DDI-112/2002

1 PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW L.dz. DDI-2-411-18/882/02/ML Warszawa, dn.17 grudzień 2002 r. DECYZJA Nr DDI 112/2002 Na podstawie art. 17 w związku z art. 12 ust. 1 oraz art. 12 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 122, poz. 1319 z późn. zm.) Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, polegającej na przejęciu przez Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA z siedzibą w Warszawie, w drodze nabycia i objęcia akcji, bezpośredniej kontroli nad spółką Wkra SA z siedzibą w Nowym Modlinie. UZASADNIENIE W dniu 26 listopada 2002 r. do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wpłynęło zgłoszenie zamiaru koncentracji przedsiębiorców, polegającej na przejęciu przez Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA z siedzibą w Warszawie (dalej WSiP) kontroli nad spółką Wkra SA z siedzibą w Nowym Modlinie (dalej Wkra). W związku z tym, iŜ: - spełnione zostały niezbędne przesłanki uzasadniające obowiązek zgłoszenia zamiaru koncentracji, bowiem łączny obrót ww. przedsiębiorców w roku obrotowym poprzedza- jącym rok zgłoszenia przekraczał wartość określoną w art. 12 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej zwanej teŜ ustawą antymonopolową), tj. 50 mln. Eu- ro, - nabycie akcji innego przedsiębiorcy, powodujące przejęcie bezpośredniej kontroli nad przedsiębiorcą jest jednym ze sposobów koncentracji, określonym w art. 12 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy, - nie występuje w tej sprawie Ŝadna okoliczność z katalogu przesłanek wymienionych w art. 13 ww. ustawy, powodująca odstąpienie od konieczności zgłoszenia koncentracji Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczął postępowanie w powyŜ- szej sprawie, o czym powiadomił stronę pismem z dnia 9 grudnia 2002 r. Umowa pomiędzy Polską Dystrybucją KsiąŜki SA. (Polska Dystrybucja KsiąŜki S.A. jest właścicielem 91,74% kapitału akcyjnego spółki Wkra) oraz spółką Wkra, a Wydawnic- twami Szkolnymi i Pedagogicznymi SA została podpisana 21 listopada 2002 r., a zgłoszenie zostało złoŜone w Urzędzie Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniu 26 listopada 2002 r. 2 Tym samym został zachowany siedmiodniowy termin przewidziany w ustawie antymonopolo- wej, na dokonanie zgłoszenia zamiaru koncentracji. Przyczyny i opis koncentracji WSiP umową sprzedaŜy akcji z 22 listopada 2002 r. warunkowo nabył od Polskiej Dystrybucji KsiąŜki S.A. 400 akcji Wkra, które stanowią 91,74% kapitału zakładowego tej spółki i upraw- niają do 86,47% głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy Wkra. Po przeprowadzonej koncentracji, WSiP w sposób pośredni będzie posiadał udziały w spółkach zaleŜnych od Wkry, tj. BZ Katalog Sp. z o.o., FIS Sp. z o.o., Polmap Sp. z o.o. i PPHU Narew (działalność zawie- szona). Umowa sprzedaŜy akcji pomiędzy Polską Dystrybucją KsiąŜki S.A. i WSiP została zawarta m.in. pod warunkiem zawieszającym objęcia przez WSiP 280 spośród 451 akcji Wkra nowej emisji, którą spółka skierowała takŜe do Muza S.A. (86 akcji) oraz Empik Centrum Investments S.A. (85 akcji). Schemat zaleŜności po przeprowadzeniu transakcji. Tajemnica przedsiębiorstwa Tab. 1 Kapitał akcyjny Wkra po dokonanej koncentracji seria własność liczba akcji Udział w % liczba głosów udział % A 60 60 B 140 140 C 200 200 E WSiP 280 76,66% 280 76,66% D 36 36 E Muza 86 13,75% 86 13,75% E Empik 85 9,58% 85 9,58% RAZEM 887 887 Przyczyny koncentracji Według zgłoszeniodawcy przyczyną koncentracji jest trudna sytuacja na rynku dystrybucji hur- towej ksiąŜki, dotykająca na skutek bardzo niskich barier wejścia na rynek zwłaszcza duŜe podmioty sieciowe. Kanał hurtowy obsługuje równocześnie przewaŜającą część obrotu Wy- dawnictw Szkolnych i Pedagogicznych, co skutkuje, przy bardzo złej kondycji partnerów hur- towych, duŜym ryzykiem obrotu dla WSiP. PowaŜne kłopoty finansowe dotknęły równieŜ Wkrę – kluczowego dystrybutora Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych, które mogą spo- wodować zmniejszenie dostępności ksiąŜek wydawnictwa na rynku. Koncentracja ma na celu ustabilizowanie systemu dystrybucji publikacji WSiP S.A. poprzez wykorzystanie synergii wy- nikającej z integracji pionowej łańcucha dystrybucyjnego. Cele gospodarcze 3 Bezpośrednim celem gospodarczym koncentracji jest poprawa rentowności spółki Wkra i za- pewnienie stabilnej dystrybucji publikacji WSiP przy jednoczesnym ograniczeniu ryzyka obro- tu. Sposób finansowania Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne sfinansują zakup akcji