Ts 86/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 3 września 2020 r. Pozycja 257 POST A NOWIEN I E z d nia 22 października 201 9 r. Sygn. akt Ts 86/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M. J. w sprawie zgodności: 1) a rt. 406 u stawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie , w jakim „ w postępowaniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji nie stosuje się na jego podstawie odpowiednio normy [a] rt. 394 § 1 ustawy Kodeks Postępowania Cywilne go” , z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z a rt. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , 2) a r t. 394 § 1 ustawy w ymienionej w pkt 1 w zakresie , w jakim „ nie stosuje się go do orzeczeń Sądu II instancji w związku z [a] rt. 406 KPC w postępowaniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji” , z a rt. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, a rt. 64 ust. 2 w związku z a rt. 176 ust. 1 oraz a rt. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji. p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. U ZASADNIENI E W skardze konstytucyjnej wniesione j do Trybunału Konstytucyjnego 3 czer wca 2019 r. (data nadania) M. J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustano- wionego z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktyczne- go: Skarżący, powołując się na wyrok T rybunału Konstytucyjnego z 24 listopada 2015 r. (sygn. K 11/15, OTK ZU A/2016, poz. 93), wniósł skargę o wznowienie postępowania za- kończonego wyrokiem Sądu Okręgowego w K. IX Wydział Pracy (dalej: Sąd Okręgowy ) z 13 maja 2010 r. (sygn. akt […] ). Skarżący , uzasadniając skargę o wznowienie postępowa- nia , wskazał, że wydane w niniejszej sprawie rozstrzygnięcie oparte zostało na normie prawa sprzecznej z Konstytucją. OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 2 Postanowieniem z 1 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […] ) – doręczonym skarżącemu 10 kwiet nia 2019 r. – S ąd O kręgowy odrzucił powyższą skargę z uwa gi na wniesienie jej po upływie ustawowego terminu . Zażalenie na to orzeczenie zostało odr zucone postanowieniem Sądu Okręgowego z 29 kwietnia 2019 r. (s ygn. akt jak wyżej ) , doręczonym skarżącemu 22 m aja 2019 r. S kargę konstytucyjną wniesiono do Trybunału 3 czerwca 2019 r. Zarządzeniem z 2 lipca 2019 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżące- go do u sunięcia braków formalnych skargi przez : a) doręczenie 2 odpisów skargi konstytu- cyjnej wraz z załączonymi dokumentami; b) wskazanie, w jaki sposób art. 406 oraz art. 394 § 1 w związku z art. 406 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm. ; dalej: k.p.c. ) naruszają wymienione w skardze kon- st ytucyjnej wolności lub prawa skarżącego wra z z uzasadnieniem zarzutów tych niezgodno- ści; c) poinformowanie, czy od ostatecznego rozstrzygnięcia wniesiony został nadzwyczajny środek zaskarżenia. Pismem procesowym z 19 lipca 2019 r. (data nadania) skarżący o dniósł się do otrzy- manego wezwania do usunięcia braków formalnych skargi. Skarżący uważa, że zakwestionowane art. 406 i 394 § 1 k.p.c. uniemożliwiają wnie- sienie zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd wyżs zej instancji i w związku z tym są niezgodne z art. 32 ust. 1 i 2, a rt. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji . N ormy te n aruszają także „[a]rt. 176 ust. 1 Konstytucji w związku z prawem do rze- telnej procedury sądowej wynikającym z [a]rt. 45 ust. 1 Konstytucji oraz w związku z reali- zacją prawa określonego w [a]rt. 190 ust. 4 Konstytucji, która nie przewiduje jakichkolwiek ograniczeń instancyjnych przy korzystaniu z prawa do wznowie nia postępowania w którym ostateczne orzeczenie oparto na niekonstytucyjnej normie prawnej” (skarga konstytucyjna, s. 6). Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności i praw. Ma ona gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą stanowiły źródła ich naruszeń. Jej merytoryczne rozpoznanie uzależnione jest od spełnienia licznych przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisó w ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem K on stytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK) , w szczególności z art. 53 u.o.t.p.TK. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.o.t.p.TK, skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym. Słu ży ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie po- stępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybu- nał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gd y nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna. Mając jednocześnie na względzie art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK, Trybunał podczas orzekani a jest związany zakresem za- skarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej. W niniejszej spra wie Trybunał stwierdził, że skarga konstytucyjna – poddana wstęp- nemu rozpoznaniu – nie spełnia wszystkich wymagań warunkujących nadanie jej dalszego biegu. Przede wszystkim Trybunał stwierdził, że przedmiotem zaskarżenia w tej skardze konstytucyjnej skarżą cy uczynił przepisy, które nie były