RKR-9/2009

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepański 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-3/08/DN- 26 /09 Kraków dn. 24 czerwca 2009 r. DECYZJA NR RKR - 9/2009 Na podstawie art. 81 ust. 3 w związku z art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.) § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 134, poz. 939), po rozpoznaniu odwołania Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie, od decyzji Prezesa Urzędu Nr RKR-17/2008 z dnia 5 sierpnia 2008 r. - w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: zmienia się zaskarżoną decyzję nr RKR-17/2008 w części i orzeka: I. Na podstawie art. 26 ust. 1 w związku z art.24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ww. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie, polegającą na stosowaniu we wzorcu umownym pod nazwą „ Zgłoszenie na kurs prowadzony przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego - Umowa” postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., w brzmieniu: „Nierozpoczęcie lub przerwanie nauki przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w § 2 ust. 3 umowy nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie powoduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika”; i nakazuje zaniechania jej stosowania. II. Na podstawie art. 27 ust. 1 i ust. 2 w związku z art.24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ww. ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę stosowaną przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie, polegającą na stosowaniu we wzorcu umownym pod nazwą „ Zgłoszenie na kurs prowadzony przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego - Umowa” postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., w brzmieniu: 1. ”(…) W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, sądem właściwym do rozstrzygania wszelkich sporów będzie sąd właściwy dla siedziby Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego”; i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 30 grudnia 2007 r. 2 III. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nakłada się na Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie karę pieniężną w wysokości 62 932 zł. (słownie: sześćdziesiąt dwa tysiące dziewięćset trzydzieści dwa), płatną do budżetu państwa. U z a s a d n i e n i e W dniu 28.11.2007 r. do Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatury Urzędu w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) wpłynęło pismo Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Nowym Targu (uzupełnione w dniu 27.12.2007 r.), w którym Rzecznik zarzucił Indywidualnej Szkole Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. z siedzibą w Krakowie, przy ul. Ładnej 2 (dalej „Szkoła”) stosowanie we wzorcu umowy zawieranej z konsumentami postanowień wpisanych do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Dokumentując powyższe Rzecznik przedłożył kopię umowy zawartej przez Szkołę z konsumentem w dniu 30 czerwca 2007 r. (karta nr 14 w aktach sprawy), zawierającej m.in. postanowienia w brzmieniu: 1. „Nierozpoczęcie lub przerwanie nauki przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w § 2 ust. 3 umowy nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie powoduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika” - § 7 wzoru umowy; 2. ”(…) W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, sądem właściwym do rozstrzygania wszelkich sporów będzie sąd właściwy dla siedziby Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego” – zdanie drugie § 14 wzoru umowy. W dniu 19.02.2008 r. do Prezesa UOKiK wpłynęło zawiadomienie Powiatowego Rzecznika Konsumentów z Otwocka o podejrzeniu stosowania przez Szkołę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Do zawiadomienia dołączono kopię umowy zawartej przez Szkołę z konsumentem w dniu 11 sierpnia 2007 r. (karty nr 4-5). Przedstawione przez Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Otwocku zarzuty są analogiczne do zarzutów postawionych przez Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Nowym Targu. Również dołączone kopie