Wkry z funduszy własnych. Opis przedsiębiorców biorących udział w koncentracji A/ Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA z siedzibą w Warszawie. Właścicielem spółki jest skarb państwa. Przedmiot faktycznej działalności, - wydawanie ksiąŜek, - wydawanie czasopism i wydawnictw periodycznych, - wydawanie nagrań dźwiękowych, - pozostała działalność wydawnicza, - składanie tekstu i wytwarzanie płyt drukarskich, - działalność agentów specjalizujących się w sprzedaŜy określonego towaru lub określo- nej grupy towarów, gdzie indziej niesklasyfikowana, - działalność usługowa związana z poligrafią pozostała, - działalność agentów zajmujących się sprzedaŜą towarów róŜnego rodzaju, - pozostała sprzedaŜ hurtowa wyspecjalizowana, - pozostała sprzedaŜ detaliczna w nie wyspecjalizowanych sklepach, - sprzedaŜ detaliczna ksiąŜek, gazet i artykułów piśmiennych, - pozostała sprzedaŜ detaliczna poza siecią sklepową, - sprzedaŜ detaliczna gier i zabawek, - wynajem nieruchomości na własny rachunek. Głównym obszarem działalności jest rynek wydawniczy (ksiąŜki edukacyjne) i rynek dys- trybucji ksiąŜek (cztery własne księgarnie). B/ Wkra SA z siedzibą w nowym Modlinie. Właścicielem Wkry są: - Polska Dystrybucja KsiąŜki – 91,74%, - Muza S.A. – 8,26%. Przedmiot faktycznej działalności: - sprzedaŜ hurtowa pozostałych artykułów uŜytku domowego i osobistego (podklasa PKD – sprzedaŜ hurtowa ksiąŜek), - pozostała sprzedaŜ hurtowa, - obsługa nieruchomości na własny rachunek, - wynajem nieruchomości na własny rachunek, - magazynowanie i przechowywanie towarów w pozostałych składowiskach. Głównym obszarem działalności jest szeroko pojęta dystrybucja ksiąŜek. Tab. 2 Grupa kapitałowa Wkra S.A. w dniu 15.11.2002 4 Firma siedziba przedmiot działalności data objęcia kontroli % posiada nego kapitału za- kład udział w ogólnej licz- bie głosów BZ Katalog sp. z o.o. Nowy Modlin handel 01.01.99 60% 60% FIS Sp. z o.o. Rzeszów handel 05.07.02 100% 100% Polmap Sp. z o.o. Poznań handel 05.07.02 75% 75% PPHU Narew Nowy Modlin działalność zawieszona 01.03.96 55% 55% BZ Katalog -29 sierpień 2002 ogłoszenie upadłości Rynek właściwy W myśl art. 4 pkt. 8 ustawy antymonopolowej, przez rynek właściwy rozumie się rynek towarów, które ze względu na ich przeznaczenie, cenę oraz właściwości, w tym jakość, są uznawane przez ich nabywców za substytuty oraz są oferowane na obszarze, na którym, ze względu na ich rodzaj i właściwości, istnienie barier dostępu do rynku, preferencje konsumen- tów, znaczące róŜnice cen i koszty transportu, panują zbliŜone warunki konkurencji. A zatem rynek ten wyznaczają zasadniczo dwa elementy - towar (rynek produktowy) i terytorium (rynek geograficzny). Zgodnie z definicjami zawartymi w załączniku do rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie zgłoszenia zamiaru koncentracji przedsiębiorców: a) rynkiem właściwym, na który koncentracja wywiera wpływ w układzie horyzontalnym (po- ziomym), jest kaŜdy rynek produktowy, na którym zaangaŜowani są co najmniej dwaj przed- siębiorcy uczestniczący w koncentracji (rynki wspólne) i gdzie koncentracja prowadzi do uzyskania łącznego udziału w rynku geograficznym w wysokości większej niŜ 20%. Obydwie spółki działają na rynku dystrybucji ksiąŜek. WSiP sprzedaje ksiąŜki między innymi poprzez własne cztery księgarnie, księgarnie agencyjne (księgarnie „obce” sprzedające publi- kacje WSiP w imieniu tego wydawcy) oraz w sprzedaŜy bezpośredniej w szkołach. Udział Wkry w rynku dystrybucji ksiąŜki w 2001 r. wyniósł w układzie ilościowym 6,1%, a warto- ściowym 5,1%. Udział WSiP w tym rynku wyniósł odpowiednio 4,6% i 4,0% (do obliczeń wzięto całkowity przychód WSiP zarówno z działalności wydawniczej jak i z pozostałej – np. finansowej). Zatem udział obydwóch przedsiębiorców w tym rynku nie osiągnął 20%. NaleŜy uznać, Ŝe w powyŜszej koncentracji nie ma rynku właściwego, na który transakcja wywierałaby wpływ w układzie horyzontalnym. Tab. 3 Przychód oraz sprzedaŜ ilościowa WSiP z dystrybucji własnej i z księgarń agencyjnych z pominięciem sprzedaŜy hurtowej prowadzonej przez obce hurtownie. Przychód Wartość w mln PLN % udziału w rynku Przychód WSiP z księgarń własnych (publikacje WSiP i szeroka oferta rynkowa ok. 18 500 pozycji asortymen- towych) Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa Przychód z księgarń agencyjnych (księgarnie „obce” sprzedające publikacje WSiP w imieniu WSiP, ok. 2400 Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa 5 pozycji asortymentowych) Przychód ze sprzedaŜy bezpośredniej (realizacja