RBG-8/2009

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47, 85-034 Bydgoszcz tel. (052) 345-56-44, Fax (052) 345-56-17, E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 8 czerwca 2009r. Znak: RBG-61-19/08/MB DECYZJA RBG-8/2009 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.: Dz.U. z 2007r. Nr 99, poz. 660, Dz.U. z 2007r. Nr 171, poz. 1206, Dz.U. z 2008. Nr 157, poz. 976, Dz.U. z 2008r. Nr 223, poz. 1458, Dz. U. z 2008r. Nr 227, poz. 1505, Dz. U. z 2009r. Nr 18, poz. 97) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. 2007 r. Nr 134, poz. 939), - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę, stosowaną przez Magdalenę Rosła prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą Biuro Podróży MAGELLAN w Bydgoszczy, polegającą na zamieszczeniu we wzorcu umownym „ Warunki uczestnictwa Biura Podróży Magdalena Rosła” postanowień umownych o następującej treści: 1. „Organizator zastrzega sobie prawo dokonywania zmian oferowanych i poświadczonych w dokumentacjach imprez cen, w przypadku podwyższania kosztów transportu, podatków i wzrostu ceł, nośników energii, wzrostu kursów walut (art. 17 ustawy z dnia 29.08.1997 o Usługach Turystycznych)”; 2. „Klientowi nie przysługuje zwrot świadczeń, których nie wykorzystał z przyczyn nie leżących po stronie organizatora lub z powodu przerwania jego udziału w imprezie przez służby graniczne lub policję”; 3. „Koszty poniesione przez Klienta w przypadku rezygnacji: a. w terminie na więcej niż 40 dni przed datą rozpoczęcia imprezy organizator pobierze opłatę manipulacyjną w wysokości 50,-pln za osobę, b. w terminie 39-21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 20% ceny imprezy, c. w terminie 20-10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 50% ceny imprezy, d. w terminie poniżej 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się rzeczywiste koszty przez organizatora, nie mniej jednak niż 50% i nie więcej niż 90% ceny imprezy”; 4. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji jest pisemne potwierdzenie jej u kierownika ośrodka , rezydenta, pilota wycieczki lub innego wskazanego przez organizatora przedstawiciela. Reklamacje nie spełniające tych wymogów nie będą przyjmowane”; 5. „Wszelkie spory mogące wyniknąć z tytułu realizacji umowy, będą rozstrzygane polubownie, a w razie braku właściwym dla siedziby Biura Podróży Magellan”; 2 które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (poz. 212, 980, 89, 269, 361), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 23 czerwca 2008r. II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.: Dz.U. z 2007r. Nr 99, poz. 660, Dz.U. z 2007r. Nr 171, poz. 1206, Dz.U. z 2008. Nr 157, poz. 976, Dz.U. z 2008r. Nr 223, poz. 1458, Dz. U. z 2008r. Nr 227, poz. 1505, Dz. U. z 2009r. Nr 18, poz. 97) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134 poz. 939) w związku ze stwierdzeniem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w pkt I niniejszej decyzji - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się Małgorzatę Rosła prowadzącą działalność gospodarczą pod nazwą Biuro Podróży MAGELLAN w Bydgoszczy , karę pieniężną w wysokości 1 893 zł (słownie: jeden tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy złote), płatną do budżetu państwa. UZASADNIENIE W związku z działaniami Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes Urzędu lub organ antymonopolowy) związanymi z kontrolą wzorców umownych stosowanych przez organizatorów turystyki, Delegatura Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy przeprowadziła czynności kontrolne dotyczące działalności Magdaleny Rosła, prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą Biuro Podróży MAGELLAN w Bydgoszczy (dalej: Magdalena Rosła lub Biuro Podróży). Prezes Urzędu w toku postępowania wyjaśniającego wstępnie ustalił, iż działalność przedsiębiorcy może odbywać się z naruszeniem przepisów prawa, uzasadniającym wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W związku z powyższym – Postanowieniem Nr 108/2008 z dnia 17 kwietnia 2008r. – Prezes Urzędu wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Magdalenę Rosła prowadzącej działalność gospodarczą pod nazwą Biuro Podróży MAGELLAN w Bydgoszczy praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których