RGD-15/2008

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W GDA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./ FAX (058 PREFIKS ) 346-29-32, 346-29-33, 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.62-26/07/08/AW Gda ń sk, dnia 25 kwietnia 2008r. D ECYZJA NR RGD. 15/2008 Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 oraz stosownie do art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) i § 7 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007r. w sprawie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 134, poz. 939) po przeprowadzeniu - z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Wy ż sz ą Szko łę Kosmetologii i Promocji Zdrowia z siedzib ą w Szczecinie polegaj ą c ą na umieszczeniu we wzorcu umownym „umowa o warunkach odp ł atno ś ci za studia w WSKiPZ”: 1. postanowienia zawartego w § 5 ust. 5 wzorca, o tre ś ci: „nie wniesienie op ł at za studia okre ś lonych w § 5, w terminach podanych w zarz ą dzeniu Rektora mo ż e by ć podstawa do skre ś lenia Studenta z listy studentów. Op ł aty uiszczone uprzednio nie podlegaj ą zwrotowi” – który jest to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 7 sierpnia 2006 r. Sygn. akt XVII AmC 45/05 w dniu 18 pa ź dziernika 2006 pod poz. nr 902; 2. postanowienia zawartego w § 7 ust. 2 wzorca, o tre ś ci: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust, 2” – który jest to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 6 kwietnia 2006r. Sygn. akt XVII AmC 79/05 w dniu 25 sierpnia 2006r. pod poz. nr 835; 3. postanowienia zawartego w § 7 ust. 3 wzorca, o tre ś ci: „Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku zap ł aty, bez odr ę bnego wezwania, op ł at za okres trwania studiów z nale ż nymi odsetkami za zw ł ok ę od dnia, w którym powinna nast ą pi ć zap ł ata za termin jej uiszczenia” – który jest to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 6 kwietnia 2006r. Sygn. akt XVII AmC 79/05 w dniu 25 sierpnia 2006r. pod poz. nr 834; 4. postanowienia zawartego w § 8 ust. 3 wzorca, o tre ś ci: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” – który jest to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt XVII Amc 15/04 w dniu 5 maja 2005r. pod poz. nr 388, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1) powo ł anej na wst ę pie ustawy i jednocze ś nie stwierdza si ę zaniechanie jej stosowania z dniem 20 marca 2008 r. UZASADNIENIE Po otrzymaniu od Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Gorzowie Wlkp. wzorca „umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie” (zwanej dalej WSKiPZ) Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany równie ż Prezesem Urz ę du lub organem antymonopolowym) podda ł analizie zawarte w nim postanowienia, wyniki której wykaza ł y, ż e cz ęść warunków w ww. wzorcu jest to ż sama z postanowieniami uznanymi przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej zwany SOKiK) za niedozwolone i wpisanych do „Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone” (zwanego dalej Rejestrem). Maj ą c na uwadze te ustalenia, Prezes Urz ę du postanowi ł o wszcz ę ciu z dniem 16 stycznia 2008r., z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy Wy ż sza Szko ł a Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie, post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, okre ś lonej art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie (…)”, a polegaj ą cych na stosowaniu nast ę puj ą cych postanowie ń , zawartych w ww. wzorcu umownym, tj.: 1. postanowienia zawartego w § 5 ust. 5 wzorca, o tre ś ci: „nie wniesienie op ł at za studia okre ś lonych w § 5, w terminach podanych w zarz ą dzeniu Rektora mo ż e by ć podstawa do skre ś lenia Studenta z listy studentów. Op ł aty uiszczone uprzednio nie podlegaj ą zwrotowi” – który mo ż na uzna ć za to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 7 sierpnia 2006 r. Sygn. akt XVII AmC 45/05 w dniu 18 pa ź dziernika 2006 pod poz. nr 902; 2. postanowienia zawartego w § 7 ust. 2 wzorca, o tre ś ci: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust, 2” – który mo ż na uzna ć za