RGD-17/2003

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA W G DAŃSKU 80-824 G DAŃSK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./ FAX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD. 54-32/03/MLM Gdańsk, 19 grudnia 2003r. DECYZJA nr RGD.17/2003 Na podstawie art. 23c ust. 1, w związku z art. 23a ust. 2, ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. Nr 86, poz. 804 ze zmiana- mi) oraz stosownie do treści art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmiana- mi), w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, wszczę- tego z urzędu przeciwko przedsiębiorcy P S , PROWADZĄCEMU DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZĄ POD NAZWĄ „N” E KOLOGICZNA P RALNIA C HEMICZNA W M , uznaje się za praktykę narusza- jącą zbiorowe interesy konsumentów stosowanie, w okresie od dnia 1 września 2001r. do dnia 4 listopada 2003r., we wzorcu umowy, tj. „Regulaminie Pralni Chemicznej” postano- wienia o treści „ W przypadku zaginięcia lub zniszczenia garderoby odszkodowanie dla klienta stanowi kwota będąca równowartością do 10- krotnej ceny za wykonaną usługę”, uznanego przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i wpisanego do rejestru postanowień wzorców uznanych za niedozwolone, nakazując zaniechanie jej sto- sowania w przyszłości. UZASADNIENIE W dniu 4 sierpnia 2003r. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów otrzymał do wiadomości pismo reklamacyjne Pana … z miejscowości …, kierowane do Ekologicznej Pralni Chemicznej „N” w M. Konsument (usługobiorca) reklamował sposób wykonania przez usługodawcę (tu: Pralnię) usługi polegającej na czyszczeniu munduru słuŜbowego funkcjonariusza Państwowej StraŜy PoŜarnej. Mimo, iŜ pismo było kierowane do wiadomości Urzędu, organ antymonopolowy wystąpił do przedsiębiorcy o wyjaśnienia, w jaki sposób reklamacja została rozpatrzona. Dodatkowo przedsiębiorca został zobowiązany do dostarczenia obowiązującego regulami- nu świadczenia usług przez pralnię. W odpowiedzi na wystąpienie Urzędu, właściciel pralni, pismem z dnia 21 sierp- nia 2003r., wyjaśnił Ŝe przedmiotowa reklamacja została załatwiona zgodnie z roszczeniem 2 klienta. Do odpowiedzi dołączył równieŜ kopię Ŝądanego dokumentu („Regulamin Pralni Chemicznej”). W wyniku dokonanej analizy warunków umownych, ujętych w „Regulaminie …”, organ antymonopolowy stwierdził, iŜ zapis pkt 5, o treści: „W przypadku zaginięcia lub zniszczenia garderoby odszkodowanie dla klienta stanowi kwota będąca równowartością do 10-krotnej ceny za wykonaną usługę” jest zbieŜny z brzmieniem postanowienia wzorca umowy uznanego, wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za niedozwolone i wpisanego, w dniu 15 października 2003r., do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Mając na uwadze te ustalenia, organ antymonopolowy postanowił o wszczęciu, z dniem 8 października 2003r., z urzędu, postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, przeciwko przedsiębiorcy, prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą „N” Ekologiczna Pralnia Chemiczna w M, pod zarzutem stosowa- nia we wzorcu umowy („Regulamin …”) postanowienia uznanego za niedozwolone, co mogło stanowić naruszenie art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie […]. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania skarŜony przedsię- biorca, pismem z dnia 17 listopada 2003r., poinformował Urząd, Ŝe działalność gospodar- czą w zakresie prania chemicznego odzieŜy rozpoczął z dniem 1 września 2001r. Przejął wówczas od poprzedniego właściciela „pralnię juŜ działającą wraz z pracownikami, po- mieszczeniem i sprzętem” . Regulamin obowiązujący klientów pralni został równieŜ opra- cowany przez poprzedniego właściciela i wprowadzony do stosowania przez Pana S. Przedsiębiorca oświadczył takŜe, iŜ obecnie przepis pkt 5 został z regulaminu usunięty i aktualnie nie obowiązuje. Dodatkowo pismem z dnia 27 listopada br., skarŜony przekazał nowy regulamin, wprowadzony w dniu 5 listopada 2003r., który nie zawiera kwestionowanego warunku. Organ antymonopolowy zwaŜył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji [...], „za prakty- kę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uwaŜa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umowy, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] Kodeksu postępowa- nia cywilnego […]” . Dla bytu praktyki, określonej powołanym przepisem niezbędnym jest łączne wystąpienie następujących przesłanek:
przedsiębiorca musi stosować wzorzec umowy,
określone postanowienia wzorca umowy muszą, wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, zostać uznane za niedozwolone,
postanowienia niedozwolone muszą zostać wpisane do właściwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Stosowany przez skarŜonego „Regulamin …”, zawierający zbiór opracowanych (gotowych) i obowiązujących przepisów (klauzul), przygotowanych jednostronnie przez przedsiębiorcę bez współudziału, czy woli jego kontrahentów i przed zawarciem przez nich umowy o wykonanie usługi naleŜy uznać za wzorzec umowny, definiowany w literaturze 3 przedmiotu 1 jako doktrynalne określenie wszelkich jednostronnie przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, re- gulaminów itp. Wzorzec umowny jako akt o charakterze ogólnym, narzucony przez proponenta jego kontrahentowi, staje jest najczęściej zagroŜeniem dla interesów drugiej strony, zwy- kle konsumenta, bowiem: 2
wyłącza swobodę oceny sytuacji i podjęcia decyzji przez kontrahenta pro- ponenta,
bardzo często zawiera postanowienia krzywdzące drugą stronę, nierówno- miernie określając ryzyko transakcji, zawierając niesymetryczne rozłoŜenie praw i obowiązków, przyznając tylko proponentowi uprawnienia kształtują- ce stosunek prawny, zawierając wyłączenia poziomu ochrony przyznanej słabszej stronie przez samo prawo,
wzorce fingują istnienie konsensusu na, w rzeczywistości niechciane, klau- zule,
wzorce manewrują moŜliwościami wynikającymi z wyboru prawa właściwe- go, co niesie ze sobą zagroŜenie dla ekonomicznych interesów konsumenta, a nierzadko i dla jego bezpieczeństwa i zdrowia. Z tych teŜ powodów stosowane przez przedsiębiorców wzorce umowne podle- gają szczególnemu nadzorowi i stałej kontroli. Specjalne instrumenty tej kontroli zostały wprowadzone do Kodeksu cywilnego w wyniku nowelizacji tego aktu prawnego, dokonanej w 2000r. Mechanizmy kontroli wzorca odnoszą się m.in. do kontroli treści wzorca. Kontrola treści wzorca umowy ma charakter abstrakcyjny i obejmuje poszczególne jego przepisy „klauzule”, pojedynczo lub zbiorowo, czyli cały wzorzec lub jego określone fragmenty. Zgodnie z art. 479 36 K.p.c. sprawy o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone naleŜą do wyłącznej właściwości Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Orzeczeniem tego Sądu, z dnia 16 stycznia 2002r. (sygn. akt XVII Amc 7/00), za niedozwolone uznano postanowienie wzorca umowy o treści: „ W przypadku zaginięcia lub zniszczenia garderoby odszkodowanie dla klienta stanowi kwota odpowiadająca jej wartości, nie więcej niŜ równowartość 10- krotnej ceny za wykonana usługę”. Uznanie przez Sąd raŜącego naruszenia interesów konsumentów poprzez sto- sowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Organem wyzna- czonym do prowadzenia tego rejestru i dokonywania wpisów do rejestru bezprawnych klauzul umownych jest, zgodnie z art. 479 45 K.p.c., Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Z chwilą dokonania wpisu, określone klauzule umowne umieszczone w rejestrze nie mogą być stosowane przez innych przedsiębiorców, w ich wzorach. Postanowienie, o którym mowa wyŜej zostało wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone w dniu 15 października 2002r. Wprawdzie Sąd uznaje za niedozwolone, wskazane (konkretne) postanowienie umowne, w określonym brzmieniu, jednak z uwagi na zapis art. 479 44 K.p.c., zgodnie z którym orzeczenie sądu, w danej sprawie, ma skutek takŜe wobec osób trzecich, przyjąć 1 E. Łętowska, Ochrona niektórych praw konsumentów, Komentarz, wydanie III, C.H. Beck, W-wa 2001r., s. 75. 2 TamŜe, s. 76. 4 naleŜy, Ŝe za niedozwolone mogą zostać uznane takŜe i inne postanowienia umowne, sto- sowane lub obowiązujące u innych przedsiębiorców, jeŜeli tylko ich treść, czy interpretacja (wykładnia językowa) wskazują na identyczny zamiar, czy skutek prawny. Warunkiem koniecznym i wystarczającym dla uznania danego zachowania przedsiębiorcy za bezprawne i godzące w interesy konsumentów nie jest więc, aby zacho- wana była literalna identyczność obu porównywanych klauzul. Niewielkie, czy nieznaczące róŜnice, modyfikacje treści warunków umownych nie przesądzają więc o braku moŜliwości uznania kontrolowanego postanowienia równieŜ za niedozwolone, jeŜeli tylko wskutek sto- sowania