zamó- wień zbiorowych szkół, wyłącznie publikacje WSiP, ok. 2200 pozycji asortymentowych) Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa SprzedaŜ w egzemplarzach Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa SprzedaŜ WSiP z księgarń własnych Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa SprzedaŜ z księgarń agencyjnych Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa SprzedaŜ bezpośrednia Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębiorstwa b) rynkiem właściwym, na który koncentracja wywiera wpływ w układzie wertykalnym (piono- wym), jest kaŜdy rynek produktowy, jeŜeli równocześnie: - działa na nim co najmniej jeden przedsiębiorca uczestniczący w koncentracji, - jest on równocześnie rynkiem zakupu lub sprzedaŜy (poprzedni lub następny szczebel obrotu), na którym działa którykolwiek z pozostałych przedsiębiorców uczestniczących w koncentracji, - indywidualny lub łączny udział w rynku przedsiębiorców uczestniczących w koncentra- cji na tych rynkach przekracza 30%, bez względu na to, czy aktualnie istnieje powiąza- nie typu dostawca-odbiorca między tymi przedsiębiorcami. Rynkiem właściwym w ujęciu wertykalnym są rynki: wydawania ksiąŜek edukacyjnych i dys- trybucji ksiąŜek. Na rynku wydawnictw edukacyjnych działa WSiP, natomiast na rynku dystrybucji ksiąŜek działają obydwie spółki. NaleŜy podkreślić, Ŝe rynki, na których działają obydwaj przedsiębior- cy są rynkami poprzedniego i następnego szczebla obrotu. Indywidualny udział WSiP w rynku wydawnictw edukacyjnych (szkolnych) wyniósł w 2001 r. ponad 30%. c) rynkiem właściwym, na który koncentracja wywiera wpływ w układzie konglomeratowym, jest kaŜdy rynek produktowy, na którym między przedsiębiorcami uczestniczącymi w kon- centracji nie istnieją Ŝadne powiązania (układy) horyzontalne i wertykalne, ale przynajm- niej jeden przedsiębiorca uczestniczący w koncentracji posiada więcej niŜ 40% udziału w jakimkolwiek rynku właściwym. Brak jest rynku konglomeratowego. Rynek właściwy – udział w rynku geograficznym. Ze względu na specyfikę produktu (ksiąŜka edukacyjna dla uczniów) naleŜy uznać, Ŝe rynkiem właściwym w ujęciu geograficznym jest Polska. TakŜe, za rynek właściwy geograficznie z punktu widzenia rynku dystrybucji naleŜy uznać obszar RP. Wkra posiada bowiem sieć swo- ich hurtowni na obszarze Polski. Zarówno na rynku ksiąŜki edukacyjnej jak i dystrybucji ksiąŜ- ki nie istnieją Ŝadne bariery administracyjne. 6 Udział WSiP – ok. Tajemnica przedsiębiorstwa 1 ogólnej liczby sprzedanych ksiąŜek (dane za 2001 r.), Udział Wkry – Tajemnica przedsiębiorstwa 2 w rynku hurtowym ksiąŜki w Polsce. 1.1. Opis rynku wydawniczego 3 Okres ostatnich dziesięciu lat na rynku ksiąŜek w Polsce był czasem gwałtownych przemian, kształtowania się systemu dystrybucji, wchodzenia na rynek wydawnictw zagranicznych, wzro- stu sprzedaŜy bezpośredniej, szybkiego rozwoju sektora ksiąŜek edukacyjnych i profesjonalnych. Obecnie na rynku wydawniczym działa ok. 3000 4 wydawnictw ksiąŜkowych przy ok. 17 tys. zarejestrowanych wydawców. Publikują oni tytuły o zróŜnicowanej ofercie tematycznej dla róŜnych grup docelowych. SprzedaŜ ksiąŜek w ostatnim dziesięcioleciu wykazywała tendencję wzrostową. Rynek ksiąŜki w Polsce charakteryzuje się: - brakiem kapitału na inwestycje i promocję, - niewydolnym systemem dystrybucji, - niską siła nabywczą Polaków, - zatorami płatniczymi, - duŜymi zapasami ksiąŜek wydanych w latach poprzednich. W roku 2001 przychody ze sprzedaŜy wydawnictw w cenach zbytu w stosunku do 2000 r. osiągnęły wartość 2,1 mld zł, co stanowi wzrost ok. 7,7%. Wzrost liczony w stosunku do infla- cji wyniósł 2,2% (przy przyjęciu średniorocznego wskaźnika cen towarów i usług konsumpcyj- nych GUS). W tym samym roku wyprodukowano 153 mln 200 tys. egz. ksiąŜek, co oznacza spadek pro- dukcji o 3,3% w stosunku do roku poprzedniego. Jest to pierwszy rok od początku lat 90-tych, w którym zmniejszył się łączny nakład ksiąŜek. Mniejsza teŜ była liczba wydanych tytułów - ukazało się 24.420 pozycji, co stanowi 5% spadek w porównaniu z rokiem 2000. Wzrósł nato- miast nieznacznie średni nakład z 6.167 do 6.274 egz. (1,7%). Łukasz Gołębiewski w ksiąŜce „Rynek ksiąŜki w Polsce” podaje następujące przyczyny spadku produkcji: • „ gwałtowne zmniejszenie się rynków zbytu, spowodowane bankructwem kilku znaczą- cych dystrybutorów, • pogarszająca się płynność finansowa i brak gotówki na inwestycje w nowe tytuły, • ostroŜniejsze szacowanie nowych nakładów i obawy związane ze współpracą z dystry- butorami, • duŜe zapasy niesprzedanych ksiąŜek wydrukowanych w latach wcześniejszych (dotąd w obrocie są nakłady pochodzące z lat 1991-1992, oczywiście takŜe z lat późniejszych), 1 Liczone jako stosunek przychodów WSiP wyłącznie ze sprzedaŜy własnych produktów (bez innych przychodów, np. finansowych) do wartości rynku 2.100 mln PLN. 2 Odnosi się do wartości rynku hurtowego 990 mln PLN i obrotu Wkry Tajemnica przedsiębiorstwa PLN. 3 Dane dotyczące rynku wydawniczego i dystrybucyjnego pochodzą głównie z informacji przedstawionych przez strony oraz publikacji Łukasza Gołębiewskiego pt. „Rynek ksiąŜki w Polsce 2002”, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002, t.1 i t.2. 