umów są, co do treści, umowami zawartymi w oparciu o jeden wzór. Prezes UOKiK zwrócił uwagę, iż wzorzec umowy stosowany przez Szkołę był już przedmiotem jego kontroli, w wyniku której złożony został do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów pozew o uznanie wyżej cytowanych postanowień za niedozwolone. Wyrokiem z dnia 11 maja 2006 r. (sygn. akt XVII Amc 176/05) Sąd uznał stanowisko Prezesa UOKiK, czego skutkiem było wpisanie w dniu 3 sierpnia 2006 r. ww. klauzul do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone w pozycjach nr 800 i nr 801. Uwzględniając powyższe, postanowieniem nr RKR-71/2008 z dnia 26 lutego 2008 r. Prezes UOKiK wszczął postępowanie w sprawie stosowania przez Szkołę praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów polegających na stosowaniu we wzorcu umowy ww. postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. 3 Odpowiadając na zawiadomienie o wszczęciu postępowania (karty nr 20-31 oraz 74-78) Szkoła wyjaśniła, co następuje: 1. Odnośnie stosowania zapisu § 7 wzoru umowy Szkoła zwróciła uwagę, iż w toku postępowania wyjaśniającego (przeprowadzonego przez Prezesa UOKiK w 2005 r. – przyp. UOKiK) dokonała zmian w treści wzorca umowy, w sposób zaaprobowany przez Prezesa UOKiK. Zmiany polegały na wprowadzeniu do wzorca postanowień uprawniających konsumentów do wypowiedzenia umowy w każdym czasie, z możliwością proporcjonalnego do trwania umowy rozliczenia wniesionej opłaty. Ponadto, Szkoła zwróciła uwagę, iż we wzorcu umowy znajduje się również postanowienie umożliwiające odstąpienie od umowy, nie pociągające za sobą konieczności uiszczania jakichkolwiek opłat 1 . W ocenie Szkoły nie można oceniać treści § 7 wzorca umowy bez uwzględnienia wprowadzonych na etapie ww. postępowania wyjaśniającego zmian. 2. Odnośnie zdania drugiego § 14 wzoru umowy Szkoła zwróciła uwagę na przepis art. 385 3 pkt 23 k.c., zgodnie z którym za niedozwolone postanowienie umowne, w razie wątpliwości, uważa się to, które narzuca rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy. Szkoła powołała się również na treść art. 454 §1 k.c., w myśl którego jeżeli miejsce spełnienia świadczenia nie jest oznaczone ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał zamieszkanie lub siedzibę. Z kolei § 2 tego przepisu stanowi, iż jeżeli zobowiązanie ma związek z przedsiębiorstwem dłużnika lub wierzyciela, o miejscu spełnienia świadczenia rozstrzyga siedziba przedsiębiorstwa. Szkoła podniosła, iż miejsce spełnienia świadczenia nie zostało w umowie oznaczone, ani nie wynika z właściwości zobowiązania. W ocenie Szkoły świadczenie powinno być spełnione w miejscu, gdzie w chwili powstania zobowiązania dłużnik miał siedzibę, tj. w Krakowie. Na potwierdzenie powyższych okoliczności Szkoła podała, iż umowa o usługę doskonalenia pamięci i błyskawicznego czytania, jaką zawiera z konsumentami, jest całkowicie, poprzez opiekę dydaktyczną świadczoną telefonicznie, wykonywana w Krakowie. Nadto Szkoła wskazała, iż w sporach rozstrzyganych przez sąd właściwość miejscową jej siedziby w Krakowie wyznaczają przepisy traktujące o ogólnej właściwości dłużnika. Zatem, w ocenie Szkoły, przepis art. 34 k.p.c. w praktyce nie znajduje zastosowania. Jednocześnie Szkoła przedłożyła m.in. druk wzoru „ Zgłoszenia na kurs prowadzony przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego” , którego integralną część stanowi wzór „Umowy”. Przedłożony wzorzec umowy zawiera § 7 o treści identycznej do postanowienia wskazanego przez Prezesa UOKiK w postanowieniu o wszczęciu przedmiotowego postępowania. Natomiast zdanie drugie § 14 przedłożonego przez Szkołę wzorca różni się od zakwestionowanego i sformułowane jest w następujący sposób: „(…) W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, spór będzie rozstrzygany przed właściwym Sądem”. 1 § 8 ust. 1 wzoru umowy, stanowiący o możliwości odstąpienia od umowy w ciągu 10 dni od jej zawarcia, zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22 poz. 271 ze zm.) – przyp. UOKiK. 