RKT-15/2003

1 PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW W KATOWICACH 40-024 Katowice, ul. Powsta ń ców 41a Tel./Fax (0-32) 256-46-96, Tel/Fax (0-32) 255-26-47, Tel. /Fax (0-32) 255-44-04 E-mail: katowice@uokik.gov.pl Katowice, dn. 30.05.2003r. RKT-61/19/03/SB DECYZJA Nr 15/2003 Stosownie do art. 28 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. Dz.U. 2003r. Nr 86, poz. 804) i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. nr 18 poz. 172 z pó ź n.zm.), po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, wszcz ę tego z urz ę du przeciwko Krajowej Agencji Nak ł adów Finansowych „KAPITA Ł ” Sp. z o.o., ul. Podmiejska, 44-207 Rybnik - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: 1. na podstawie art. 23c) ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a) ust. 2 w/w ustawy uznaje si ę za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i naruszaj ą c ą zakaz , praktyk ę polegaj ą c ą na stosowaniu przez Krajow ą Agencj ę Nak ł adów Finansowych „KAPITA Ł ” Sp. z o.o., ul. Podmiejska, 44-207 Rybnik w ogólnych warunkach umowy, której przedmiotem jest umo ż liwienie na okre ś lonych w umowie zasadach cz ł onkostwo Inwestora w Funduszu „KAPITA Ł ”, obowi ą zuj ą cych w dacie kontroli przeprowadzonej w siedzibie firmy w dniu 12.02.2003r., postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 Kodeksu post ę powania cywilnego, o nast ę puj ą cej tre ś ci: „1. W ci ą gu 3 (trzech) miesi ę cy licz ą c od zako ń czenia planu ratalnego, „KAPITA Ł ” dokona ostatecznej likwidacji Funduszu. 2. Fundusze, jakie ewentualnie pozostan ą po likwidacji Funduszu zostan ą przeznaczone na: a) pokrycie strat powsta ł ych w Funduszu z powodów niezawinionych przez „KAPITA Ł ” (np.: niemo ż no ść wyegzekwowania zad ł u ż enia od Inwestora Funduszu lub por ę czycieli), b) wyp ł at ę rat podstawowych Inwestorom Funduszu, którym nie zosta ł o przydzielone dobro, a którzy zrezygnowali lub zostali wykluczeni, zgodnie z zasadami okre ś lonymi w art. 14 i art. 15. 3. Je ż eli b ę d ą ce w dyspozycji „KAPITA Ł ” ś rodki finansowe b ę d ą niewystarczaj ą ce dla ca ł kowitego zaspokojenia wierzytelno ś ci w powy ż szej kolejno ś ci p ł atno ś ci, nale ż no ś ci b ę d ą dokonywane proporcjonalnie do wysoko ś ci wp ł at ka ż dego Inwestora Funduszu. 4. Jakiekolwiek zmniejszenie si ę Funduszu, wywo ł ane przez zdarzenie nie wymienione w umowie i niezale ż ne od „KAPITA Ł ” mog ą wp ł yn ąć na wysoko ś ci rozliczenia z Inwestorem Funduszu” i nakazuje zaniechanie jej stosowania. 2 na podstawie art. 23c) ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów okre ś la si ę Krajowej Agencji Nak ł adów Finansowych „KAPITA Ł ” Sp. z o.o., ś rodki usuni ę cia trwaj ą cych skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w celu wykonania nakazu, polegaj ą ce na 2 zaniechaniu stosowania niedozwolonego postanowienia umownego w umowach niewykonanych w dacie otrzymania decyzji, a tak ż e nowych umowach zawieranych po tej dacie. Uzasadnienie W dniu 12.02.2003r. w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, (zwanego dalej organem antymonopolowym) wszcz ę te zosta ł o post ę powanie wyja ś niaj ą ce w sprawie stosowania przez Krajow ą Agencj ę Nak ł adów Finansowych „KAPITA Ł ” Sp. z o.o., ul. Podmiejska, 44-207 Rybnik (zwana dalej „KAPITA Ł ”), praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Analiza dokumentów zgromadzonych w trakcie kontroli przeprowadzonej w siedzibie spó ł ki przy ulicy Podmiejskiej w Rybniku w dniu 13.02.2003r. wykaza ł a, i ż mog ł o nast ą pi ć naruszenie uzasadniaj ą ce wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów w zakresie