to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 6 kwietnia 2006r. Sygn. akt XVII AmC 79/05 w dniu 25 sierpnia 2006r. pod poz. nr 835; 2 3. postanowienia zawartego w § 7 ust. 3 wzorca, o tre ś ci: „Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku zap ł aty, bez odr ę bnego wezwania, op ł at za okres trwania studiów z nale ż nymi odsetkami za zw ł ok ę od dnia, w którym powinna nast ą pi ć zap ł ata za termin jej uiszczenia” – który mo ż na uzna ć za to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 6 kwietnia 2006r. Sygn. akt XVII AmC 79/05 w dniu 25 sierpnia 2006r. pod poz. nr 834; 4. postanowienia zawartego w § 8 ust. 3 wzorca, o tre ś ci: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” – który mo ż na uzna ć za to ż samy np. z postanowieniem wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kpc, na mocy wyroku S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22 grudnia 2004 r. sygn. akt XVII Amc 15/04 w dniu 5 maja 2005r. pod poz. nr 388. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania WSKiPZ, pismami z dnia 11 marca i 16 kwietnia 2008r. podzieli ł a stanowisko Prezesa Urz ę du w sprawie zakwestionowanych klauzul umownych o warunkach odp ł atno ś ci za studia i poinformowa ł a, ż e: ¾ Dotychczas stosowana umowa o warunkach odp ł atno ś ci za studia obowi ą zywa ł a od pa ź dziernika 2007r. do lutego 2008r. i zosta ł a zmieniona w ten sposób, ż e w okresie od 19 lutego do 20 marca Uczelnia podpisa ł a aneksy do umów ze wszystkimi studentami. ¾ Od 29 marca 2008r. Wy ż sza Szko ł a Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie przy zawieraniu umów z kandydatami na studentów stosuje nowy wzór umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia wolny od zakwestionowanych przez UOKiK klauzul. Organ antymonopolowy ustali ł i zwa ż y ł co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie jest niepubliczn ą szko łą wy ż sz ą , prowadz ą c ą dzia ł alno ść edukacyjn ą na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.). Organizacj ę i tok studiów okre ś la „Regulamin Studiów”, zatwierdzony przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego. Zgodnie z tre ś ci ą art. 12 ustawy o szkolnictwie wy ż szym, uczelnia ma osobowo ść prawn ą , a jednym z podstawowych zada ń , okre ś lonych w art. 13 ust. 1 tej ustawy, jest ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych i wychowawczych, polegaj ą cych na kszta ł ceniu studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej, która to dzia ł alno ść ma charakter us ł ug u ż yteczno ś ci publicznej. Uwzgl ę dniaj ą c te okoliczno ś ci uzna ć nale ż y, ż e WSKiPZ, posiadaj ą c osobowo ść prawn ą i ś wiadcz ą c us ł ugi edukacyjne, jest przedsi ę biorc ą w rozumieniu art. 4 ust. 1 a ustawy o ochronie (…), zgodnie z którym przez przedsi ę biorc ę rozumie si ę „osob ę fizyczn ą , osob ę prawn ą a tak ż e jednostk ę organizacyjn ą niemaj ą c ą osobowo ś ci prawnej, której ustawa przyznaje zdolno ść prawn ą , organizuj ą c ą lub ś wiadcz ą c ą us ł ugi o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej, które nie s ą dzia ł alno ś ci ą gospodarcz ą w rozumieniu przepisów o swobodzie dzia ł alno ś ci gospodarczej”. 3 Przedstawione okoliczno ś ci jednoznacznie wskazuj ą , ż e WSKiPZ jest przedsi ę biorc ą w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i mo ż e by ć stron ą post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. P ł atne us ł ugi edukacyjne wykonywane s ą przez przedsi ę biorc ę na podstawie umowy zawartej ze studentami. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Z kolei, zgodnie z tre ś ci ą pkt 1 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci „stosowanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. - Kodeksu post ę powania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296, z pó ź n. zm.) ”. Tak wiec, zachowanie przedsi ę biorcy w kontaktach z konsumentami stanowi przejaw praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, je ś li dzia ł aniu temu mo ż na przypisa ć nast ę puj ą ce atrybuty: 9 ujawnia si ę w obrocie konsumenckim, 9 jest bezprawne, 9 godzi w interes konsumentów, który nie jest sum ą indywidualnych interesów konsumentów. Stosownie do przepisu art. 4 pkt 11 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekro ć w ustawie jest mowa o konsumencie, nale ż y przez to rozumie ć „konsumenta w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z pó ź n. zm.)”