4 Tzn. takich, którzy wydawali, co najmniej 2 ksiąŜki w ciągu roku. 7 • zmiana systemu rozliczeń z dystrybutorami – coraz częściej wydawcy nie godzą się na komis i sprzedają ksiąŜki na faktury zamknięte z odroczonym terminem płatności, w rezultacie hurtownie i księgarnie biorą mniej ksiąŜek do obrotu, • brak systemu informacji o tytułach oferowanych do sprzedaŜy sprawia, Ŝe w hurtow- niach zdecydowanie dominują nowości z ostatnich tygodni, niekiedy miesięcy, nato- miast zapas starszych pozycji praktycznie nie rotuje lub rotuje w bardzo wolnym tem- pie”. Tab. 4 Produkcja ksiąŜek w latach 1998-2001 5 1998 1999 2000 2001 Rok 2001 w stosunku do 2000 Wydane tytuły 24.000 24.500 25.700 24.420 - 5,0% Pierwsze wydania 13.500 14.500 15.300 14.100 - 7,8% Nakłady (w mln egz.) 150 156 158 153 - 3,3% Średni nakład (w egz.) 6.250 6.367 6.167 6.274 1,7% Tab. 5 Wielkość rynku, wyraŜona wartościowo i ilościowo (w jednostkach naturalnych) Dane szacunkowe Wyszczególnienie 2000 r. 2001 r. Ilość egzemplarzy – nakład 158.500.000 153.200.000 Wartość w PLN 1.950.000.000 2.100.000.000 Wykres na podstawie art. Łukasza Gołębiewskiego „Kryzys powinien być krótkotrwały”, Rzeczpospolita z 8.04.2002 r. Tab. 6 Udział w rynku pięciu największych wydawnictw 6 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 WSiP 17,9% 16,2% 13,3% 12,4% 9,6% 9,9% 8,9% Readre’s Digest - 1,8% 5,3% 6,6% 7,6% 7,3% 7,3% 5 Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002, t.1 6 tamŜe 8 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Bertelsamnn 5,3% 6,6% 9,2% 8,7% 8,8% 6,4% 6,8% PWP 7 2,2% 2,7% 2,5% 3,2% 3,2% 3,9% 4,0% WN PWM 10,1% 12,8% 9,3% 7,2% 4,8% 3,0% 3,2% Razem 35,5% 40,1% 39,6% 38,1% 34,0% 30,5% 30,1% Wykres na podstawie art. Łukasza Gołębiewskiego „Kryzys powinien być krótkotrwały”, Rzeczpospolita z 8.04.2002 r. 1.2. Rynek ksiąŜek w poszczególnych segmentach. Podział rynku wydawniczego na segmenty: edukacyjny i poza edukacyjne jest umowny i nie istnieją sztywne, merytoryczne granice podziału. W opracowaniach dotyczących rynku segment edukacyjny jest wyodrębniany ze względu na kategorię odbiorcy i związany z tym odmienny kanał promocyjny, w istotnej części niezaleŜny od kanału dystrybucyjnego. Rynek ten takŜe charakteryzuje się, w odróŜnieniu od ksiąŜek o innej tematyce, krótkim okresem sprzedaŜy podręczników w ciągu roku (dwa - trzy miesiące). 7 Do 1999 r. łączne obroty wydawnictw Lex oraz ABC 9 Segmenty tematyczne – udział w rynku literatura piękna literatura dla dzieci ksiąŜka szkolna ksiąŜka naukowa i fachowa ksiąŜki ilustrowane literatura religijna inne lektury szkolne Tab. 7 Literatura piękna, literatura faktu, humanistyka SprzedaŜ ksiąŜek w grupie: Literatura piękna, literatura faktu, humanistyka w 2001 r. Kategoria ksiąŜek Obrót w 2001 roku w mln zł Beletrystyka 270 Literatura faktu 110 Humanistyka 25 Razem 405 Udział w rynku – 19,3% Tab. 8 Literatura dla dzieci, młodzieŜy, ksiąŜki edukacyjne dla młodych oraz lektury szkolne SprzedaŜ ksiąŜek w grupie: Literatura dla dzieci i młodzieŜ y, ksiąŜki edukacyjne dla młodych oraz lektury szkolne w 2001 r. Kategoria ksiąŜek Obrót w 2001 roku w mln zł KsiąŜki dla dzieci 85 KsiąŜki dla młodzieŜy 40 KsiąŜki edukacyjne 60 Razem 185 Lektury szkolne 55 10 Udział w rynku – 8,8% Tab. 9 KsiąŜka edukacyjna Obroty na rynku ksiąŜki szkolnej w latach 1995-2001 Lata Wartość sprzedaŜy w mln zł 1995 180 1996 250 1997 320 1998 360 1999 450 2000 560 2001 620 Udział w rynku – 29,5% Tab. 10 KsiąŜka naukowa i fachowa SprzedaŜ ksiąŜek w grupie: KsiąŜka naukowa i fachowa w 2001 r. Kategoria ksiąŜek Obrót w 2001 roku w mln zł Skrypty i rozprawy naukowe 7 Podręczniki akademickie 42 Poradniki medyczne 20 Informatyka 25 Literatura techniczna 12 Biznes, poradniki wymienno - kartkowe 85 Prawo i ekonomia 165 KsiąŜki popularnonaukowe 47 Encyklopedie, słowniki, leksykony 87 Razem 490 Udział w rynku – 23,3% Tab. 11 KsiąŜki ilustrowane, albumy, poradniki SprzedaŜ ksiąŜek w grupie: KsiąŜki ilustrowane w 2001 roku Kategoria ksiąŜek Obrót w 2001 roku w mln zł Albumy 38 Poradniki ilustrowane 120 Ilustrowane przewodniki turystyczne 12 Razem 170 Udział w rynku – 8,1% Literatura religijna – w roku 2001 obrót wyniósł 80 mln PLN, a udział w rynku 3,8%. 