RGD-37/2004

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 61-45/04/AW Gda ń sk, dnia 30 grudnia 2004r. DECYZJA nr RGD.37/2004 Na podstawie art. 23 c ust. 1 w zwi ą zku z art. 23 a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Kon- kurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumen- tów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy: Wy ż sza Szko ł a Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni, - uznaje si ę stosowanie przez tego przedsi ę biorc ę praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczaniu w „kontrakcie uczelnia – student” zapisu, zgodnie z którym „wszelkie spory powsta ł e na tle wykonania niniejszego Kontraktu roz- strzyga ć b ę dzie S ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Uczelni”, który zbie ż ny jest z brzmie- niem niedozwolonego postanowienia umownego wpisanego do rejestru postanowie ń wzor- ców umownych uznanych za niedozwolone (por. min. wyroki S ą du Okr ę gowego w War- szawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03). i nakazuje si ę jej zaniechania. UZASADNIENIE W dniach od 15 wrze ś nia do 25 pa ź dziernika 2004r. Delegatura UOKiK w Gda ń sku w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów przeprowadzi ł a post ę powanie wyja- ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenia, czy umowy pisemne o nauk ę , regulaminy i inne dokumenty we- wn ę trzne, które normuj ą prawa i obowi ą zki stron, zawierane przez szko ł y wy ż sze niepubliczne z konsumentami, s ą zgodne z ustaw ą o ochronie konkurencji [...] oraz innymi ustawami, maj ą cymi za zadanie chroni ć prawa konsumentów, a w szczególno ś ci, czy nie stanowi ą niedozwolonych klauzul umownych, okre ś lonych w art. 385 i nast. Kodeksu cywilnego. W toku post ę powania otrzymano wzorzec umowny „kontrakt uczelnia – student” (wraz z „regulaminem studiów”) opracowany przez przedsi ę biorc ę : Wy ż sza Szko ł a Administracji i Biz- nesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego w Gdyni, zwanego dalej WSAiB w Gdyni. Analiza postanowie ń umownych zawartych w przedmiotowym wzorcu wskaza ł a, i ż : zapis umieszczony w „kontrakcie uczelnia – student” o tre ś ci „Wszelkie spory powsta ł e na tle wykonania niniejszego Kontraktu rozstrzyga ć b ę dzie S ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Uczelni” odpowiada w swojej tre ś ci niedozwolonemu postanowieniu umownemu wpisanemu do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone (por. m.in. wyroki S ą du Okr ę gowego w Warsza- wie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02; z dnia 19 kwietnia 2004r., sygn. akt XVII Amc 59/03). Maj ą c na uwadze te ustalenia, organ antymonopolowy postanowieniem z dnia 18 listopada 2004r. wszcz ął z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy: WSAiB w Gdyni, post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na umieszczeniu w „kontrak- cie uczelnia – student” ww. zapisu, który mo ż e stanowi ć o naruszenie art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania WSAiB w Gdyni, pismem z dnia 29 listopada 2004r., o ś wiadczy ł a, i ż „niezw ł ocznie zostan ą podj ę te dzia ł ania, zmierzaj ą ce do wyeliminowania zakwestionowanej klauzuli. W szczególno ś ci, zmienione zostan ą zapisy ju ż obo- wi ą zuj ą cych kontraktów uczelnia – student, jak równie ż wszelkie przysz ł e umowy zawierane ze studentami b ę d ą posiada ł y jedynie klauzul ę , o nast ę puj ą cej tre ś ci: wszelkie spory powsta ł e na tle wykonania niniejszego Kontraktu rozstrzyga ć b ę dzie S ą d Powszechny ”. Pismem z dnia 10 grudnia 2004r. WSAiB w Gdyni dodatkowo o ś wiadczy ł , i ż dotychczaso- wy kontrakt uczelnia – student, zawieraj ą cy kwestionowany zapis o w ł a ś ciwo ś ci s ą dowej obowi ą - zywa ł od 1 pa ź dziernika 2003r. Nowy kontrakt uczelnia student, bez kwestionowanego zapisu za- cznie obowi ą zywa ć z dniem 1 lutego 2005r. Na t ę okoliczno ść uczelnia dostarczy ł a wzór nowego kontraktu. Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł , co nast ę puje: Zgodnie z tre ś ci ą art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...], „za praktyk ę narusza- j ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] Kodeksu post ę powania cywilnego ...” . Dla bytu praktyki, okre ś lonej powo ł anym przepisem niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie nast ę puj ą cych przes ł anek: - przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, - okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą , wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zosta ć uznane za niedozwolone, - postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Stosowany przez przedsi ę biorc ę „kontrakt uczelnia – student”, zawieraj ą cy zbiór opracowa- nych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), przygotowanych jednostronnie przez przedsi ę biorc ę bez wspó ł udzia ł u, czy woli jego kontrahentów i przed zawarciem przez nich umowy o wykonanie us ł ugi nale ż y uzna ć za wzorzec umowny, definiowany w literaturze przedmiotu 1 jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp. Wzorzec umowny jako akt o charakterze ogólnym, narzucony przez proponenta jego kon- trahentowi, mo ż e stanowi ć zagro ż enie dla interesów drugiej strony, bowiem 2 : 1 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 75. 2 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, 3. Wydanie, wydawnictwo C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 76. 2 - wy łą cza swobod ę oceny sytuacji i podj ę cia decyzji przez kontrahenta proponenta, - bardzo cz ę sto zawiera postanowienia krzywdz ą ce drug ą stron ę , nierównomiernie okre- ś laj ą c ryzyko transakcji, zawieraj ą c niesymetryczne roz ł o ż enie praw i obowi ą zków, przyznaj ą c tylko proponentowi uprawnienia kszta ł tuj ą ce stosunek prawny, zawieraj ą c wy łą czenia poziomu ochrony przyznanej s ł abszej stronie przez samo prawo, - wzorce finguj ą istnienie konsensusu na - w rzeczywisto ś ci niechciane - klauzule, - wzorce manewruj ą mo ż liwo ś ciami wynikaj ą cymi z wyboru prawa w ł a ś ciwego, co niesie ze sob ą zagro ż enie dla ekonomicznych interesów konsumenta, a nierzadko i dla jego bezpiecze ń stwa i zdrowia. Z tych te ż powodów stosowane przez przedsi ę biorców wzorce umowne podlegaj ą szczegól- nemu nadzorowi i sta ł ej kontroli. Specjalne instrumenty tej kontroli zosta ł y wprowadzone do ko- deksu cywilnego w wyniku dokonanej w 2000r. nowelizacji tego aktu prawnego. Dotycz ą one m.in. kontroli wzorca, która ma charakter abstrakcyjny i obejmuje poszczególne jego przepisy „klauzu- le”, pojedynczo lub zbiorowo, czyli ca ł y wzorzec lub jego okre ś lone fragmenty. Zgodnie z art. 479 36 k.p.c. sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez stosowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Organem wyznaczonym do prowadzenia tego rejestru i dokonywania wpisów do rejestru bezprawnych klauzul umownych jest – zgodnie z art. 479 45 k.p.c. – Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Z chwil ą dokonania wpisu okre ś lone klauzule umowne umieszczone w rejestrze nie mog ą by ć stosowane przez innych przedsi ę biorców w ich wzorcach. W oparciu o przeprowadzon ą analiz ę przepisów wzorca, obowi ą zuj ą cego kontrahentów skar ż onego (konsumentów) ustalono, ż e okre ś lony zapis ww. „kontraktu uczelnia –student”, zbie ż - ny jest z brzmieniem niedozwolonego postanowienia umownego wpisanego do rejestru postano- wie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone m.in. wyrokiem S ą du Okr ę gowego w War- szawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: z dnia 31 stycznia 2003r., sygn. akt XVII Amc 31/02, o tre ś ci „Wszelkie spory wynik ł e na tle zawartej umowy podlegaj ą wy łą czno ś ci sadu powszechnego dla siedziby firmy przyjmuj ą cej zamówienie”. Wprawdzie S ą d uznaje za niedozwolone wskazane (konkretne) postanowienie umowne, w okre ś lonym brzmieniu, jednak z uwagi na zapis art. 479 44 k.p.c., zgodnie z którym orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek tak ż e wobec osób trzecich – przyj ąć nale ż y, ż e za niedozwolone mog ą zosta ć uznane tak ż e i postanowienia umowne stosowane lub obowi ą zuj ą ce u innych przedsi ę bior- ców, je ż eli tylko ich tre ść , czy dokonana wyk ł adnia j ę zykowa wskazuj ą na identyczny zamiar, czy skutek prawny. Warunkiem koniecznym i wystarczaj ą cym dla uznania danego zachowania przedsi ę biorcy za bezprawne i godz ą ce w interesy konsumentów nie jest wi ę c, aby zachowana