stanowi art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów [zw. dalej także ustawą o ochronie(…) ], polegających na zamieszczeniu we wzorcu umownym „ Warunki uczestnictwa Biura Podróży Magdalena Rosła ” postanowień umownych o następującej treści: 1. „Organizator zastrzega sobie prawo dokonywania zmian oferowanych i poświadczonych w dokumentacjach imprez cen, w przypadku podwyższania kosztów transportu, podatków i wzrostu ceł, nośników energii, wzrostu kursów walut (art. 17 ustawy z dnia 29.08.1997 o Usługach Turystycznych)”; 2. „Klientowi nie przysługuje zwrot świadczeń, których nie wykorzystał z przyczyn nie leżących po stronie organizatora lub z powodu przerwania jego udziału w imprezie przez służby graniczne lub policję”; 3. „Koszty poniesione przez Klienta w przypadku rezygnacji: a. w terminie na więcej niż 40 dni przed datą rozpoczęcia imprezy organizator pobierze opłatę manipulacyjną w wysokości 50,-pln za osobę, b. w terminie 39-21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 20% ceny imprezy, c. w terminie 20-10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 50% ceny imprezy, 3 d. w terminie poniżej 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się rzeczywiste koszty przez organizatora, nie mniej jednak niż 50% i nie więcej niż 90% ceny imprezy”; 4. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji jest pisemne potwierdzenie jej u kierownika ośrodka, rezydenta, pilota wycieczki lub innego wskazanego przez organizatora przedstawiciela. Reklamacje nie spełniające tych wymogów nie będą przyjmowane”; 5. „Wszelkie spory mogące wyniknąć z tytułu realizacji umowy, będą rozstrzygane polubownie, a w razie braku właściwym dla siedziby Biura Podróży Magellan”; które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (poz. 212, 980, 89, 269, 361). W toku niniejszego postępowania skarżone Biuro Podróży w piśmie z dnia 5 maja 2008r. ustosunkowało się do przedstawionych zarzutów i przedstawiło projekt zmian wzorca umownego. W dniu 26 maja 2008r. do Delegatury w Bydgoszczy wpłynął wzorzec umowny, z którego wyeliminowane zostały kwestionowane przez Prezesa Urzędu zapisy. Pismem z dnia 23 czerwca 2008 r. Magdalena Rosła oświadczyła, iż zaprzestała stosowania niedozwolonych klauzul umownych. Ponadto pismem z dnia 21 października 2008r. przedsiębiorca potwierdził, iż w obrocie prawnym nie funkcjonują umowy zawarte z konsumentami przy użyciu wzorca będącego przedmiotem kontroli. Natomiast pismem z dnia 20 listopada 2008r. Magdalena Rosła wskazała, iż jej działalność koncentruje się obecnie na działalności agenta a nie organizatora imprez turystycznych, w związku z czym nie jest w stanie przedłożyć umowy zawartej z konsumentem przy użyciu wzorca po dokonanych zmianach, aczkolwiek nowy wzorzec jest przez nią oferowany konsumentom od 23 czerwca 2008r. ( zgodnie z ww. oświadczeniem). Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny: 1. Strona postępowania: – Magdalena Rosła jest przedsiębiorcą wpisanym do Ewidencji Działalności Gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Bydgoszczy pod numerem 95179 ( rejestracji dokonano 19 września 2005r.). Przedmiotem działalności jest m.in. działalność organizatorów turystyki. (dowód: odpis zaświadczenia z Ewidencji Działalności Gospodarczej, karta 11) 2. W związku z prowadzoną działalnością, Biuro Podróży wprowadziło do obrotu wzorzec umowny „ Warunki uczestnictwa Biura Podróży Magdalena Rosła”, który zawiera m.in. następujące zapisy: 1. „Organizator zastrzega sobie prawo dokonywania zmian oferowanych i poświadczonych w dokumentacjach imprez cen, w przypadku podwyższania kosztów transportu, podatków i wzrostu ceł, nośników energii, wzrostu kursów walut (art. 17 ustawy z dnia 29.08.1997 o Usługach Turystycznych)”; 2. „Klientowi nie przysługuje zwrot świadczeń, których nie wykorzystał z przyczyn nie leżących po stronie organizatora lub z powodu przerwania jego udziału w imprezie przez służby graniczne lub policję”; 3. „Koszty poniesione przez Klienta w przypadku rezygnacji: a. w terminie na więcej niż 40 dni przed datą rozpoczęcia imprezy organizator pobierze opłatę manipulacyjną w wysokości 50,-pln za osobę, b. w terminie 39-21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 20% ceny imprezy, c. w terminie 20-10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 50% ceny imprezy, d. w terminie poniżej 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się rzeczywiste koszty przez organizatora, nie mniej jednak niż 50% i nie więcej niż 90% ceny imprezy”; 4. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji jest pisemne potwierdzenie jej u kierownika ośrodka, rezydenta, pilota wycieczki lub innego wskazanego przez organizatora przedstawiciela. Reklamacje nie spełniające tych wymogów nie będą przyjmowane”; 5. „Wszelkie spory mogące wyniknąć z tytułu realizacji umowy, będą rozstrzygane polubownie, a w razie braku właściwym dla siedziby Biura Podróży Magellan”; 4 które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (poz. 212, 980, 89, 269, 361). (dowód: karta 8 - 10) 3 . Prezes Urzędu ustalił, iż Magdalena Rosła zaniechała stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w dniu 23 czerwca 2008r. tj. w dacie zrealizowania umów zawartych przy użyciu wzorca zawierającego klauzule abuzywne oraz rozpoczęcia oferowania nowego wzorca umownego konsumentom. Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy, Prezes Urzędu zważył: Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie (…) jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interes ó w przedsiębiorców i konsumentów. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami Biura Podróży. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Innymi słowy - naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa Urzędu działań przewidzianych w ustawie o ochronie (…) . Art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) stanowi, iż „ Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. ” , natomiast art. 24 ust. 2 pkt 1 określa, iż „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. (…).” Do stwierdzenia praktyki, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1ustawy o ochronie (…) konieczne jest wykazanie, iż przedsiębiorca stosuje we wzorcu umownym postanowienia, które zostały wpisane do prowadzonego przez Prezesa Urzędu rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają ochronie przed działaniami przedsiębiorców, które są sprzeczne z prawem, tj. przepisami określonych aktów prawnych oraz zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Jak wspomniano wyżej, zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) , za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego . Należy w tym miejscu wskazać, iż wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej (art. 479 36 – 479 45 k.p.c.), której dokonuje się niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone. Przepis art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w ww. rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo 5 zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Powyższe stanowisko Prezesa Urzędu zgodne jest z orzecznictwem Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(…) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (…)”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „ (…) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a u.o.k.ik. obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a u.o.k.ik. znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (…)”. Nie jest, zatem konieczna dokładna, literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej i stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, że wyżej wymienione, zakwestionowane przez Prezesa Urzędu zapisy wzorca umownego stosowanego przez Biuro Podróży przy zawieraniu umów o zorganizowanie imprezy turystycznej, są tożsame z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnymi wyrokami Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego między innymi pod pozycjami: 212, 980, 89, 269, 361. Ad I W wyroku z dnia 27 października 2004r. (sygn. akt XVII Amc 67/03) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 212 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o treści: „NATURA TOUR” zastrzega sobie możliwość zmiany ceny w przypadku znacznego wzrostu kursu walut w stosunku do złotego, decyzji władz administracyjnych mających wpływ na wysokość cen (np. podatki, koszty transportu itp.)”