stosowania postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 Kodeksu post ę powania cywilnego. W wyniku analizy zebranego w ten sposób materia ł u dowodowego, w dniu 06.03.2003r. zosta ł o wszcz ę te, pod przedstawionymi wy ż ej zarzutami, post ę powanie w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Odpowiadaj ą c na postawione we wszcz ę ciu zarzuty, „KAPITA Ł ” stwierdzi ł , ż e s ą nieprawdziwe oraz wyja ś ni ł , co nast ę puje : Tre ść zakwestionowanego postanowienia nie jest to ż sama z postanowieniem wpisanym do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych, gdy ż porównywane zapisy nie pokrywaj ą si ę . Kapita ł poinformowa ł , i ż w badanym wzorcu art. 17 pkt 4 OWU okre ś la, ż e „Jakiekolwiek zmniejszenie si ę Funduszu, wywo ł ane przez zdarzenie nie wymienione w umowie i niezale ż ne od „KAPITA Ł ” mog ą wp ł yn ąć na wysoko ś ci rozliczenia z Inwestorem Funduszu.” Natomiast tre ść postanowienia wpisanego do rejestru brzmi „Jakiekolwiek zmniejszenie si ę funduszu grupy, wywo ł ane przez zdarzenia nie uwzgl ę dnione w tej Umowie, a niezale ż ne od MeCom, b ę dzie obci ąż a ć proporcjonalnie wszystkich Klientów uczestników danej grupy.” Podniesiono, i ż powo ł ane w art. 17 pkt 2 b), zapisy nie wywo ł uj ą w ą tpliwo ś ci interpretacyjnych. Wy łą czone jest zatem stosowanie art. 385 § 2 k.c., co skutkuje badaniem ich tre ś ci zgodnie z ogóln ą zasad ą , i ż w umowach nale ż y raczej bada ć , jaki by ł zgodny zamiar stron i cel umowy, ani ż eli opiera ć si ę na jej dos ł ownym brzmieniu. Zamiarem stron by ł o zapewnienie jasno ś ci rozliczenia po zako ń czeniu funkcjonowania grupy w sposób respektuj ą cych s ł uszne interesy zarówno Inwestora Funduszu, jak i Spó ł ki. Oceniaj ą c przedstawiony stan faktyczny organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z art. 23a) ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego, naruszenie obowi ą zku udzielenia konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. W trakcie post ę powania wyja ś niaj ą cego, podczas kontroli przeprowadzonej 13 lutego 2003r. na podstawie art. 57 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w siedzibie przedsi ę biorcy, uzyskano wzór umowy wraz z ogólnymi warunkami umowy, których przedmiotem jest umo ż liwienie na okre ś lonych w umowie zasadach cz ł onkostwo Inwestora w Funduszu 3 „KAPITA Ł ”, obowi ą zuj ą cych w dacie kontroli przeprowadzonej w siedzibie firmy w dniu 12.02.2003r. (karta nr 15-16). Na podstawie analizy przedmiotowego wzorca stwierdzono, i ż zaistnia ł y przes ł anki do wszcz ę cia post ę powania w sprawie stosowania przez „KAPITA Ł ” praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów polegaj ą cych na stosowaniu postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego. Wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mog ą by ć poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 K.p.c.) dokonuje si ę niezale ż nie od tego, czy wzorzec by ł , czy te ż nie by ł zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (ca ł y wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowienia w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Tylko do kompetencji tego S ą du nale ż y uznanie postanowie ń umowy za niedozowolone. Art. 479 43 K.p.c rozszerza prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocno ś ci rozszerzonej nast ę puje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Konsekwencj ą umieszczenia postanowienia umownego w rejestrze, jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim b ę dzie mia ł o skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzgl ę dnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych oznacza, ż e od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. S ą d dokonuj ą c oceny postanowienia umownego ocenia okre ś lony zapis, i w momencie jego wpisania do rejestru klauzula przestaje by ć postanowieniem jakiej ś umowy, a stosuje si ę samodzielnie funkcjonuj ą c ą zasad ą , która zosta ł a zakwestionowana. Ze wzgl ę du na rozszerzon ą skuteczno ść klauzul (art. 479 43 K.p.c), spe ł niaj ą one funkcj ę podobn ą do przepisów prawa. Tak wi ę c, dokonuj ą c oceny tre ś ci postanowie ń umownych wykorzystywanych przez przedsi ę biorców we wzorcach umownych nale ż y wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wyk ł adnia j ę zykowa, systemowa, funkcjonalna). St ą d te ż , niedozwolone b ę d ą takie postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której tre ść zostanie ustalona w oparciu o dokonan ą jej wyk ł adni ę . Nie jest zatem konieczna dok ł adna, literalna identyczno ść klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. Krajowa Agencja Nak ł adów Finansowych „KAPITA Ł ” Sp. z o.o. z siedzib ą w Rybniku stosuje w „Ogólnych warunkach umowy” postanowienie wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone (Karta nr 18): art. 18 Likwidacja Funduszu: 1. W ci ą gu 3 (trzech) miesi ę cy licz ą c od zako ń czenia planu ratalnego „KAPITA Ł ” dokona ostatecznej likwidacji Funduszu. 2. Fundusze, jakie ewentualnie pozostan ą po likwidacji Funduszu zostan ą przeznaczone na: a) pokrycie strat powsta ł ych w Funduszu z powodów niezawinionych przez „KAPITA Ł ” (np.: niemo ż no ść wyegzekwowania zad ł u ż enia od Inwestora Funduszu lub por ę czycieli), b) wyp ł at ę rat podstawowych Inwestorom Funduszu, którym nie zosta ł o przydzielone dobro, a którzy zrezygnowali lub zostali wykluczeni, zgodnie z zasadami okre ś lonymi w art. 14 i art. 15. 3. Je ż eli b ę d ą ce w dyspozycji „KAPITA Ł ” ś rodki finansowe b ę d ą niewystarczaj ą ce dla ca ł kowitego zaspokojenia wierzytelno ś ci w powy ż szej kolejno ś ci p ł atno ś ci nale ż no ś ci b ę d ą dokonywane proporcjonalnie do wysoko ś ci wp ł at ka ż dego Inwestora Funduszu. 4. Jakiekolwiek zmniejszenie si ę Funduszu, wywo ł ane przez zdarzenie nie wymienione w umowie i niezale ż ne od „KAPITA Ł ” mog ą wp ł yn ąć na wysoko ś ci rozliczenia z Inwestorem Funduszu.” 4 Postanowienie powy ż sze zosta ł o uznane za niedozwolone wyrokiem S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Antymonopolowego (obecnie S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów) z dnia 27 lutego 2002r. Sygn. akt XVII Amc 27/01, a do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych wpisane w dniu 23 sierpnia 2002r. W sprawie z powództwa Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeciwko Biuro Po ś rednictwa Handlowo-Finansowego MeCom Sp. z o.o. w Szczecinie S ą d uzna ł za niedozwolone i zakaza ł stosowania postanowienia w brzmieniu: 1. W okresie trzech miesi ę cy po terminie zako ń czenia planu ratalnego MeCom dokona ostatecznej likwidacji grupy. 2. Fundusze jakie ewentualnie pozostan ą po likwidacji grupy zostan ą przeznaczone na: a) pokrycie strat powsta ł ych w grupie z powodów niezawinionych przez MeCom (np. niemo ż no ść wyegzekwowania zaleg ł o ś ci p ł atniczych od Klientów lub por ę czycieli itp.). b) wyp ł at ę rat czystych Klientom, którym nie zosta ł przydzielony Produkt, a którzy zrezygnowali lub zostali wykluczeni, zgodnie z zasadami okre ś lonymi w & 16 i & 17 niniejszej umowy. 3 Je ż eli b ę d ą ce w dyspozycji ś rodki finansowe b ę d ą nie-wystarczaj ą ce do ca ł kowitego zaspokojenia wierzytelno ś ci w powy ż szej kolejno ś ci p ł atno ś ci, nale ż no ś ci wyp ł acane b ę d ą proporcjonalnie do wysoko ś ci wp ł at ka ż dego Klienta. 