4 W poczet dowodów w przedmiotowym postępowaniu Prezes UOKiK zaliczył zawiadomienia Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Suwałkach (karty nr 33-56), który przedłożył m.in. kopie dwie umów zawartych prze Szkołę z konsumentami w dniach:31 sierpnia 2007 r. i jedną umowę zawartą w dniu 24 sierpnia 2008 r. Do dowodów zaliczono także zawiadomienie Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Koninie (karty nr 57-68) wraz z kopią umowy zawartej przez Szkołę z konsumentem w dniu 24 lipca 2007 r. Kolejnym dowodem włączonym do akt sprawy jest pismo Miejskiego Rzecznika Konsumentów w Opolu z załączoną kopia umowy zawartej przez Szkołę z konsumentem w dniu 25 sierpnia 2008 r. Wszystkie z wymienionych wyżej umów zawierają w § 7 i § 14 postanowienia w brzmieniu zakwestionowanym przez Prezesa UOKiK. W dniu 5 sierpnia 2008 r. Prezes UOKiK wydał decyzję nr RKR-17/2008, w której stwierdził stosowanie przez Szkołę praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów tj. stosowanie we wzorcu umowy dwóch ww. wpisanych do rejestru klauzul niedozwolonych, nakazał zaniechanie jej stosowania i jednocześnie nałożył karę pieniężną w wysokości 69 925 zł. (słownie: sześćdziesiąt dziewięć tysięcy dziewięćset dwadzieścia pięć złotych). Od powyższej decyzji Szkoła złożyła w terminie odwołanie, wnosząc o jego rozpatrzenie w trybie art. 78 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Jednocześnie Szkoła wniosła o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji do czasu rozstrzygnięcia sprawy. Odnośnie zarzutu stosowania we wzorcu umowy postanowienia dotyczącego właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów pomiędzy stronami umowy (§ 14 umowy) Szkoła oświadczyła iż, zaprzestała jego stosowania na przełomie miesiąca listopada i grudnia 2007 r., a obecnie stosowane postanowienie ma następujące brzmienie: „ Wszystkie spory wynikłe na tle postanowień niniejszej umowy strony będą się starały rozstrzygać w sposób polubowny. W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, spór będzie rozstrzygany przed właściwym Sądem”. Dokumentując powyższe Szkoła przedłożyła kopie umów zawartych w dniach: 10.12.2007r. (umowa nr 11092), 11.12.2007 r. (umowy nr : 11323, 150920 i 712121), 12.12.2007r. (umowa nr 712114). Odnosząc się do zarzutu stosowania we wzorcu umowy klauzuli dotyczącej roszczeń finansowych w przypadku przerwania nauki przez uczestnika kursu (§ 7 umowy) Szkoła podała, iż jego stosowanie zostało również zaniechane. Szkoła wskazała, iż wszyscy dyrektorzy regionalni działający w jej strukturach na terenie kraju zostali zobligowani do skreślenia i zaparafowania kwestionowanego postanowienia w stosowanych wzorcach. Obowiązek ten został przez Szkołę nałożony w formie pisma z dnia 15.07.2008 r. zatytułowanego „Decyzja USKI Sp. z o.o. w Krakowie”, którego kopia została załączona do odwołania. Jednocześnie Szkoła podała, iż potwierdzenia odbioru ww. pisma przez poszczególnych dyrektorów regionalnych zostaną przedłożone w terminie późniejszym. 5 Jako kolejny dowód na okoliczność zaniechania stosowania kwestionowanego postanowienia z § 7 wzorca umowy Szkoła wskazała przesłuchanie Prezesa Zarządu USKI Sp. z o.o. w Krakowie. Ponadto Szkoła wniosła o odstąpienie od nałożenia kary pieniężnej bądź jej złagodzenie. Ostatecznie, pismem z dnia 09.09.2008r. Szkoła przedłożyła 24 kopie ww. pism, na których potwierdzenia odbioru przez dyrektorów regionalnych Szkoły datowane są następująco: 20.07.2008r. – 1 pismo, 21.07.2008r. – 1 pismo, 28.07.2008r. – 1 pismo, 30.07.2008r. – 1 pismo, 31.07.2008 r. – 2 pisma, 27.08.2008r. – 3 pisma, 28.08.2008 r. – 13 pism, 30.08.2008r. – 2 pisma. W związku z powyższym Prezes UOKiK, działając na podstawie art. 81 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, podjął dodatkowe czynności zmierzające do wyjaśnienia zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji nr RKR 17/2008 z dnia 05.08.2008 r. Prezes UOKiK ustalił, co następuje: Szkoła prowadzi działalność gospodarczą na podstawie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem 0000136505 (karty nr 23-28). Zgodnie z wpisem jest spółką prawa handlowego, której przedmiot działalności to pozaszkolne formy