. Zarówno postanowienie wzorca o treści: Organizator zastrzega sobie prawo dokonywania zmian oferowanych i poświadczonych w dokumentacjach imprez cen, w przypadku podwyższania kosztów transportu, podatków i wzrostu ceł, nośników energii, wzrostu kursów walut (art. 17 ustawy z dnia 29.08.1997 o Usługach Turystycznych)” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 212 stanowią niedozwolone postanowienie umowne, albowiem przewidują wyłącznie dla kontrahenta konsumenta jednostronne uprawnienie do zmiany ceny imprezy z przyczyn innych niż wskazanych w ustawie o usługach turystycznych. Niewątpliwie cena imprezy turystycznej należy do istotnych cech świadczenia organizatora turystyki, a zatem może zostać zmieniona przez niego tylko z ważnych przyczyn. Zamknięty katalog przyczyn, uprawniających do podwyższania ceny imprezy turystycznej, zawiera art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o usługach turystycznych (teks jednolity: Dz. U. 2004 Nr 223 poz. 2268). Przepis ten stanowi, iż „ cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: wzrostu kosztów transportu; wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; wzrostu kursów walut ”. Ponadto, w okresie 20 dni przed datą wyjazdu cena ustalona w umowie nie może być podwyższona. W konsekwencji takie sformułowanie postanowienia może prowadzić do przerzucenia na konsumentów ryzyka gospodarczego i dodatkowych kosztów wynikających z nieprzewidzianych przez niego sytuacji, których nie uwzględniono w kalkulacji kosztów imprezy. 6 W związku z tym analiza porównawcza wskazuje na jednoznaczność treści porównywanych klauzul. W wyroku z dnia 1 czerwca 2006r. (sygn. akt XVII Amc 95/05) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 980 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o treści: „Klientowi nie przysługuje zwrot wartości świadczeń, których nie wykorzystał z przyczyn nie leżących po stronie organizatora lub z powodu przerwania jego udziału w imprezie przez służby graniczne lub policję”. Zarówno postanowienia wzorca o treści: „Klientowi nie przysługuje zwrot świadczeń, których nie wykorzystał z przyczyn nie leżących po stronie organizatora lub z powodu przerwania jego udziału w imprezie przez służby graniczne lub policję” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 980 stanowią niedozwolone postanowienie umowne, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i wypełniają znamiona niedozwolonej klauzuli, o której mowa w art. 385 3 pkt 12 k.c., bowiem wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z zwarcia umowy lub jej wykonania. Cytowane postanowienie wzorca wyłącza obowiązek zwrotu konsumentowi opłaty za świadczenia, które nie zostały przez niego wykorzystane, tym samym pozbawiają konsumenta możliwości zwrotu kwoty za niewykorzystane świadczenie objęte umową. Cena imprezy jest sumą opłat za poszczególne świadczenia realizowane na rzecz klienta. W przypadku niewykorzystania przez konsumenta któregokolwiek ze świadczeń, organizator nie realizując tego świadczenia albo oszczędza z powodu niewykonania świadczenia kwotę wpłaconą przez klienta, albo odzyska jakąś część kosztów jakie planował ponieść na realizację tego świadczenia. W związku z powyższym analiza porównawcza kwestionowanego zapisu umownego z klauzulą wpisaną do rejestru wskazuje na jednoznaczność porównywanych treści. W wyroku z dnia 21 kwietnia 2004r. (sygn. akt XVII Amc 65/03) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 89 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o treści: „W przypadku rezygnacji Klienta z wczasów BT Bratniak potrąca z opłat wniesionych przez Uczestnika: opłata manipulacyjna w wysokości 50 zł od każdego rezygnującego klienta 30% ceny w przypadku rezygnacji w okresie od 45 do 30 dni przed rozpoczęciem imprezy 50% ceny w przypadku rezygnacji w okresie od 30 - 15 dni przed rozpoczęciem imprezy 90% ceny w przypadku rezygnacji w okresie krótszym niż 15 dni przed rozpoczęciem imprezy”. Zarówno postanowienia wzorca o treści: „Koszty poniesione przez Klienta w przypadku rezygnacji: a. w terminie na więcej niż 40 dni przed datą rozpoczęcia imprezy organizator pobierze opłatę manipulacyjną w wysokości 50,-pln za osobę; b. w terminie 39-21 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 20% ceny imprezy; c. w