4. Jakiekolwiek zmniejszenie si ę funduszu grupy, wywo ł ane przez zdarzenia nie uwzgl ę dnione w tej Umowie, a niezale ż ne od MeCom, b ę dzie obci ąż a ć proporcjonalnie wszystkich Klientów uczestników danej grupy.” Powo ł ane postanowienia, mo ż na uzna ć , za to ż same, przez co okre ś lone procedury Likwidacji Funduszu w wykorzystywanym przez KAPITA Ł zapisie nale ż y traktowa ć jako niezgodne z prawem. Tre ść zapisu wykorzystywanego przez KAPITA Ł mie ś ci si ę w ca ł o ś ci w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. Poni ż ej przytoczono ró ż nice wyst ę puj ą ce w porównywanych postanowieniach. Jednak nie maj ą one wp ł ywu na sposób przeprowadzenia likwidacji okre ś lony przez KAPITA Ł oraz „MeCom”. U ż yte zosta ł y to ż same okre ś lenia: „W ci ą gu” – „W okresie”, „od zako ń czenia planu ratalnego” – „od terminu zako ń czenia planu ratalnego”, „zad ł u ż enia” – „zaleg ł o ś ci p ł atniczych”, „nie wymienione w umowie” – „nie uwzgl ę dnione w tej umowie”. Za to ż same mo ż na równie ż uzna ć poj ę cia: „rat podstawowych” – „rat czystych”, „Inwestor Funduszu” – „klient”, „KAPITA Ł ” – „MeCom”, „Fundusz” – „grupa”. Powy ż ej przytoczone poj ę cia mog ą by ć wykorzystywane zast ę pczo i okre ś laj ą odpowiadaj ą ce sobie elementy umowy. Wykorzystywanie klauzuli od momentu wpisania jej do rejestru jest zabronione. Tre ść klauzuli nale ż y w zwi ą zku z tym analizowa ć w oderwaniu od tre ś ci umowy, tak wi ę c nale ż y przyj ąć , i ż zakazane jest zachowanie przedsi ę biorcy okre ś lone w danym postanowieniu, bez wzgl ę du na tre ś ci postanowie ń , na które si ę powo ł uje. Ocena postanowienia pod wzgl ę dem naruszenia Kodeksu cywilnego w zakresie niedozwolonych postanowie ń umownych dotyczy danego postanowienia umowy, a nie tre ś ci postanowie ń z nim zwi ą zanych. Dlatego, te ż powo ł anie ró ż nych paragrafów umowy, nieprzeszkadza w stwierdzeniu, i ż s ą to to ż same postanowienia. Procedury likwidacji grupy s ą identyczne w porównywalnych postanowieniach. W obu przypadkach, rozliczenie ś rodków pieni ęż nych, jakie ewentualnie pozostan ą po podj ę ciu decyzji o likwidacji, gdy nie wystarcz ą one na zaspokojenie wszelkich roszcze ń b ę dzie dokonywane proporcjonalnie do wysoko ś ci wp ł at ka ż dego Inwestora, co wynika z art. 17 pkt 3 OWU. Tak wi ę c bior ą c pod uwag ę powy ż sze uzasadnienie, nale ż y przyj ąć , i ż w/w postanowienia ró ż ni ą si ę tylko podmiotowo, a wszelkie inne ró ż nice nie maj ą wp ł ywu na procedur ę likwidacji przyj ę t ą przez tych przedsi ę biorców. Zgodnie z art. 23c ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w decyzji, Prezes Urz ę du mo ż e okre ś li ć ś rodki usuni ę cia trwaj ą cych skutków naruszenia zbiorowych interesów konsumentów w celu zapewnienia wykonania nakazu. Ś rodkiem usuni ę cia praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów nale ż y uzna ć w przedmiotowym przypadku zaprzestanie 5 stosowania zabronionej klauzuli, zmian ę tre ś ci ju ż zawartych umów, które nie zosta ł y wykonane, tj. takich, które s ą w trakcie realizacji, a tak ż e niewykorzystywanie przedmiotowej klauzuli w nowo zawieranych umowach. W ś wietle powy ż szego, nale ż y stwierdzi ć , ż e w niniejszej sprawie zosta ł naruszony zbiorowy interes konsumentów i tym samym zasadne by ł o podj ę cie dzia ł a ń przewidzianych w ustawie dla zapewnienia ochrony konsumentów. Wobec powy ż szego orzeka si ę jak w sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach. Dyrektor Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Katowicach Alicja Kral