kształcenia, gdzie indziej nie sklasyfikowane. Szkoła organizuje i prowadzi kursy metodą korespondencyjną w systemie samokształcenia. W strukturze Szkoły działają, obok głównej siedziby w Krakowie, również dwa biura regionalne w Łodzi i w Poznaniu. Oferta Szkoły skierowana jest do klientów z obszaru całej Polski. W okresie od 31 sierpnia 2006 r. do 31 marca 2008 r. naukę na kursach prowadzonych przez Szkołę podjęło 6 752 osób. Rejestracja osób podejmujących naukę odbywa się poprzez kontakt osobisty bądź on-line. W pierwszym przypadku odbywa się rozmowa z tzw. Konsultantem Oświatowym, który prezentuje bezpłatną lekcję pokazową. Osoby zainteresowane mogą również wypełnić i wysłać formularz zgłoszeniowy pocztą elektroniczną. W przypadku osób niepełnoletnich zawarcie umowy odbywa się w obecności obojga rodziców. Za świadczone usługi Szkoła przewiduje dwie możliwości zapłaty: w formie gotówkowej bądź w formie kredytu zawartego na kurs BC (błyskawicznego czytania). W obrocie z konsumentami Szkoła posługuje się wzorcem pod nazwą „ Zgłoszenie na kurs prowadzony przez Uniwersytecką Szkołę Kształcenia Indywidualnego - Umowa” , który określa ich prawa i obowiązki. Wyżej wskazany wzorzec był przedmiotem kontroli Prezesa UOKiK w postępowaniu wyjaśniającym, przeprowadzonym w okresie 18.01.-16.06.2005 r. W toku postępowania wyjaśniającego Prezes UOKiK zakwestionował wyżej cytowane postanowienia § 7 i § 14 zdanie drugie wzorca umowy. Na skutek wezwań Szkoła podejmowała próby modyfikacji zapisów wzorca umowy, w sposób który również budził wątpliwości. 6 Ostatecznie, Prezes UOKiK wystąpił do Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z pozwem o uznanie ww. klauzul za niedozwolone. Wyrokiem z dnia 11 maja 2006 r. (sygn. akt XVII Amc 176/05) Sąd uznał stanowisko Prezesa UOKiK. I tak:
klauzula w brzmieniu: „Nierozpoczęcie lub przerwanie nauki przez uczestnika kursu nie wpływa na obowiązki Płatnika określone w § 2 ust. 3 umowy nie pomniejsza wartości kursu określonej w zgłoszeniu na kurs oraz nie powoduje wygaśnięcia innych roszczeń finansowych ze strony Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego wobec Płatnika” została, w dniu 3 sierpnia 2006 r., wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone w pozycji nr 800;
klauzula w brzmieniu: ”W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, sądem właściwym do rozstrzygania wszelkich sporów będzie sąd właściwy dla siedziby Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego”; została, w dniu 3 sierpnia 2006 r., wpisana do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone w pozycji nr 801. W toku dodatkowych czynności, pismem z dnia 01.12.2008 r., Szkoła poinformowała, iż w okresie od 31.06.2006 r. do 04.08.2008 r. zawarła 8 021 umów w oparciu o wzorzec zawierający kwestionowana klauzulę dotyczącą właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów pomiędzy stronami umowy (§ 14 umowy). Jednocześnie Szkoła podała, iż po zmianie ww. postanowienia we wzorcu umowy nie sporządzała aneksów do obowiązujących umów zawartych w oparciu o kwestionowany wzorzec lecz zastąpiła te umowy nowymi, poprawionymi formularzami. Uwzględniając, iż w odwołaniu od decyzji Szkoła podniosła, że zaniechała stosowania we wzorcu umowy § 14 w kwestionowanym brzmieniu na przełomie listopada i grudnia 2007 r. oraz biorąc pod uwagę datę wydania zaskarżonej decyzji (05.08.2008 r.), Prezes UOKiK wezwał Szkołę do przedłożenia kopii umów zawartych z konsumentami w miesiącach: listopad i grudzień 2007 r. oraz lipiec i sierpień 2008 r. Odpowiadając na wezwanie Prezesa UOKiK, pismem z dnia 23 grudnia 2008 r., Szkoła przedłożyła łącznie 2 289 kopii umów. Prezes UOKiK dokonał analizy wszystkich przedłożonych umów pod kątem treści § 7 i §14 oraz ustalenia daty faktycznego zaniechania stosowania wzorca umowy zawierającego kwestionowane postanowienia. W wyniku przeprowadzonej analizy Prezes UOKiK ustalił, co następuje:
w listopadzie 2007 r. Szkoła zawarła 631 umów, z których 20 zawiera w § 14 postanowienie w kwestionowanym brzmieniu;