11 Tab. 12 Inne ( nuty, kartografia, atlasy, foliogramy, przewodniki turystyczne) SprzedaŜ ksiąŜek w grupie: Inne w 2001 roku Kategoria ksiąŜek Obrót w 2001 roku w mln zł Nuty 5 Kartografia (bez szkolnej) 70 Tekstowe przewodniki turystyczne 20 Razem 95 Udział w rynku – 4,5% Tab. 13 Wielkość sprzedaŜy (wyraŜona wartościowo i ilościowo) WSiP S.A. 2000 2001 ilość sztuk Tajemnica przedsiębior- stwa Tajemnica przedsiębior- stwa przychód całkowity Tajemnica przedsiębior- stwa Tajemnica przedsiębior- stwa Tab. 14 Tab. 15 WSiP - główni konkurenci - szacunkowy udział w rynku wyraŜony procentowo w ujęciu wartościowym 2000 2001 Reader's Digest 7,3% 7,3% Bertelsmann Media 6,4% 6,8% PWP 3,9% 4,0% WN PWN 3,0% 3,1% Udział WSiP w rynku ksiąŜki szkolnej w 2000 roku wynosił 34,5 % natomiast w 2001r -30,1%. 1.3. KsiąŜka edukacyjna: podręczniki, zeszyty ćwiczeń, poradniki metodyczne. 8 JeŜeli wziąć pod uwagę sprzedaŜ z zakupów i zapasów udział Wkry wyniósł w 2001 33,4%. Najwięksi odbiorcy ksiąŜek WSiP udział procentowy ich zakupów w łącznej wartości sprzedaŜy Wkra 8 Tajemnica przedsiębiorstwa Wikr konsorcjum Tajemnica przedsiębiorstwa Reprint Wrocław Tajemnica przedsiębiorstwa 12 Na rynku ksiąŜki edukacyjnej działa wielu wyspecjalizowanych w tej dziedzinie wydaw- ców. PoniŜej zamieszczono wykaz większych firm. W nawiasach podano miejsce w rankingu wydawców w 2001 r. (pod względem przychodu ze sprzedaŜy ksiąŜek). 1. Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne(1), 2. MAC Edukacja (6), 3. Nowa Era (7), 4. Pearson Education Polska (8), 5. śak (9), 6. Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe (11), 7. Wydawnictw Szkolne PWN (13), 8. Juka- 91 (17), 9. Arka (18), 10. M. RoŜak (22), 11. Wiking (38), 12. Graf-Punkt , 13. Rubikon, 14. K. Pazdro, 15. Res Polona (58), 16. Pracownia Pedagogiczna i Wydawnicza (108), 17. Oświata, Debit. Na rynku ksiąŜki szkolnej 25 edytorów kontroluje 95% sprzedaŜy, a pięciu (WSiP, MAC, No- wa Era, śak , Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe) – 56%. Tab. 16 Najwięksi wydawcy ksiąŜek edukacyjnych sprzedaŜ w mln PLN udział w rynku eduka- cyjnym w % WSiP 186,84 30,1 MAC Edukacja 49,8 8,0 Nowa Era 44,2 7,1 Pearson Education 35,0 5,6 śak 33,5 5,4 Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe 32,2 5,2 Wydawnictwo Szkolne PWN 31,2 5,0 Juka-91 28,5 4,6 Arka 28,3 4,6 Rentowność działających na tym rynku wydawców jest ciągle bardzo wysoka. Zysk netto większości wydawnictw edukacyjnych waha się w przedziale pomiędzy 10 a 20% wartości sprzedaŜy. Wzrost sprzedaŜy tych wydawnictw w 2001 r. w stosunku do roku ubiegłego wy- niósł ok. 60 mln zł, tj. ok. 10,7%. Największy wzrost przychodów zanotowały: MAC Edukacja, Wiking, Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe, śak, Nowa Era. W 2001 r. w stosunku do 2000 r. znacząco zwiększyła się liczba wydawanych tytułów (o 16,1%), w tym pierwszych wydań o 20%. Łączna produkcja wzrosła zaledwie o 0,6%. Wielu wydawców wyprzedawało zapasy, a nowe tytuły ukazywały się w niewielkich nakładach. W rezultacie moŜe to doprowadzić do spadku sprzedaŜy w latach 2002-2003, albo do koniecz- ności zwiększenia nakładów finansowych na produkcję. Rynek ksiąŜki edukacyjnej w bardzo duŜym stopniu jest kreowany poprzez reformy wprowadzane przez prawodawcę. We wrześniu 2001 r. rozpoczął się trzeci rok reformy oświa- 13 ty. Ukazały się zupełnie nowe podręczniki dla klas VI szkół podstawowych i III gimnazjum. Zatem moŜna się spodziewać dalszego wzrostu sprzedaŜy podręczników (zapewne do 650-660 mln zł). Wykres za: Łukasz Gołębiewski, „75 procent w rękach dziesięciu”, Rzeczpospolita 11.04.2002 r. Prognozy na następne lata są mniej optymistyczne. Wprawdzie rozpoczęła się reforma w liceum, ale nakłady podręczników do tego etapu nauczania są niewielkie, a konkurencja ogromna. Tymczasem, takŜe niŜ demograficzny sprawi, iŜ na ksiąŜki szkolne będzie coraz mniejszy popyt. Według prognoz Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w ciągu pię- ciu lat liczba uczniów zmniejszy się o 1,5 miliona. W 2015 roku liczba osób w wieku 15-18 lat ma spaść aŜ o 42,5% w stosunku do roku 2000. Do tego czasu z polskiego rynku zniknie zapewne większość samodzielnych wydawnictw eduka- cyjnych - nie sprostają konkurencji z duŜymi grupami oraz ogromnym wydatkom na opraco- wanie podręczników, promocję i dystrybucję. Tab. 17 Wielkość rynku ksiąŜki szkolnej 9 Dane szacunkowe Wyszczególnienie 2000 r. 2001 r. Ilość egzemplarzy – nakład 68.000.000 77.000.000 Wartość w PLN 560.000.000 620.000.000 Tab. 18 NajwaŜniejsze dane dotyczące podręczników szkolnych 10 Lata 2000 2001 Zmiana (%) Liczba wydanych tytułów 3.100 3.600 16,1% Liczba pierwszych wydań 1.250 1.500 20,0% 9 W tabeli 13 podano wszystkie dochody osiągane przez WSiP, natomiast w tabeli ze str. 15 podano tylko przy- chód z działalności wydawniczej. 