terminie 20-10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się 50% ceny imprezy; d. w terminie poniżej 10 dni przed datą rozpoczęcia imprezy potrąca się rzeczywiste koszty przez organizatora, nie mniej jednak niż 50% i nie więcej niż 90% ceny imprezy” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 89, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i wypełniają znamiona niedozwolonej klauzuli, o której mowa w art. 385 3 pkt 12 k.c., albowiem wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości bądź w części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania. Zgodnie z brzmieniem cytowanych postanowień organizator ma prawo zatrzymać część, a nawet prawie całość (90%) świadczenia spełnionego przez konsumenta w sytuacji, gdy sam zostaje zwolniony z wykonania świadczenia wzajemnego. Tego typu zapis powoduje sprzeczne z zasadą ekwiwalentności świadczeń nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków stron umowy (tak również Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 maja 2005r., sygn. akt VI ACa 15/05, niepubl.). 7 Ponadto niniejsze postanowienia stanowią również niedozwoloną klauzulę zdefiniowaną w art. 385 3 pkt 16 k.c., albowiem nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z wykonania umowy. Obowiązek zapłaty ustalonej ryczałtowo sumy na wypadek rezygnacji z umowy został - zgodnie z brzmieniem tego postanowienia - nałożony wyłącznie na konsumenta. Powoduje to zabronioną w obrocie konsumenckim asymetrię w rozkładzie obciążeń stron, wynikających z faktu wypowiedzenia umowy. W efekcie ryzyko związane z wykonaniem umowy zostało przerzucone na konsumenta. Przedsiębiorca ma prawo do potrącenia kosztów w przypadku rezygnacji konsumenta z usługi. Jednakże kwota podlegająca potrąceniu powinna zostać ustalona w oparciu o indywidualne rozliczenie z konsumentem, z uwzględnieniem rzeczywistej straty poniesionej przez przedsiębiorcę. W związku z tym analiza porównawcza wskazuje na jednoznaczność treści porównywanych klauzul, której nie naruszają odmienności wynikające z użytych zwrotów i wyrazów. W wyroku z dnia 20 grudnia 2004r. (sygn. akt XVII Amc 72/03) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 269 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o treści: „Biuro Usług Turystycznych „Ella-Tur” zastrzega sobie, że będzie rozpatrywać reklamacje, o ile przedmiot reklamacji był zgłoszony na piśmie pilotowi grupy w czasie trwania imprezy”. Zarówno postanowienia wzorca o treści: „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji jest pisemne potwierdzenie jej u kierownika ośrodka, rezydenta, pilota wycieczki lub innego wskazanego przez organizatora przedstawiciela. Reklamacje nie spełniające tych wymogów nie będą przyjmowane” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 269, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i wypełniają znamiona niedozwolonej klauzuli jest tożsamy z zapisem uznanym za niedozwolone postanowienie umowne, o którym mowa w art. 385 1 §1 i art. 385 3 pkt 21 k.c., albowiem uzależniają odpowiedzialność kontrahenta konsumenta od wykonania zobowiązań przez osoby, za pośrednictwem których kontrahent konsumenta zawiera umowę lub przy pomocy których wykonuje swoje zobowiązanie, albo uzależnia tę odpowiedzialność od spełnienia przez konsumenta nadmiernie uciążliwych formalności. W związku z tym analiza porównawcza wskazuje na jednoznaczność treści porównywanych klauzul. W wyroku z dnia 10 listopada 2004r. (sygn. akt XVII Amc 80/03) Sąd Ochrony Konkurencjii Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 361 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o treści: „Jeżeli strony nie dojdą do porozumienia polubownie wówczas reklamacja umowy podlega rozstrzygnięciu przez Sąd właściwy dla Organizatora”. Zarówno postanowienia wzorca o treści: „Wszelkie spory mogące wyniknąć z tytułu realizacji umowy, będą rozstrzygane polubownie, a w razie braku właściwym dla siedziby Biura Podróży Magellan” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 361, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i wypełniają znamiona niedozwolonej klauzuli, o którym mowa art. 385 3 pkt 23 k.c., albowiem narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd właściwy dla siedziby