by ł a literalna iden- tyczno ść obu porównywanych klauzul. Niewielkie, czy nieznacz ą ce ró ż nice, modyfikacje tre ś ci warunków umownych nie przes ą dzaj ą wi ę c o braku mo ż liwo ś ci uznania kontrolowanego postano- wienia równie ż za niedozwolone, je ż eli tylko wskutek stosowania takiego warunku umownego do- chodzi do naruszenie takich samych praw kontrahenta przedsi ę biorcy, zwykle konsumenta indywi- dualnego. Z porównania kwestionowanego zapisu kontraktu i postanowienia umieszczonego w reje- strze wynika, ż e tre ść tego przepisu jest na tyle zbie ż na z brzmieniem wskazanej klauzuli, i ż mo ż na przyj ąć , ż e mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Porównywane warunki konstytuuj ą w sposób identyczny zarówno prawa jak i obowi ą zki kontrahentów (konsumentów), a w szczególno ś ci ograniczaj ą w ł a ś ciwo ść rozstrzygania sporów do wskazanego s ą du. 3 Na profesjonalnych uczestnikach rynku, których kontrahentami s ą konsumenci, ci ążą szcze- gólne obowi ą zki zwi ą zane z udzielaniem im prawdziwej, pe ł nej i zrozumia ł ej informacji na temat zarówno oferowanych us ł ug lub produktów jak i warunków oferty. Brak dostatecznej wiedzy cz ę sto ogranicza, a nawet uniemo ż liwia nabywcom podj ę cie przemy ś lanej i w pe ł ni suwerennej decyzji o korzystaniu z us ł ug przedsi ę biorcy. Bywa równie ż powodem potencjalnego zagro ż enia dla konsu- menta oraz stanowi ą c niejednokrotnie przyczyn ę nieporozumie ń w obrocie konsumenckim i ra żą ce naruszenie interesów konsumentów. Informacja niepe ł na, jak te ż i braki w informacji naruszaj ą gwarancj ę bezpiecze ń stwa ekonomicznego konsumenta, który zdany jest na uznaniow ą , opart ą na niejasnych przes ł ankach postaw ę profesjonalisty (przedsi ę biorcy). Wyczerpuj ą ce informacje na temat danej oferty sprzeda ż y powoduj ą , i ż konsument wybór o jej przyj ę ciu lub odrzuceniu podej- muje ś wiadomie, wybieraj ą c dla siebie wariant najkorzystniejszy. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie ww., ustawowe przes ł anki art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...] zosta ł y spe ł nione. Skar ż ony przedsi ę biorca stosowa ł wzorzec umowny, którego tre ść zawiera ł a postanowienie uznane za bezprawne i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych, jak równie ż poprzez niepe ł n ą informacj ę dopu ś ci ł si ę czynu nieuczciwej konku- rencji. Istot ą praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Przy czym za zbiorowy interes rozumie si ę interes ogó ł u konsumentów. W przedmiotowej sprawie bezprawnym dzia ł aniem przedsi ę biorcy jest stosowanie postano- wie ń uznanych przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone. Ze wzgl ę du na to, ż e oferta WSAiB w Gdyni kierowana by ł a i jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby s ł uchaczy, naj- cz ęś ciej konsumentów indywidualnych uzna ć nale ż y, ż e zachowanie przedsi ę biorcy wype ł nia ł o wszystkie dyspozycje art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...].. Zgodnie jednak z brzmieniem art. 23 c ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji […] Prezes Urz ę du w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje za- niechania jej stosowania. W przedmiotowej sprawie uzna ć nale ż y, ż e WSAiB w Gdyni podj ęł a dzia ł ania zmierzaj ą ce do wyeliminowania kwestionowanej klauzuli i zadeklarowa ł a wprowadzenie zmiany kwestionowa- nego zapisu kontraktu z dniem rozpocz ę cia semestru letniego, tj. 1 lutego 2005r. St ą d te ż uzna ć nale ż y, ż e w chwili wydawania niniejszej decyzji, zarzucana praktyka naruszaj ą ca zbiorowe intere- sy konsumentów trwa nadal, a zatem wydanie decyzji na podstawie art. 23 c ust. 1 ustawy o ochro- nie konkurencji […] znajduje uzasadnienie. Maj ą c na uwadze wszystkie okoliczno ś ci sprawy organ antymonopolowy orzek ł jak w sen- tencji. P OUCZENIE : Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji [...] w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. Z up. Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i konsumentów Dyrektor Delegatury w Gda ń sku Roman Jarz ą bek 4 Otrzymuje: 1. Wy ż sza Szko ł a Administracji i Biznesu im. Eugeniusza Kwiatkowskiego, ul. Kielecka 7, 81-303 Gdynia 2. a/a 5