w grudniu 2007 r. Szkoła zawarła 510 umów, w tym 12 zawierających w § 14 postanowienie w kwestionowanym brzmieniu, przy czym ostatnia tego rodzaju umowa zawarta została w dniu 29.12.2007 r.;
na 568 umów zawartych w miesiącu lipcu 2008 r. oraz 580 umów zawartych przez Szkołę w sierpniu 2008 r. nie stwierdzono żadnej umowy zawierającej w § 14 postanowienie w kwestionowanym brzmieniu; 7
po dniu wydania zaskarżonej decyzji tj. po 5.08.2008 r., Szkoła zawarła 532 umowy, w tym w 100 umowach § 7 jest wykreślony i parafowany. Mając powyższe na uwadze, Prezes UOKiK zważył, co następuje: Zgodnie a treścią art. 81 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes UOKIK, jeżeli uzna odwołanie za słuszne, może - nie przekazując akt sądowi - uchylić albo zmienić swoją decyzję w całości lub w części, o czym bezzwłocznie powiadamia stronę, przesyłając jej nową decyzję, od której stronie przysługuje odwołanie. W przedmiotowej sprawie Prezes UOKiK uznał za słuszne odwołanie wyłącznie w części dotyczącej zaniechania stosowania przez Szkołę jednego z dwóch zakwestionowanych postanowień. Konieczna była zatem stosowna zmiana sentencji zaskarżonej decyzji nr RKR-17/2008 z dnia 05.08.2008r. Interes publiczny Art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów ogranicza zastosowanie jej przepisów wyłącznie do podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsiębiorców i konsumentów. Zatem, warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów określonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym działania przedsiębiorców naruszają jej przepisy i jednocześnie stanowią zagrożenie dla interesu publicznego bądź też naruszają ten interes. Niniejsze postępowanie dotyczy stosowania przez Szkołę wzorca umowy zawierającego niedozwolone klauzule. Wzorzec umowny, o którym mowa ma zastosowanie przy zawieraniu umów ze konsumentami. Dotyczą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych uczestników kursów organizowanych przez Szkołę, co oznacza, że mogą mieć zastosowanie do nieokreślonego z góry kręgu adresatów. Zatem należy uznać, iż niniejsze postępowanie prowadzone było w interesie publicznym. Punktem wyjścia do rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie jest zatem ustalenie, czy działania Szkoły noszą znamiona praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, że przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w art. 24 ust. 1 zakazuje stosowania takich praktyk. Naruszenie tego przepisu następuje wówczas, gdy spełnione są łącznie następujące kryteria: - działania przedsiębiorcy noszą znamiona bezprawności, - działania te naruszają zbiorowe interesy konsumentów. Przesłanka bezprawności Pojęcie bezprawności nie jest pojęciem prawnie zdefiniowanym. Należy zatem przyjąć, zgodnie z jego literalnym brzmieniem, że „działanie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporządzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umową międzynarodową mającą bezpośrednie zastosowanie w stosunkach wewnętrznych oraz z zasadami współżycia społecznego. Bezprawność jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezależnym od wystąpienia 8 szkody czy też zamiaru po stronie przedsiębiorcy dopuszczającego się działań bezprawnych. Jak wyżej wskazano, Prezes UOKiK zakwestionował stosowanie przez Szkołę wzorca umowy zawierającego dwie niedozwolone klauzule. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, że przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy. Zgodnie z kolejnymi punktami tego przepisu za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Art. 24 ust. 2 precyzuje zatem klauzulę generalną zawartą w ust. 1, poprzez egzemplifikację najczęściej występujących form zjawiskowych praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 pkt 1 wprost uznaje za jedną z praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowień wzorców umów uznanych za niedozwolone. Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzględnienia powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza treść postanowień wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art.479 43 k.p.c. wynika również, że wyrok prawomocny ma skutek wobec przedsiębiorców pozwanych, a także wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c. Oznacza to, że stosowanie w obrocie z konsumentami postanowień, które zostały wpisane do rejestru jest działaniem bezprawnym. W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy bezspornym jest, iż wskazane w sentencji niniejszej decyzji dwie klauzule zostały, na mocy prawomocnego wyroku sądowego, wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone w pozycjach nr 800 i 801. Nie podlega również dyskusji, iż po dniu 3 sierpnia 2006 r. tj. po dacie wpisania tych postanowień do rejestru Szkoła stosowała je w umowach zawieranych z konsumentami na terenie całej Polski. Świadczą o tym kopie umów przedłożonych przez rzeczników konsumentów z Nowego Targu, Otwocka, Suwałk, Konina i Opola. W tym miejscu należy zwrócić uwagę, iż w toku postępowania Szkoła przedłożyła wzorzec umowy, w którym treść § 14 traktującego o właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów została zmodyfikowana w ten sposób, że zrezygnowano ze wskazania sądu właściwego wedle siedziby. W ocenie Prezesa UOKiK nie można uznać, iż Szkoła zaprzestała stosowania tego postanowienia jedynie w oparciu o przedłożony wzorzec umowy. Wzorzec nie może również stanowić podstawy do określenia daty ewentualnego zaniechania stosowania niedozwolonego postanowienia. Ponadto, należy podkreślić, iż Prezes UOKiK nie podejmuje w niniejszej decyzji polemiki ze stanowiskiem Szkoły argumentującym zasadność stosowania zapisu o właściwości sądu uznając, iż w przedmiotowej sprawie działa zasada res iudicata . Szkoła miała możliwość przedstawienia swojego stanowiska na etapie postępowania sądowego i skoro nie zostało ono uwzględnione, to uznanie przez sąd kwestionowanych klauzul za niedozwolone i ich wpis do rejestru należy traktować z powagą sprawy już osądzonej. 9 Uwzględniając powyższe Prezes UOKiK uznał, iż pierwsza przesłanka, niezbędna do uznania działań Szkoły za naruszające zbiorowe interesy konsumentów, została spełniona. Przesłanka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje pojęcia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzając jedynie w art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W świetle art. 1 ust. 1 ustawy należy przyjąć, że ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy działania przedsiębiorcy są powszechne i mogą dotknąć każdego potencjalnego konsumenta będącego kontrahentem przedsiębiorcy. W orzecznictwie Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwalił się pogląd, iż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami działań sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, względnie, gdy działania te wywołują na rynku inne niekorzystne zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zostało również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 września 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdził, iż: „nie jest zasadne uznawanie, że postępowanie z tytułu naruszenia ustawy antymonopolowej można wszczynać tylko wtedy, gdy zagrożone są interesy wielu odbiorców, a nie jest to możliwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pełni także funkcję prewencyjną, służy bowiem ochronie także nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . W ocenie Prezesa UOKiK zakwestionowane w przedmiotowej decyzji zachowania Szkoły polegające na stosowaniu w obrocie konsumentami wzoru umowy, zawierającego niedozwolone postanowienia godzą w zbiorowe interesy konsumentów. Stroną umowy zawieranej przez Szkołę są zarówno wszyscy aktualni jak i wszyscy przyszli (potencjalni) kursanci. Zatem krąg adresatów takiego wzorca nie jest z góry określony. Biorąc pod uwagę, że konsument nie ma wpływu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdyż nie jest ona z nim indywidualnie negocjowana, należy uznać, że wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godzą w jego interes. Wobec powyższego należy stwierdzić, że obie przesłanki zastały spełnione, co oznacza, iż Szkoła dopuściła się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Rozpoznając odwołanie od decyzji nr RKR-17/2008 Prezes UOKiK zważył, co