organizatora. Przepis art. 27 k.p.c. wyraża zasadę, iż sprawa powinna być rozpatrywana przez sąd właściwy dla pozwanego. Kwestionowane postanowienie umowne zmienia tę zasadę. Zmiana właściwości miejscowej sądu, choć dopuszczalna, bo w sprawach konsumenckich przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie zastrzegają właściwości wyłącznej, może być klauzulą zakazaną z uwagi na konieczność prowadzenia procesu w odległej miejscowości. Powoduje to bowiem utrudnienia w prowadzeniu obrony, przeprowadzaniu dowodów oraz zwiększa koszty postępowania. Z taką sytuacją będziemy mieli niewątpliwie do czynienia, kiedy konsument będzie występował w sporze po stronie pozwanej. W związku z tym analiza porównawcza wskazuje na jednoznaczność treści porównywanych klauzul. 8 Zgodnie z powyższym wykazano, iż kwestionowane postanowienia umów mieszczą się w hipotezach wymienionych klauzul wpisanych do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W myśl art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) stosowanie postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone jest praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Mówiąc o „zbiorowym interesie konsumentów” należy zaznaczyć, iż ustawa o ochronie (…) nie podaje jego definicji, wskazując jednak w art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem często lub nawet powszechnie stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw licznej grupy konsumentów, wszystkich konsumentów będących klientami Biura Podróży, jak i potencjalnych zainteresowanych, którzy mogą zawrzeć z nim umowę o organizację imprezy turystycznej. Tak więc, w rozpatrywanym stanie faktycznym zachowanie Biura nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i nie dający się porównać z innymi, lecz mamy do czynienia z naruszonymi uprawnieniami określonego kręgu konsumentów, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych kontrahentów przedsiębiorcy. Reasumując, skoro wykazano powyżej, iż kwestionowane zapisy umowy oraz warunków uczestnictwa w imprezie turystycznej są tożsame z klauzulami wpisanymi do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, to posługiwanie się nimi w obrocie konsumenckim uznać należy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W związku ze spełnieniem przesłanek wynikających z art. 24 ust 1 i 2 ustawy o ochronie (... ) należało zachowanie wymienionego przedsiębiorcy uznać za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Jednakże zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W związku ze zrealizowaniem umów zawartych przy użyciu wzorca zawierającego klauzule abuzywne oraz rozpoczęciem oferowania nowego wzorca umownego konsumentom przez Magdalenę Rosła, Prezes Urzędu wydał decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 26 czerwca 2008r. (jest to data zrealizowania umów zawartych przy użyciu wzorca zawierającego niedozwolone postanowienia umowne oraz rozpoczęcia oferowania nowego wzorca umownego konsumentom). Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji tej decyzji. Ad II Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu ma kompetencje do ukarania Przedsiębiorcy poprzez nałożenie na niego kary pieniężnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeśli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Nakładanie kar pieniężnych w świetle wyżej przywołanego przepisu odbywa się co prawda na zasadzie fakultatywności, niemniej jednak – jak określa się w doktrynie – stosowanie kar pieniężnych powinno mieć miejsce w przypadkach dostatecznie wykształconych w praktyce reguł stosowania 9 przepisów dotyczących naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. 