. Zgodnie z przepisem art. 22 1 K.c. „za konsumenta uwa ż a si ę osob ę fizyczn ą dokonuj ą c ą czynno ś ci prawnej nie zwi ą zanej bezpo ś rednio z jej dzia ł alno ś ci ą gospodarcz ą lub zawodow ą ”. Nie budzi wi ę c w ą tpliwo ś ci, ż e studenci korzystaj ą cy z us ł ug edukacyjnych, ś wiadczonych przez przedsi ę biorc ę , s ą konsumentami. W przedmiotowej sprawie postawiono przedsi ę biorcy zarzut podejmowania dzia ł a ń nosz ą cych znamiona praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Ź ród ł em tego rodzaju praktyk nie jest zazwyczaj si ł a ekonomiczna, czy w ł adza rynkowa profesjonalisty, ale jego przewaga nad nieprofesjonalnymi uczestnikami obrotu (konsumentami). Nie ulega w ą tpliwo ś ci, ż e zakwestionowane przez organ antymonopolowy dzia ł ania przedsi ę biorcy obowi ą zywa ł y w obrocie konsumenckim, na etapie wykonania us ł ug kszta ł cenia, ś wiadczonych przez profesjonalist ę na rzecz zleceniodawców (konsumentów). Bezprawno ść jest tak ą cech ą dzia ł ania, która polega na jego sprzeczno ś ci z normami prawa lub zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego, czy dobrymi obyczajami, bez wzgl ę du na win ę , a nawet ś wiadomo ść sprawcy. Jako „sprzeczne z prawem” nale ż y kwalifikowa ć zachowania niezgodne z nakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą 4 bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych. „Sprzeczne z prawem” s ą : czyny zabronione i zagro ż one sankcj ą karn ą , czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami administracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione przepisami o charakterze cywilnym, sprzeczne z nakazami zawartymi w prawie cywilnym lub prawie administracyjnym. Dla ustalenia bezprawno ś ci dzia ł ania przedsi ę biorcy wystarczy ustalenie, ż e jego okre ś lone zachowanie koliduje z przepisami prawa ( por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymonopolowy, Warszawa 1994, s.38-39 ). O ile, generalnie, przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wskazuje na przyk ł adowy katalog dzia ł a ń bezprawnych, które mog ą przybiera ć ró ż ne formy i postaci (reklama wprowadzaj ą ca w b łą d, czyny nieuczciwej konkurencji itd.), o tyle w jednym przypadku norma ta wprost uznaje za bezprawne okre ś lony typ zachowa ń przedsi ę biorcy, jakim jest stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone i wpisanych do „Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone”. Dla bytu tej praktyki niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie nast ę puj ą cych przes ł anek: 9 przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, 9 okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą zosta ć uznane, wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za niedozwolone, 9 postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Stosowana przez WSKiPZ „umowa”, w oparciu o tre ść której ś wiadczone s ą us ł ug edukacyjne, zawieraj ą ce zbiór opracowanych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), opracowanych przez przedsi ę biorc ę bez wspó ł udzia ł u, czy woli jego kontrahentów, nale ż y uzna ć za wzorzec umowny. Wzorzec umowny definiowany jest w literaturze przedmiotu jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie, przygotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp 1 . Zgodnie z art. 479 36 K.p.c., sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez stosowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do Rejestru. Organem wyznaczonym do prowadzenia Rejestru i dokonywania w nim wpisów klauzul abuzywnych jest, zgodnie z art. 479 45 K.p.c., Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Konsekwencj ą umieszczenia okre ś lonego postanowienia w Rejestrze jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim, w jakimkolwiek innym wzorcu umownym/wprowadzenie do innej umowy, wywo ł uje skutek podobny do wprowadzenia do tego wzorca elementu 1 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów. Komentarz, 3. Wydanie, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 75. 