następuje: Odwołanie Szkoły jest zasadne wyłącznie w zakresie zarzutu dotyczącego zaniechania stosowania we wzorcu umowy postanowienia w § 14 traktującego o właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów pomiędzy stronami umowy. Należy w tym miejscu nadmienić, iż do dnia wydania zaskarżonej decyzji nr RKR-17/2008, tj. 5.08.2008 r. Szkoła ani razu nie poinformowała o zaniechaniu stosowania kwestionowanego postanowienia. Przedłożyła jedynie wzorzec, w którym treść 10 § 14 umowy została zmodyfikowana. Sam formularz wzorca nie mógł zatem stanowić dowodu na zaniechanie stosowania zarzucanej praktyki, tym bardziej nie mógł też stanowić dowodu co do daty zaniechania. Należy zwrócić uwagę na zapis art. 27 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, zgodnie z którym w przypadku zaniechania stosowania praktyki, o której mowa w art. 24 ww. ustawy, ciężar udowodnienia okoliczności zaniechania stosowania spoczywa na przedsiębiorcy. Jednakże, biorąc pod uwagę treść umów, których kopie Szkoła załączyła do odwołania Prezes UOKiK postanowił przeprowadzić dowód na okoliczność faktycznego zaniechania stosowania omawianego postanowienia. Wyniki analizy kopii umów przedłożonych na etapie dodatkowych czynności podjętych w trybie art. 81 ust. 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wskazują, iż ostatnią umową zawartą w oparciu o kwestionowany wzorzec jest umowa zawarta 29.12.2007 r. Za dzień zaniechania stosowania kwestionowanego postanowienia należy zatem przyjąć dzień następny, tj. 30.12.2007 r. Reasumując, w wyniku przeprowadzonych dodatkowych czynności Prezes UOKiK stwierdził, iż na dzień wydania zaskarżonej decyzji tj. 05.08.2008 r. Szkoła stosowała nie dwa lecz jedno niedozwolone postanowienie. Drugie postanowienie było stosowane lecz Szkoła zaniechała jego stosowania przed dniem wydania zaskarżonej decyzji. Uwzględniając powyższe należało zmienić zaskarżoną decyzję w ten sposób, że w miejsce nakazania zaniechania stosowania postanowienia traktującego o właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów pomiędzy stronami umowy – orzec stwierdzenie zaniechania stosowania tej klauzuli z dniem 30.12.2007 r. (jak w pkt II sentencji decyzji). W zakresie uznania zaniechania stosowania klauzuli dotyczącej roszczeń finansowych w przypadku przerwania nauki przez uczestnika kursu (§ 7 umowy) odwołanie Szkoły nie zasługuje na uwzględnienie. Działanie podjęte przez Szkołę w postaci pisma do dyrektorów regionalnych z dnia 15.07.2008 r. nie mogło i nie spowodowało faktycznego usunięcia kwestionowanego zapisu z zawartych przed tą datą umów. Świadczą o tym daty odbioru ww. pisma. Na 24 dyrektorów 9 potwierdziło jego odbiór w okresie od 20 do 31 lipca 2008 r., tj. przed datą wydania zaskarżonej decyzji, natomiast pozostałych 19 potwierdziło odbiór w dniach od 27 do 30 sierpnia 2008 r. Nadto, z analizy przedłożonych w toku dodatkowych czynności kopii umów wynika, iż Szkoła stosowała kwestionowany zapis § 7 nie tylko przed wydaniem zaskarżonej decyzji tj. przed 5.08.2008 r., lecz również po tej dacie. Dowodzą tego kopie 432 umów zawartych w okresie 6-31.08.2008 r. Analiza zebranego materiału dowodowego – zwłaszcza w/w umów – nie daje podstaw do stwierdzenia, iż do dnia wydania decyzji Szkoła zaniechała tego postanowienia. Wobec czego należało orzec jak w pkt I sentencji decyzji. Nałożenie kary pieniężnej (pkt III sentencji niniejszej decyzji): Wniosek Szkoły o odstąpienie od nałożenia kary pieniężnej również nie zasługuje na uwzględnienie. 