10 Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002, t.1 14 Łączny nakład (w egz.) 77.000.000 77.500.000 0,6% SprzedaŜ ksiąŜek (w egz.) 11 68.000.000 77.000.000 13,3% Tab. 19 Obroty na rynku ksiąŜki szkolnej w latach 1995-2001 12 Lata Wartość sprzedaŜy 1995 180.000.000 1996 250.000.000 1997 320.000.000 1998 360.000.000 1999 450.000.000 2000 560.000.000 2001 620.000.000 Obroty na rynku ksiąŜki szkolnej 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 180000000 250000000 320000000 360000000 450000000 560000000 620000000 0 100000000 200000000 300000000 400000000 500000000 600000000 700000000 Lata Wartość sprzedaŜy 11 Obejmuje zapasy z poprzednich lat 12 Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002, t.1 15 Tabela za: Łukasz Gołębiewski, Kryzys powinien być krótkotrwały, Rzeczpospolita 8.04.2002 r. 16 2.1. Opis rynku dystrybutorów ksiąŜek. Na rynku dystrybucji ksiąŜki funkcjonują dwa modele dystrybucyjne:: - klasyczny model dystrybucyjny oparty na szerokiej, całorocznej ofercie przy wysokim poziomie kosztów stałych, - model selektywnego hurtu i detalu, pracującego na starannie wybranej ofercie - w róŜnych mini-sezonach sprzedaŜy. Na rynku działają systemy sprzedaŜy, bazujące na kanałach o róŜnej długości: ∗ producent – odbiorca, ∗ producent – detalista – odbiorca ∗ producent – dystrybutor – detalista – odbiorca. Dystrybutorami są zarówno firmy sieciowe jak i podmioty bazujące na jednej lokalizacji. Rynek dystrybucji ksiąŜek charakteryzuje się duŜą podaŜą asortymentową - ponad 24 000 tytułów w ciągu roku. Jeszcze w 1991 r. głównym dystrybutorem wszystkich ksiąŜek były księgarnie. Obecnie co- raz bardziej popularna jest tzw. sprzedaŜ bezpośrednia. Jest to realizacja zamówień klientów przez wydawców, najczęściej poprzez wysyłkę ksiąŜek za zaliczeniem pocztowym, jak i sprze- daŜ klubową oraz z wykorzystaniem przedstawicieli handlowych. Poprzez tę formę sprzedaŜy realizowane jest na rynku juŜ 46% obrotów. W 2001 r. cztery firmy niemal wyłącznie rozpro- wadzały ksiąŜki w bezpośrednim systemie sprzedaŜy tzn. poprzez sprzedaŜ wysyłkową i klu- bową. Są to: Reader’s Digest, Bertelsmann Media, PWP oraz Wiedza i Praktyka. Tab. 20 Fragmentacja sprzedaŜy bezpośredniej 13 Forma sprzedaŜy Udział w obrocie Lider na rynku SprzedaŜ wysyłkowa 20% Reader’s Digest SprzedaŜ klubowa 8% Bertelsmann Media (Świat KsiąŜki) SprzedaŜ on-line 1% Prószyński i S-ka (Merlin.pl) Akwizycja wydawnictw 13% Mac Edukacja Sieci door-to-door 4% Vienna Connection W Polsce działa kilkaset hurtowni oraz ok. 3000 księgarń. Tylko trzy sieci sprzedaŜy ma- ją zasięg ogólnokrajowy – Azymut, Wkra i Matras. Czwarta – Światowid ogłosiła w 2001 r. upadłość. SprzedaŜ hurtowa ksiąŜek wzrosła w 2001 roku do poziomu 990 mln zł, czyli o 4,2% w stosun- ku do roku poprzedniego. „Dystrybucja jest najsłabszym ogniwem polskiego rynku ksiąŜki – wiele duŜych sieci hurtowych notuje straty, a największe po poprzednim sezonie mają ujemne kapitały własne. 13 Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002 r., t.2 17 Księgarstwo jest niedoinwestowane, obroty spadają… „ 14 Wydaje się, Ŝe w stosunku do ilości sprzedawanych ksiąŜek i niskiej marŜy, na rynku funkcjonuje zbyt duŜo przedsiębiorców - dys- trybutorów. 15 Podstawową przyczyną trudności występujących na rynku dystrybucji ksiąŜek jest utra- ta płynności finansowej, a następnie wysokie koszty obsługi zadłuŜenia (obsługa zaciągniętych kredytów). Dystrybutorzy dąŜąc do obniŜenia kosztów zmniejszali w 2001 r. zatrudnienie. Najwięcej osób straciło pracę w Światowidzie, Wkrze i Azymucie, inne hurtownie takŜe redu- kowały koszty osobowe. Rentowność spółek nie przekraczała 0,5 – 1%, a wielu dystrybutorów wręcz zanotowało straty. W ostatnich latach upadło wiele hurtowni, np. trzy duŜe sieci - Liber, Kwadro, Świato- wid oraz kilka mniejszych Womar, Reprint-Włocławek, Kalambur, Omega, Sartorius, Poręb- scy, Urbańczyk i Kos, Womar i inne. „W kryzysowej sytuacji nienajgorzej radzą sobie średniej wielkości hurtownie rodzinne, działające często jako spółki cywilne (od stycznia 2001 roku spółki jawne). Małe hurtownie nie utrzymują wielkich zapasów w magazynach, sprzedają głównie najszybciej rotujące tytuły – bestsellery, w sezonie szkolnym podręczniki. Zatrudniają niewiele osób, nie mają własnej bazy transportowej …, nie tworzą oddziałów”. 