1 Podkreślić należy, iż rynek usług turystycznych był już kilkakrotnie kompleksowo badany przez Prezesa Urzędu, a w jawnym Rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje się wiele klauzul dotyczących tegoż rynku. Mając na względzie powyższe oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, Prezes Urzędu postanowił skorzystać z uprawnienia do nałożenia kary pieniężnej z tytułu naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzależniona jest wysokość kar nakładanych na przedsiębiorców. W art. 111 przykładowo jedynie wskazano, iż Prezes Urzędu winien wziąć pod uwagę okres, stopień, okoliczności naruszenia przepisów ustawy oraz uprzednie naruszenia przepisów ustawy. Ponadto orzecznictwo wskazuje, że w przypadku kar przesłankami, które należy brać pod uwagę, są m.in.: potencjał ekonomiczny przedsiębiorcy, dopuszczalny poziom kary wynikający z przepisów ustawy oraz cele, jakie kara ma osiągnąć (por.: wyrok Sądu Najwyższego z 27.06.2000 r., sygn. akt I CKN 793/98 LexPolonica nr 390244). W roku 2008 przedsiębiorca osiągnął przychód w wysokości – 1 081 713,99 zł, co ustalono na podstawie złożonych dokumentów (dowód: karta 61 i 63). Maksymalny wymiar kary jaki można nałożyć na przedsiębiorcę wynosi 108 171,40 zł – 10% osiągniętego przychodu w roku 2008. Podkreślić nadto należy, iż nakładana przez Prezesa Urzędu kara finansowa pełni trojaką funkcję: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary należy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zważyć należy na dużą skalę naruszeń zbiorowych interesów konsumentów przez przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie organizowania usług turystycznych. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci organizatorów turystyki do stosowania niedozwolonych postanowień umownych, a tym samym zobliguje ich do bieżącego monitorowania rejestru niedozwolonych postanowień umownych i uaktualniania, zgodnie z prawem, stosowanych przez siebie wzorców. W niniejszym postępowaniu stwierdzono stosowanie pięciu niedozwolonych postanowień umownych. Każde z postanowień stosowanych przez Magdalenę Rosła w istotny sposób wpływa na sytuację prawną konsumentów, utrudniając im dochodzenie roszczeń, pozbawiając możliwości zwrotu wartości świadczeń, z których nie skorzystali, czy też regulując zasady odpowiedzialności organizatora imprez turystycznych w sposób sprzeczny z ustawą o usługach turystycznych i Kodeksu cywilnego. W ocenie Prezesa Urzędu nie ma wątpliwości, że postanowienia te są przejawem nierównorzędnego i nierzetelnego traktowania konsumentów i bezpośrednio naruszają ich interesy. Należy również zauważyć, że większość z zakwestionowanych postanowień w sposób bezpośredni wpływa na interesy ekonomiczne konsumentów, pozbawiając, ewentualnie ograniczając ich prawo dochodzenia roszczeń majątkowych. Konsekwencją stosowania powyższych praktyk jest pogorszenie sytuacji konsumentów. Fakt, że kwestionowane zapisy funkcjonowały w obrocie prawnym stwarza zagrożenie, że przedsiębiorca może albo nadmiernie ograniczyć zakres swojej odpowiedzialności, albo nałożyć na konsumentów dodatkowe obowiązki i domagać się ich spełnienia. W związku z powyższym organ antymonopolowy uznał, iż natura naruszenia i kumulacja naruszeń polegających na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pieniężnej na poziomie 0,25% przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w 2008 r., co jest równe kwocie 2 704,28 zł. 1 M. Król - Bogomilska [w:] T. Skoczny (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz , Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009, str. 1614. 10 Prezes Urzędu ustalając karę wziął pod uwagę okoliczność, iż Magdalena Rosła zaprzestała stosowania niedozwolonej praktyki. Powyższe należy poczytać jako okoliczność łagodzącą, tym samym uzasadniającą obniżenie kary o 30%. W związku z powyższym, Prezes Urzędu postanowił nałożyć na Magdaleną Rosła karę w wysokości 1 893 zł (słownie: jeden tysiąc osiemset dziewięćdziesiąt trzy złote), co odpowiada 0,17 % przychodu przedsiębiorcy osiągniętemu w 2008r. i równocześnie stanowi 1,7% kary maksymalnej. Kara w takim wymiarze jest adekwatna do stopnia naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i współmierna do możliwości finansowych przedsiębiorcy. Organ antymonopolowy uznał, że orzeczona kara prawidłowo spełni zarówno funkcję represyjną, jak i swoje zadania w zakresie prewencji generalnej i indywidualnej, zapobiegając stosowaniu podobnych naruszeń w przyszłości zarówno przez samego przedsiębiorcę, jak i przez innych organizatorów turystyki. Mając powyższe na uwadze, należało orzec jak w sentencji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 §2 k.p.c. od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Otrzymują: 1. Magdalena Rosła Biuro Podróży MAGELLAN ul. Długa 58 85-034 Bydgoszcz 2. a/a