11 Zgodnie z art.106 ust.1 pkt.4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , Prezes UOKiK może nałożyć na przedsiębiorcę, w drodze decyzji karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10 % przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 . Z treści przepisu wynika, iż ww. kara ma charakter fakultatywny. W związku z tym Prezes UOKiK w ramach uznania administracyjnego decyduje, czy zasadne jest w danej sprawie nałożenie kary. Ustawa nie zawiera katalogu przesłanek, od których uzależniona jest decyzja o nałożeniu kary. W art. 111 ww. ustawy wskazano jedynie, iż ustalając wysokość kary Prezes UOKiK winien wziąć pod uwagę okres, stopień oraz okoliczności uprzedniego naruszenia przepisów ustawy. W rozpatrywanej sprawie, w punkcie I i II sentencji decyzji stwierdzono, że Szkoła naruszyła zakaz, o którym mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Zakaz ten ma charakter bezwzględny, zatem nie istnieją przesłanki natury prawnej, które umożliwiałby zalegalizowanie tych praktyk. Spełniona jest zatem podstawowa przesłanka warunkująca nałożenie kary pieniężnej. Na ustalenie wysokości kary wpłynęła ocena całokształtu okoliczności sprawy dokonana na podstawie art. 111 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przepis ten stanowi, że przy ustalaniu wysokości kar pieniężnych, o których mowa w art. 106-108, należy uwzględnić w szczególności okres, stopień oraz okoliczność naruszenia przepisów ustawy, a także uprzednie naruszenie przepisów ustawy. Zastosowanie kary przez Prezesa UOKiK nastąpiło z uwzględnieniem wszystkich okoliczności dotyczących sprawy. Okolicznością obciążającą jest fakt, że Szkoła, nie zmieniła wzorca umowy pomimo prawomocnego wyroku sądowego i mimo, iż wskazane wyżej klauzule zostały uznane przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone. Szkoła nie może tłumaczyć się nieświadomością bezprawności swojego działania, ponieważ w rozprawie przed Sądem występowała w charakterze pozwanego. Nie bez znaczenia jest również ogólnokrajowy zasięg działania Szkoły oraz skala tego działania 2 . Należy też uwzględnić, iż Szkoła nie zmieniła kwestionowanej klauzuli z § 7 również po wszczęciu niniejszego postępowania, podejmując jedynie próby polemiki ze stanowiskiem Prezesa UOKiK. Za okoliczność łagodzącą należy natomiast uznać zaniechanie stosowania postanowienia dotyczącego właściwości sądu w rozstrzyganiu sporów. W ocenie tej kwestii Prezes UOKiK uwzględnił, iż wprawdzie Szkoła zaniechała stosowania tego postanowienia dopiero 30.12.2007 r., tj. po 1 roku i 7 miesiącach od dnia, w którym Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał ww. postanowienie za niedozwolone, jednakże należy również wziąć pod uwagę, iż faktyczne zaniechanie stosowania ww. postanowienia nastąpiło przed wszczęciem przedmiotowego postępowania. Ponieważ orzeczona kara winna również spełniać rolę represyjno-wychowawczą, a nadto pozostawać we właściwej proporcji do możliwości karanego przedsiębiorcy, 2 Jak wyżej wskazano, podczas czynności dodatkowych Szkoła przedłożyła 2 289 umów zawartych w ciągu 4 miesięcy. Stąd, za średnią miesięczna liczbę zawartych przez Szkołę umów można przyjąć 572 . 12 ustalając wysokość kary wzięto pod uwagę zdolność płatniczą przedsiębiorcy. Przyjmując wspomniane ww. wcześniej okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów kara winna być orzekana na poziomie wystarczającym do osiągnięcia zamierzonego celu i odczuwalna dla przedsiębiorcy, ale równocześnie pozwalającym mu na dalsze prowadzenie działalności. Uwzględniając zatem, iż w toku dodatkowych czynności stwierdzono zaniechanie stosowania jednego z dwóch niedozwolonych postanowień, i jednocześnie biorąc pod uwagę, iż zaniechanie to nastąpiło po 1 roku i 7 miesiącach od ww. wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Prezes UOKiK postanowił obniżyć nałożoną w zaskarżonej decyzji karę pieniężną o 10%, do wysokości 62 932 zł (po zaokrągleniu do 1 zł), co stanowi 0,629 % przychodu Szkoły za rok 2007 r. (dane wg dokumentów CIT-8 za rok 2007), czyli 6,29 % kary jaka mogłaby być w tym przypadku nałożona. W ocenie Prezesa UOKiK uiszczenie kary w wyżej określonej wysokości spełni zarówno funkcję prewencyjną, jak i represyjną oraz nie spowoduje istotnego uszczuplenia wypracowanego przez Szkołę zysku. Mając powyższe na uwadze Prezes UOKiK orzekł, jak w sentencji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Warszawie: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie, 31 – 011 Kraków, Pl. Szczepański 5. z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów 13 Otrzymują: 1. Uniwersytecka Szkoła Kształcenia Indywidualnego Sp. z o.o. ul. Ładna 2 31-444 Kraków, 2. RKR a/a.