16 Na rynku hurtowym moŜna juŜ odnotować tendencję do ograniczania oferty tytułowej. Górną granicą zapasów będzie ok. 20 tys. tytułów, reszta oferty będzie uzupełniana w razie zamówień księgarzy. Np. Wkra juŜ ograniczyła w znacznym stopniu zapasy. Obecnie rotacja ksiąŜek w tej hurtowni wynosi 7-9 dni. Cechą charakterystyczną polskiego systemu sprzedaŜy ksiąŜek jest niemal całkowity brak przedsiębiorców świadczących wyłącznie usługi dystrybucyjne niewielkiej liczbie wybra- nych wydawnictw, co jest spotykane w innych krajach. Pewną specyfiką charakteryzuje się dystrybucja ksiąŜek edukacyjnych. Najistotniejszy jest fakt, iŜ jest to sprzedaŜ sezonowa, ograniczająca się zaledwie do kilku miesięcy. Od kilku lat jest odnotowywana coraz większa odsprzedaŜ ksiąŜek uŜywanych. Zmienia się takŜe sposób docierania do odbiorcy. Coraz więcej ksiąŜek jest rozprowadzanych w sprzedaŜy bezpośred- niej. Wydawcy, bowiem uznali, iŜ zaopatrywanie księgarń jest mało efektywne, a najlepsze rezultaty przynosi sprzedaŜ podręczników bezpośrednio szkołom. Na rynku hurtowni sprzedających podręczniki działają m.in. Wkra, Wikr Konsorcjum (w skład grupy wchodzą: Milo, Wikr, Emar, Calamus, Rema, BGW, Papirus, Hurtownia Języ- kowa), Super Siódemka, MarKa, KsiąŜka Szkolna, Fis, Przedsiębiorstwo Księgarskie Wolu- men, Firma Handlowo-Usługowa MWZ Sezam, AHP Nova Hurtownia KsiąŜek, Fundusz Beta, Polmap. Część z tych hurtowni sprzedaje takŜe inne ksiąŜki niŜ podręczniki. Tab. 21 Wielkość sprzedaŜy (wyraŜoną wartościowo i ilościowo) Wkra 2000 2001 ilość sztuk Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębior- stwa przychód całkowity Tajemnica przedsiębiorstwa Tajemnica przedsiębior- stwa 14 Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002 r., t.2 15 za Łukasz Gołębiewski, Rynek ksiąŜki w Polsce 2002, Biblioteka Analiz, Warszawa 2002 r., t.2 16 tamŜe 18 Tab. 22 Tab. 23 Najwięksi dostawcy ksiąŜek (do księgarń własnych WSiP) udział procentowy ich dostaw w łącznej wartości zakupów WIKR s.j. Tajemnica przedsiębiorstwa Ogólnopolski System Dystryb.Wyd."AZYMUT" Sp. z o.o. Tajemnica przedsiębiorstwa EMKA Plus Hurtowa SprzedaŜ KsiąŜek Tajemnica przedsiębiorstwa Najwięksi dostawcy ksiąŜek do Wkry Tajemnica przedsiębiorstwa WSiP Tajemnica przedsiębiorstwa Nowa Era z Arką Tajemnica przedsiębiorstwa M.RoŜak Tajemnica przedsiębiorstwa Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe Tajemnica przedsiębiorstwa Tab.24 Wkra- główni konkurenci – szacunkowy udział w rynku wyraŜony procentowo w ujęciu wartościowym 2000 2001 Azymut 6,4% 6,7% Marka 1,5% 1,9% Matras 4,8% 6,1% Wikr 2,3% 3,3% Silnym konkurentem WSiP na rynku sprzedaŜy bezpośredniej ksiąŜek edukacyjnych jest MAC Edukacja (patrz tabela 20 str. 15). Według sprawozdania z działalności Wkra, w 2001 r. nastąpiło pogorszenie sytuacji ekonomicznej spółki. Rok 2001 Wkra zakończyła stratą w wysokości przewyŜszającej Tajem- nica przedsiębiorstwa mln PLN. Spadły kapitały własne i przychody (o Tajemnica przedsię- biorstwa w porównaniu z rokiem poprzednim), wzrosło zadłuŜenie ( Tajemnica przedsiębior- stwa PLN). Spółka w związku z powyŜszym podjęła zdecydowane działania racjonalizujące koszty, m.in. zlikwidowano nierentowne oddziały i księgarnie, zwolniono część pracowników. Spółka zamierza koncentrować się na działalności w segmencie ksiąŜki edukacyjnej i obsłudze sieci Empik w formie usługi logistycznej. Najwięksi odbiorcy ksiąŜek Wkry udział procentowy ich zakupów w łącznej wartości sprzedaŜy Empik Warszawa Tajemnica przedsiębiorstwa Białostocki Dom KsiąŜki Tajemnica przedsiębiorstwa Dom KsiąŜki Szczeci Tajemnica przedsiębiorstwa 19 Tabela za: Łukasz Gołębiewski, Najsłabsze ogniwo. Ranking firm dystrybucji ksiąŜek w Polsce, Rzeczpospolita 2.08.2002 r. 20 Organ antymonopolowy zwaŜył, co następuje: Przepis art. 17 ustawy antymonopolowej stanowi, Ŝe Prezes Urzędu wydaje zgodę na dokonanie koncentracji, w wyniku której nie powstanie lub nie umocni się pozycja dominująca na rynku i wskutek czego konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona. Dla zastosowania tego przepisu niezbędne jest