacji, gdy przez kolejne 2 miesi ą ce nie zostan ą zgromadzone ś rodki na przydzia ł towaru – Produktu. Zgodnie z art. 23c ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w decyzji, Prezes Urz ę du mo ż e okre ś li ć ś rodki usuni ę cia trwaj ą cych skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w celu zapewnienia wykonania nakazu. Ś rodkiem usuni ę cia praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów nale ż y uzna ć w przedmiotowym przypadku zaprzestanie stosowania zabronionej klauzuli, zmian ę tre ś ci ju ż zawartych umów, które nie zosta ł y wykonane, tj. takich, które s ą w trakcie realizacji, a tak ż e niewykorzystywanie przedmiotowej klauzuli w nowo zawieranych umowach. W ś wietle powy ż szego, nale ż y stwierdzi ć , ż e w niniejszej sprawie zosta ł naruszony zbiorowy interes konsumentów i tym samym zasadne by ł o podj ę cie dzia ł a ń przewidzianych w ustawie dla zapewnienia ochrony konsumentów. Wobec powy ż szego orzeka si ę jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. Dyrektor Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach Alicja Kral