takiego warunku umownego dochodzi do naruszenie takich samych praw kontra- henta przedsiębiorcy, zwykle konsumenta indywidualnego. Zapis pkt 5 „Regulaminu …”, stosowanego przez skarŜonego przedsiębiorcę, tj.: „W przypadku zaginięcia lub zniszczenia garderoby odszkodowanie dla klienta stanowi kwota będąca równowartością do 10-krotnej ceny za wykonaną usługę” nie jest identycz- ny z brzmieniem wspomnianej wyŜej klauzuli, uznanej przez sąd za postanowienie niedo- zwolone i wpisanej do rejestru, jednak oba warunki umowne są na tyle zbieŜne w swojej treści, iŜ moŜna przyjąć, Ŝe mamy do czynienia z tym samym postanowieniem umownym. Oba przepisy wyznaczają bowiem górną granicę wysokości odszkodowania, niezaleŜnie od rzeczywistej wartości rzeczy i faktycznej straty poniesionej przez konsumenta (zlecenio- dawcę usługi). W tym stanie rzeczy uznać naleŜy, Ŝe wszystkie, wymienione wyŜej, ustawowe przesłanki art. 23a ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów [...] zostały speł- nione. SkarŜony przedsiębiorca stosował wzorzec umowny, treść którego zawierała posta- nowienie uznane za bezprawne i wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie […], Prezes Urzędu uznaje praktykę za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuje zaniechania jej stosowania. Istotą praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów jest bezprawne działanie przedsiębiorcy godzące w zbiorowe interesy konsumentów, przy czym za zbioro- wy interes rozumie się interes ogółu konsumentów. W przedmiotowej sprawie bezprawnym działaniem przedsiębiorcy jest stosowa- nie postanowienia uznanego wyrokiem Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za nie- dozwolone. Za postanowienia niedozwolone uwaŜa się przede wszystkim te warunki umowne, które normują prawa i obowiązki konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, raŜąco naruszając ich interesy ekonomiczne i prawne. Niewątpliwe ogranicze- nie konsumentom prawa do zwrotu pełnej kwoty odszkodowania, odzwierciedlającej rze- czywistą wartość rzeczy (garderoby), zagubionej, czy zniszczonej w trakcie wykonywania zleconej usługi, jest próbą ograniczenia odpowiedzialności sprzedawcy usługi względem kontrahenta i naraŜa, bądź moŜe naraŜać konsumenta na wymierne straty finansowe. Z uwagi na fakt, iŜ oferta handlowa skarŜonego przedsiębiorcy kierowana jest do bliŜej nieokreślonej liczby usługobiorców, najczęściej konsumentów indywidualnych uznać naleŜy, Ŝe zachowanie przedsiębiorcy, w czasie obowiązywania postanowień wzorca (regulaminu) stosowanego w okresie od dnia 1 września 2001r. do dnia 4 listopada 2003r., wypełniało wszystkie dyspozycje analizowanego przepisu. Organ antymonopolowy wydając przedmiotową decyzję wypełnił obowiązek ustawowy, nakazujący orzeczenie zaniechania stosowania praktyki, mimo Ŝe w trakcie prowadzonego postępowania przedsiębiorca samodzielnie i z własnej inicjatywy dokonał zmiany stosowanego wzorca umowy, poprzez usuniecie z jego treści kwestionowanego przepisu pkt 5 „Regulaminu …”. 5 Fakt zaprzestania stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsu- mentów nie ogranicza moŜliwości organu antymonopolowego do wydania decyzji, w trybie art. 23c ustawy o ochronie [...], uznającej dane działanie przedsiębiorcy za kwalifikowaną praktykę oraz nakazania jej zaniechania . Zaniechanie jest terminem materialnoprawnym określającym skutki decyzji i oznacza określone w czasie powstrzymanie się przedsiębiorcy od stosowania praktyk pod- czas gdy zaprzestanie jest terminem proceduralnym stosowanym wyłącznie do liczenia przedawnienia i odnosi się do jednorazowej czynności nieodwracalnej, wskazuje więc punkt w czasie, od którego powinno się liczyć przedawnienie. Z uwagi na fakt, iŜ obowiązki przedsiębiorcy wynikające z treści decyzji muszą być realizowane w przyszłości, od dnia uprawomocnienia się decyzji, decyzja jest jedno- cześnie gwarancją, Ŝe przedsiębiorca będzie związany jej ustaleniami takŜe w przyszłości. W tym stanie rzeczy, orzeczono jak sentencji. Stosownie do treści art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 122, poz. 1319 ze zmianami), w związku z art. 479 28 § 2 K.p.c., od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej do- ręczenia, za pośrednictwem Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gdańsku. Z upowaŜnienia Prezesa Urzędu Roman Jarząbek Dyrektor delegatury UOKiK w Gdańsku