zatem wykazanie, Ŝe wskutek koncentra- cji: a/ nie powstanie lub nie umocni się pozycja dominująca, b/ konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona. Definicja pozycji dominującej określona jest w art. 4 pkt 9 ustawy antymonopolowej. Zgodnie z ta definicją, dominująca pozycja rynkowa przedsiębiorcy to pozycja, która umoŜli- wia mu zapobieganie skutecznej konkurencji na rynku właściwym poprzez stworzenie mu moŜ- liwości działania w znacznym stopniu niezaleŜnie od konkurentów, kontrahentów oraz konsu- mentów. Ustawa wprowadza domniemanie, Ŝe przedsiębiorca ma pozycję dominującą, jeŜeli jego udział w rynku przekracza 40%. Przedmiotową koncentrację naleŜy ocenić, z punku widzenia ewentualnych zagroŜeń, jakie moŜe przynieść połączenie się dwóch przedsiębiorców funkcjonujących na róŜnych - na- stępujących po sobie - fazach obrotu. W szczególności naleŜy zbadać, czy w ogóle, a jeŜeli tak to, w jakim stopniu koncentracja ograniczy dostęp wydawców ksiąŜek do kanałów dystrybu- cyjnych. W opinii Prezesa Urzędu na skutek połączenia WSiP i Wkra konkurencja na rynku nie zostanie istotnie ograniczona z następujących powodów: ∗ z uwagi na wielość dystrybutorów ksiąŜek (hurtownie i księgarnie), zmniejszenie po- pytu i pogarszającą się płynność finansową w ostatnim okresie, wydaje się iŜ, nie- uchronna będzie konsolidacja branŜy . Dojdzie do koncentracji i powstania duŜych grup wydawniczych, które bądź stworzą własne systemy sprzedaŜy, bądź teŜ zracjo- nalizują funkcjonowanie systemu dystrybucji ksiąŜki. Wkra w ostatnim roku zanoto- wała znaczne straty związane z dystrybucją ksiąŜek, tym samym przedmiotowa kon- centracja jest jednym ze środków zaradczych, mających na celu poprawę sytuacji fi- nansowej spółki; w ostatnim okresie doszło do upadku trzech duŜych sieci hurtowni - Liber, Kwadro, Światowid; ∗ tendencje występujące na rynku dystrybucji wskazują, iŜ główni dystrybutorzy propo- nują szeroką ofertę ksiąŜek, nie ograniczając się do wąskiej tematyki czy teŜ sprzeda- Ŝy produktów jednego wydawcy. Obecnie Wkra posiada w swojej ofercie ksiąŜki ok. 300 wydawnictw. Z ekonomicznego punktu widzenia, nieracjonalne wydaje się ogra- niczenie sprzedaŜy hurtowej ksiąŜek tylko do obsługi rynku ksiąŜki edukacyjnej, głównie z uwagi na krótki okres rotacji tego typu ksiąŜek (zapotrzebowanie na nie moŜna odnotować jedynie przez 2-3 miesiące w roku) oraz malejący popyt na tym rynku; ∗ analizując ewentualne zagroŜenia dla rynku płynące z koncentracji naleŜy podkreślić, iŜ zapotrzebowanie na ksiąŜkę edukacyjną w perspektywie czasu, znacznie spadnie, co z pewnością osłabi pozycję WSiP. Nastąpi to przede wszystkim z powodu niŜu demograficznego, który w sposób naturalny ograniczy zapotrzebowanie na tego typu produkt (w 2015 r. liczba osób w wieku 15-18 lat ma spaść aŜ o 42,5% w stosunku do roku 2000). Ponadto stabilizacja na rynku ksiąŜki edukacyjnej, związana z kończącym się procesem reformy szkolnictwa oraz zmniejszająca się zasobność polskich rodzin, 21 spowodują stopniowe zwiększenie się liczby odsprzedawanych ksiąŜek pomiędzy uŜytkownikami w tzw. „drugim obiegu”; ∗ na rynku funkcjonuje kilka niezaleŜnych od siebie kanałów dystrybucji ksiąŜki, z których najbardziej popularnym jest tzw. sprzedaŜ bezpośrednia. Poprzez tę formę sprzedaŜy realizowane jest na rynku 46% obrotów . Wkra nie specjalizuje się w takim systemie sprzedaŜy, koncentrując się w zasadzie na dystrybucji poprzez księgarnie. Tym samym zakładając nawet, iŜ Wkra ograniczyłaby się jedynie do dystrybucji WSiP, nie spowoduje to Ŝadnego ograniczenia w dostępie do kanałów dystrybucyj- nych dla innych podmiotów; ∗ udział WSiP i Wkry w rynku dystrybucji ksiąŜki w roku 2001 nie osiągnął poziomu 20%, zarówno w układzie ilościowym jak i wartościowym. Tym samym wskutek zamierzonej koncentracji nie umocni się ani nie powstanie pozy- cja dominująca na rynku właściwym koncentracji. Koncentracja ta nie wpłynie równieŜ na ograniczenie konkurencji na rynku. Stąd wyraŜenie zgody na dokonanie koncentracji jest uza- sadnione. Wobec powyŜszego orzeczono jak w sentencji. Na niniejszą decyzję na podstawie art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i kon- sumentów, stronie przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów, w terminie dwóch tygodni od dnia doręczenia. Z upowaŜnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Podpisał Dyrektor Departamentu Przemysłu i Infrastruktury Andrzej Graduszyński Otrzymuje: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Pl. Dąbrowskiego 8 00-950 Warszawa