5 bezwzgl ę dnie przez prawo zakazanego, przy czym dla uznania to ż samo ś ci klauzuli wpisanej do Rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej nie jest niezb ę dna ich literalna identyczno ść , a jedynie to, aby ich tre ść wskazywa ł a na identyczny zamiar, b ą d ź wywo ł ywa ł a identyczny skutek prawny. Tak wi ę c zamiar/cel jakiemu ma s ł u ż y ć kwestionowana klauzula jest g ł ównym czynnikiem przes ą dzaj ą cym o tym, ż e jest ona to ż sama z klauzul ą wpisan ą do Rejestru. 2 Ze wzgl ę du na rozszerzon ą skuteczno ść klauzul spe ł niaj ą one tak ą sam ą funkcj ę , jak przepisy prawne, a zatem dla ich oceny – w drodze analogii – stosowa ć nale ż y zasady wyk ł adni przepisów, a przy okre ś laniu znaczenia niedozwolonych postanowie ń umownych wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej. Dlatego te ż niedozwolonymi s ą postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. Stanowisko takie wynika nie tylko z art. 479 43 K.p.c. zgodnie którym prawomocno ść wyroku w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone, zostaje rozszerzona na osoby trzecie od chwili wpisania wzorca umowy do Rejestru, ale tak ż e z tre ś ci: 9 wyroku S ą du Najwy ż szego z dnia 20 czerwca 2006r. sygn. akt III SK 7/06, w którym uzna ł on, ż e wpisanie okre ś lonej klauzuli do Rejestru „ (…) dzia ł a erga omnes, a dalsze pos ł ugiwanie si ę klauzul ą abuzywn ą wpisan ą do rejestru jest zakazane w obrocie prawnym nie tylko wzgl ę dem podmiotu, wobec którego to orzeczono, ale równie ż identycznych lub podobnego rodzaju stosunkach prawnych zawieranych przez osoby trzecie, bez ograniczenia w ż aden sposób kategorii tych podmiotów”, 9 uchwa ł y S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r., sygn. akt III SZP 3/06, w której zaj ął on stanowisko, ż e „(…) zakaz stosowania postanowienia wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych obejmuje wszystkie firmy stosuj ą ce wzorce umowne w obrocie z konsumentami, a nie tylko te, których dotyczy ł wyrok b ę d ą cy podstaw ą wpisu do rejestru”, tak ż e wtedy, gdy przedmiotem oceny s ą „przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegaj ą cych na przestawieniu wyrazów lub zast ą pieniu jednych wyrazów innymi, je ż eli tylko wyk ł adnia postanowienia pozwoli stwierdzi ć , i ż jego tre ść mie ś ci si ę w hipotezie zakazanej klauzuli”. Aby zatem stwierdzi ć stosowanie przez okre ś lonego przedsi ę biorc ę praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cej na stosowaniu postanowie ń wzorców umów wpisanych do Rejestru, nale ż y wykaza ć , ż e stosowane przez niego klauzule, w porównaniu z klauzulami wyst ę puj ą cymi w Rejestrze, charakteryzuj ą si ę albo identycznym brzmieniem, albo s ą nieznacznie zmodyfikowane - co nie ma istotnego wp ł ywu na zmian ę kwalifikacji klauzuli, jako niedozwolonej - albo, pomimo ró ż nicy w brzmieniu wywo ł uj ą to ż same skutki. G ł ównym czynnikiem przes ą dzaj ą cym winien by ć 2 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 25 maja 2005r., sygn. akt XVII Ama 46/04. 6 cel, jakiemu ma s ł u ż y ć kwestionowana klauzula. Je ż eli jest on zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwolon ą , mo ż na uzna ć , ż e klauzule s ą to ż same. 3 W dniu 7 sierpnia 2006r. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów rozpatruj ą c spraw ę z powództwa Prezesa Urz ę du, sygn. akt XVII AmC 45/05, uzna ł za niedozwolone, postanowienie, o tre ś ci „Z powodu nieziszczenia op ł aty w terminie student mo ż e zosta ć skre ś lony z listy studentów. Skre ś lenie nie rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcze ś niej dokonanych wp ł at”, zawarte we wzorcu umownym, stosowanym przez Elbl ą sk ą Uczelni ę Humanistyczno-Ekonomiczn ą w Elbl ą gu. W dniu 18 pa ź dziernika 2006r. postanowienie zosta ł o wpisane do Rejestru pod pozycj ą 902. W dniu 6 kwietnia 2006r. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów rozpatruj ą c spraw ę z powództwa Prezesa Urz ę du, sygn. akt XVII AmC 79/05, uzna ł za niedozwolone, postanowienie, o tre ś ci „W przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowi ą zany jest do zap ł acenia czesnego za ca ł y semestr, a czesne zap ł acone nie podlega zwrotowi”, zawarte we wzorcu umownym, stosowanym przez Uczelni ę Zawodow ą Zg łę bia Miedziowego w Lubinie. W dniu 25 sierpnia 2006r. postanowienie to zosta ł o wpisane do Rejestru pod pozycj ą 835. W dniu 6 kwietnia 2006r. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów rozpatruj ą c spraw ę z powództwa Prezesa Urz ę du, sygn. akt XVII AmC 79/05, uzna ł za niedozwolone, postanowienie, o tre ś ci „Rozwi ą zanie umowy w trakcie trwania semestru nie zwalnia z obowi ą zku zap ł aty ca ł o ś ci czesnego wymagalnego za bie żą cy semestr” , zawarte we wzorcu umownym, stosowanym przez Uczelni ę Zawodow ą Zg łę bia Miedziowego w Lubinie. W dniu 25 sierpnia 2006r. postanowienie to zosta ł o wpisane do Rejestru pod pozycj ą 834. W dniu 22 grudnia 2004r. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów rozpatruj ą c spraw ę z powództwa Prezesa Urz ę du, sygn. akt XVII AmC 15/04, uzna ł za niedozwolone, postanowienie o tre ś ci „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla Impuls School”, zawarte we wzorcu umownym, stosowanym przez Aleksandr ę Krzy ż owsk ą „Impuls School” Szko ł a J ę zyków Obcych w Katowicach. W dniu 5 maja 2005r. postanowienie to zosta ł o wpisane do Rejestru pod pozycj ą 388. Porównanie tre ś ci klauzul postanowieniami zawartymi we wzorcu umownym WSKiPZ z umieszczonych w Rejestrze zawiera tabela 1. 3 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 25 maja 2005r., sygn. akt XVII Ama 46/04 7 Tabela 1 P OSTANOWIENIE UMIESZCZONE W REJESTRZE POSTANOWIE Ń NIEDOZWOLONYCH P OSTANOWIENIE UMIESZCZONE WE WZORCACH WSKiPZ L . P . P OZYCJA W REJESTRZE T RE ŚĆ POSTANOWIENIA T RE ŚĆ POSTANOWIENIA P RZEPIS WZORCA 1 902 Z powodu nieuiszczenia op ł aty w terminie student mo ż e zosta ć skre ś lony z listy studentów. Skre ś lenie nie rodzi prawa do roszczenia o zwrot którejkolwiek z wcze ś niej dokonanych wp ł at Nie wniesienie op ł at za studia okre ś lonych w § 5, w terminach podanych w zarz ą dzeniu Rektora mo ż e by ć podstawa do skre ś lenia Studenta z listy studentów. Op ł aty uiszczone uprzednio nie podlegaj ą zwrotowi § 5 ust. 5 umowy 2 835 W przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowi ą zany jest do zap ł acenia czesnego za ca ł y semestr, a czesne zap ł acone nie podlega zwrotowi Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust, 2 § 7 ust. 2 umowy 3 834 Rozwi ą zanie umowy w trakcie trwania semestru nie zwalnia z obowi ą zku zap ł aty ca ł o ś ci czesnego wymagalnego za bie żą cy semestr Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku zap ł aty, bez odr ę bnego wezwania, op ł at za okres trwania studiów z nale ż nymi odsetkami za zw ł ok ę od dnia, w którym powinna nast ą pi ć zap ł ata za termin jej uiszczenia § 7 ust. 3 umowy 4 388 Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla Impuls School” Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” § 8 ust. 3 umowy Wyniki analizy porównawczej postanowie ń zawartych we wzorcach stosowanych przez przedsi ę biorc ę z klauzulami umieszczonymi w Rejestrze pozwalaj ą na stwierdzenie, ż e stosowanie ich wywo ł uje to ż same skutki. Ad pozycja Nr 1, 2 i 3 w tabeli: Zgodnie z art. 160 § 3 ustawy o szkolnictwie wy ż szym warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta w formie pisemnej pomi ę dzy uczelni ą a studentem. Od daty jej podpisania, studenta i uczelni ę łą czy stosunek cywilnoprawny, powsta ł y z woli stron, których wzajemne relacje, w tym w zakresie odp ł atno ś ci, cechuje równorz ę dno ść . Wspóln ą cech ą klauzul jest natomiast to, ż e ich wprowadzenie do wzorca powoduje – niezale ż nie od konkretnych okoliczno ś ci - nierównomierne roz ł o ż enie praw, obowi ą zków i ryzyka mi ę dzy stronami umowy, prowadz ą ce do zachwiania równowagi kontraktowej stron, ze szkod ą dla konsumenta. 4 4 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 6.07.2006r., sygn. akt XVII Amc 60/05. 8 Umowa o p ł atne studia zawierana mi ę dzy Uczelni ą a studentem ma charakter umowy zlecenia. Wprowadzenie do niej, jak i do innych dokumentów stanowi ą cych wzorzec umowny, postanowie ń o tre ś ci: 1. Nie wniesienie op ł at za studia okre ś lonych w § 5, w terminach podanych w zarz ą dzeniu Rektora mo ż e by ć podstawa do skre ś lenia Studenta z listy studentów. Op ł aty uiszczone uprzednio nie podlegaj ą zwrotowi, 2. Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 2, 3. Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku zap ł aty, bez odr ę bnego wezwania, op ł at za okres trwania studiów z nale ż nymi odsetkami za zw ł ok ę od dnia, w którym powinna nast ą pi ć zap ł ata za termin jej uiszczenia, narusza istot ę umowy wzajemnej. Wspóln ą cech ą wymienionych postanowie ń jest to, ż e ich tre ść umo ż liwia Uczelni w ka ż dym przypadku - niezale ż nie od przyczyn i okoliczno ś ci, które spowodowa ł y, ż e student przerwa ł p ł atne studia/nauk ę (zrezygnowa ł sam lub zaprzesta ł ucz ę szczania na zaj ę cia, gdy ż zosta ł dyscyplinarnie usuni ę ty lub zawieszony) –zatrzymanie w ca ł o ś ci czesnego wp ł aconego za dany semestr po jego rozpocz ę ciu, pomimo, ż e od okre ś lonej daty faktycznie ju ż nie ś wiadczy ona us ł ug edukacyjnych na rzecz konsumenta. Klauzula wymieniona w pkt 3 nak ł ada ponadto na studenta obowi ą zek zap ł aty za zaj ę cia, w których przesta ł uczestniczy ć . Wprowadzenie wymienionych postanowie ń do wzorców w sposób nieusprawiedliwiony narusza równowag ę praw, obowi ą zków i ryzyka stron umowy, na niekorzy ść konsumenta. Kwestionowane postanowienia zosta ł y tak skonstruowane, ż e zapewniaj ą pe ł n ą ochron ę ekonomiczn ą jedynie Uczelni. Wprowadzenie ich do wzorca powoduje, ż e student/konsument, nawet je ż eli w trakcie semestru wypowiada umow ę z przyczyn od niego niezale ż nych i niezawinionych (np. choroba czy losowa zmiana sytuacji ż yciowej) lub z winy Uczelni (np. niezadowalaj ą cy poziom kszta ł cenia lub nienale ż yta organizacja pracy), nie tylko zobowi ą zany jest do poniesienia op ł aty w pe ł nej wysoko ś ci, ale tak ż e pozbawiony zostaje prawa żą dania zwrotu nawet cz ęś ci wniesionej wcze ś niej op ł aty. 5 Postanowienia te naruszaj ą wi ę c równo ść stron umowy i zasad ę ekwiwalentno ś ci ś wiadcze ń , przez co ra żą co naruszone zostaj ą nie tylko interesy konsumentów, ale tak ż e i dobre obyczaje kontraktowe. Fakt, ż e mo ż liwo ść odzyskania op ł aty wniesionej przed rozpocz ę ciem semestru maj ą osoby, które w z powodu choroby lub innych wa ż nych zdarze ń losowych nie podejm ą studiów na kolejnym semestrze studiów niestacjonarnych, nie ma dla przyj ę tej oceny znaczenia. Prezes Urz ę du uzna ł zatem za uprawdopodobnione, ż e pomimo ró ż nicy literalnej, postanowienie umieszczone w: 1. § 5 ust. 5 wzorca umowy mie ś ci si ę w hipotezie klauzuli abuzywnej wpisanej do Rejestru pod poz. 902, 2. § 7 ust. 2 wzorca umowy mie ś ci si ę w hipotezie klauzuli abuzywnej wpisanej do Rejestru pod poz. 835, 5 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 27.02.2006r., sygn. akt XVII Amc 105/04. 9 3. § 7pkt 3 wzorca umowy mie ś ci si ę w hipotezie klauzuli abuzywnej wpisanej do Rejestru pod poz. 834 oraz, ż e w zwi ą zku z tym Uniwersytet stosuj ą c je, dopu ś ci ł si ę naruszenia przepisu art. 24 ust. 2 pkt 1) ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad pozycja Nr 4 w tabeli: Porównuj ą c klauzule umieszczone w § 8 pkt 3 wzorca umow WSKiPZ, o tre ś ci: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” z postanowieniem umieszczonym w Rejestrze pod poz. 388, o tre ś ci: „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwy dla Impuls School” mo ż na wysnu ć w pe ł ni uzasadnione stwierdzenie, ż e ich tre ść jest to ż sama. W obu tych postanowieniach bezprawnie narzucona zosta ł a w ł a ś ciwo ść miejscowa s ą du, w przypadku powstania sporów. Pos ł ugiwanie si ę postanowieniami umieszczonymi w Rejestrze stanowi wprowadzenie do umowy elementu zakazanego prawnie, a tym samym dzia ł ania przedsi ę biorcy, w tym zakresie, maj ą charakter bezprawny bowiem stosowanie takich klauzul jest niedozwolone z mocy prawa. Zasad ę w zakresie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej okre ś la art. 27 § 1 K.p.c. stanowi ą c, ż e „Powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania”. Mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej, mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą i wy łą czn ą . W ł a ś ciwo ść wy łą czna dotyczy powództw zwi ą zanych m.in. prawem rzeczowym na nieruchomo ś ci, dziedziczeniem, stosunkami pomi ę dzy rodzicami i dzie ć mi. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonania, rozwi ą zania lub uniewa ż nienia, jak te ż o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą dem w ł a ś ciwym dla miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy art. 31 i nast. K.p.c. umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach, w zale ż no ś ci od tego, który s ą d jest dla niego dogodniejszy. 6 Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego/umowy, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. Artyku ł 46 K.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej, polegaj ą cej na tym, ż e strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci 6 Kodeks post ę powania cywilnego. Tom I. Komentarz pod redakcj ą K. Piaseckiego. Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 1996r., str. 164. 10 z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas s ą dem wy łą cznie w ł a ś ciwym. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron. W niniejszej sprawie, w sytuacji konieczno ś ci rozwi ą zywania sporu na drodze s ą dowej w gr ę wchodz ą tylko dwie w ł a ś ciwo ś ci, tj. ogólna i przemienna. Wed ł ug w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, je ż eli powodem jest student, to powództwo powinno zosta ć wniesione do s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby Uczelni (art. 30 K.p.c.). Je ż eli natomiast powodem jest Uczelnia, to s ą dem w ł a ś ciwym jest s ą d, w okr ę gu którego student ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 K.p.c.). W przypadku w ł a ś ciwo ś ci przemiennej dotycz ą cej roszcze ń wynikaj ą cych z zawartej umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d miejsca wykonania tej umowy – czyli zazwyczaj s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni (art. 34 K.p.c.). Tak wi ę c nie w ka ż dym przypadku s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d w Szczecinie, w którym znajduje si ę siedziba Uniwersytetu. W przypadku powstania sporu na tle wykonywania umowy o studia p ł atne, postanowienie o tre ś ci: „W sprawach ewentualnych sporów mog ą cych wynikn ąć na tle wykonywania niniejszej umowy s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d powszechny w Szczecinie” bezprawnie narzuca konsumentom w ł a ś ciwo ść miejscow ą s ą du ze wzgl ę du na siedzib ę Uczelni i ogranicza ich prawo do wytoczenia powództwa, wynikaj ą ce przepisów K.p.c o w ł a ś ciwo ś ci ogólnej i przemiennej, utrudniaj ą c im tym samym skuteczn ą realizacj ę konstytucyjnego prawa do s ą du. 7 Narzucaj ą c studentom mo ż liwo ść dochodzenia roszcze ń powsta ł ych w zwi ą zku z realizacj ą umowy o nauczanie wy łą cznie przed s ą dem w Szczecinie, Uczelnia narusza interesy konsumentów, bowiem nara ż a ich na niewygody niepotrzebn ą strat ę czasu, a przede wszystkim na zb ę dne wydatki w zwi ą zku konieczno ś ci ą prowadzenia procesu, w innej ni ż miejsce zamieszkania, cz ę sto odleg ł ej miejscowo ś ci. 8 W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e Uczelnia pos ł ugiwa ł a si ę w obrocie konsumenckim wzorcami umownymi, tre ść których zawiera ł a postanowienia, uznane za abuzywne i wpisane do Rejestru, a wi ę c dzia ł a ł a bezprawnie i niedozwolone z mocy prawa. Z naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów mamy do czynienia, gdy dzia ł anie lub zaniechanie przedsi ę biorcy godzi w interesy konsumentów, jako zbiorowo ś ci, to jest w sytuacji gdy dotyczy nie tylko wyodr ę bnionej indywidualnie grupy konsumentów, lecz szerszego nieograniczonego liczbowo kr ę gu osób, którym przedsi ę biorca proponuje ś wiadczenie us ł ug. Poniewa ż oferta handlowa skar ż onego przedsi ę biorcy kierowana jest do bli ż ej nieokre ś lonej liczby jego kontrahentów, przysz ł ych studentów (konsumentów), nie ulega 7 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 25.05.2005r., sygn. akt XVII Ama 46/04. 8 Wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 22.12.2004r., sygn. akt XVII Amc 15/04. 11 w ą tpliwo ś ci, ż e w rozpatrywanej sprawie mamy do czynienia nie z indywidualnym interesem jednostki, ale ze zbiorowym interesem konsumentów. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie, wymienione wy ż ej, ustawowe przes ł anki art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie [...] zosta ł y spe ł nione. Skar ż ony przedsi ę biorca stosowa ł wzorce umowne, tre ść których zawiera ł a postanowienia uznane za bezprawne i wpisane do Rejestru klauzul niedozwolonych. W przedmiotowej sprawie Uczelnia zaniecha ł a stosowania zakwestionowanych klauzul – z dniem 20 marca 2008r., tj. z dniem podpisania przez studentów aneksów do umowy. Dotychczasowy §5 ust. 5 umowy: „nie wniesienie op ł at za studia okre ś lonych w § 5, w terminach podanych w zarz ą dzeniu Rektora mo ż e by ć podstawa do skre ś lenia Studenta z listy studentów. Op ł aty uiszczone uprzednio nie podlegaj ą zwrotowi” otrzyma ł brzmienie: „Nie wniesienie op ł at w terminach zostanie uznane za rezygnacj ę studenta ze studiów w Uczelni”. Dotychczasowy §7 ust. 2 umowy: „Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów do ko ń ca semestru okre ś lonego w ust. 2” otrzyma ł brzmienie: „Student rezygnuj ą cy z kszta ł cenia w trakcie studiów, mo ż e wyst ą pi ć z pisemnym wnioskiem do Kanclerza o zwrot uiszczonej op ł aty w kwocie proporcjonalnej do okresu niezrealizowanych zaj ęć dydaktycznych”. Dotychczasowy §7 ust. 3 umowy: „Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku zap ł aty, bez odr ę bnego wezwania, op ł at za okres trwania studiów z nale ż nymi odsetkami za zw ł ok ę od dnia, w którym powinna nast ą pi ć zap ł ata za termin jej uiszczenia” otrzyma ł brzmienie: „Rozwi ą zanie umowy nie zwalnia studenta z obowi ą zku uiszczenia, bez odr ę bnego wezwania, cz ęś ci op ł aty w kwocie proporcjonalnej do okresu faktycznego odbywania studiów, wraz z nale ż nymi odsetkami ustawowymi liczonymi od daty terminu do zap ł aty do daty faktycznej zap ł aty”. Dotychczasowy §8 ust. 3 umowy: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej Umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą dów powszechnych w ł a ś ciwych dla siedziby Uczelni” otrzyma ł brzmienie: „Wszelkie spory wynikaj ą ce z niniejszej umowy strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu w ł a ś ciwych s ą dów powszechnych”. 12 Ponadto zakwestionowana umowa o warunkach odp ł atno ś ci za studia obowi ą zywa ł a od pa ź dziernika 2007r. do lutego 2008r. i zosta ł a zmieniona w ten sposób, ż e w okresie od 19 lutego do 20 marca Uczelnia podpisa ł a aneksy do umów ze wszystkimi studentami. St ą d te ż dzie ń 20 marca 2008r. uznaje si ę za dat ę zaniechania zarzucanej praktyki. Maj ą c na uwadze tak ż e fakt, ż e od 29 marca 2008r. Wy ż sza Szko ł a Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie przy zawieraniu umów z kandydatami na studentów stosuje nowy wzór umowy o warunkach odp ł atno ś ci za studia wolny od zakwestionowanych przez UOKiK klauzul, organ antymonopolowy zastosowa ł przepis art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie, zgodnie z którym (…) Prezes Urz ę du nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej jej zaniechanie, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W tym przypadku Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. Bior ą c pod uwag ę wymienione okoliczno ś ci orzeczono, jak w sentencji. Pouczenie: Stosownie do tre ś ci art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie […], w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 K.p.c., od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Otrzymuje: 1. Wy ż sza Szko ł a Kosmetologii i Promocji Zdrowia w Szczecinie, ul.L.Wary ń skiego 6, 71-310 Szczecin 2. a/a 13