podstawą prawną ostatecznego orze- czenia sądowego mającego naruszać przysługujące mu wolności i prawa konstytucyjne (w tym wypadku – prawo do dwuinstancyjnej procedury sądowej). OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 3 Trybunał ustalił, że Sąd Okręgowy, wydając – ostateczne z punktu widzenia możliwo- ści realizacji przez skarżącego prawa do dwuinstancyjnej procedury sądowej w sprawie wznowieniowej – postanowienie z 29 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […] ) o odrzuceniu zażalenia na postanowieniu tego Sądu z 1 kwietnia 20 19 r. (sygn. akt jak wyżej) odrzucające skargę o wznowienie postępowania z uwagi na wniesienie jej po upływie terminu , jako podstawę prawną tego orzeczenia wskazał art. 394 1 § 1 1 w związku z art. 398 2 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 397 § 1 i 2 w zwią zku z art. 373 k.p.c. Sąd Okręgowy uznał, że skoro – zgodnie z art. 394 1 § 2 k.p.c. – zażalenie do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu dru- giej instancji kończące postępowanie w sprawie przysługuje w sprawach, w których przysłu- guje skarga kasacyjna (ze w skazanymi w tym przepisie wyjątkami), zaś – stosownie do art. 398 2 § 1 k.p.c. – skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż dziesięć tysięcy złot ych (a takiej wartości nie przekraczał przedmiot sporu w postępowaniu mającym ulec wznowieniu), to w okolicznościach sprawy skarżącego zażalenie do Sądu Najwyższego mu nie przysługiwało. Tymczasem w skardze konstytucyjnej skarżący uczynił przedmiotem zaska rżenia (w określonym zakresie), po pierwsze, art. 406 k.p.c. samodzielnie oraz, po drugie, art. 394 § 1 w związku z art. 406 k.p.c. Zgodnie z art. 406 k.p.c., do postępowania ze skargi o wznowienie stosuje się odpo- wiednio przepisy o postępowaniu przed sąde m pierwszej instancji, jeżeli przepisy poniższe nie stanowią inaczej. Trybunał stwierdził, że treść tego przepisu nie mogła być źródłem naru- szenia prawa konstytucyjnego, na które powołał się skarżący w swojej skardze konstytucyj- nej, mianowicie prawa do dwu instancyjnego postępowania sądowego, albowiem nie rozstrzy- ga on kwestii dopuszczalności wniesienia środka zaskarżenia od postanowienia od odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sytuacji, gdy takie postanowienie wydaje – zgodnie z art. 405 k.p.c. – s ąd instancji wyższej. Z kolei d rugi z zaskarżonych przepisów, tj. art. 394 § 1 k.p.c. stanowi, w jakich wy- padkach przysługuje zażalenie do sądu drugiej instancji. Zażalenie takie przysługuje na po- stanowienia sądu pierwszej instancji kończące postępowanie w sprawie, a także na postano- wienia sądu pierwszej instancji oraz zarządzenia przewodniczącego w sprawach wymienio- nych w tym przepisie. Trybunał, dokonując wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej w tym zakresie, wziął jednak pod uwagę, że sam skarżący, formułując zarzuty niekonstytucyjności wobec tego przepisu, wskazał jednocześnie w uzasadnieniu swojej skargi, jakoby z „utrwalonej” judykatury sądów powszechnych oraz wypowiedzi doktryny miało wynikać, że jeżeli w sprawie o wznowienie postępowania orzeka „po raz pierwszy” sąd instancji wyższej, to taki sąd nadal traktowany jest – w świetle przepisów k.p.c. o zażaleniu – jako „sąd drugiej instan- cji” , wobec czego wydane przez ten sąd postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania nie podlega zas karżeniu. Trybunał stwierdził , że skarżący nie przedstawił żadnego dowodu na poparcie tezy o istnieniu utrwalonego, ustabilizowanego i powszechnego sposobu rozumienia przepisów k.p.c. w sposób przedstawiony przez skarżącego. Niezależnie od tego , Trybunał uwzględnił stanowisko Sądu Najwyższego, który wyjaśniał już, że „[o] dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w każdym wypadku decyduje to, czy w przypadku wznowienia przysługiwała- by skarżącemu skarga kasacyjna” (postanowienie SN z 25 ma ja 2016 r., sygn. akt V CZ 19/16 , źródło: www.sn.pl). Sąd Najwyższy wskazywał również, że „[n]a postanow ienie o odrzu ceniu skargi o wznowienie postępowania, co do zasady przysługuje zażalenie. Jeżeli w przedmiocie wznowienia orzekał sąd pierwszej instancji, o dopuszczalności zażalenia de- cyduje treść art. 394 k.p.c., natomiast jeżeli w przedmiocie wznowienia orzekał sąd drugiej OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 4 instancji, o dopuszczalności zażalenia do Sądu Najwyższeg o decyduje treść art. 394 1 § 2 k.p.c. Zgodnie z art. 394 k.p.c. zażalenie przysługuje na każde postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie odrzucenia skargi o wznowienie postępowania, natomiast zgodnie z art. 394 1 § 2 k.p.c. na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowie- nie postępowania zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje tylko wówczas, gdy w sprawie będącej przedmiotem wznowienia przysługuje skarga kasacyjna, gdyby sprawę tę wznowiono na podstawie wniesionej i odrzucon ej skargi o wznowienie postępowania (…)” – (postano- wienie SN z 18 mar ca 2015 r., sygn. akt I CZ 22/15 , źródło: www.sn.pl). Sąd Najwyższy przyjmuje bowiem, że choć art. 406 k.p.c. nakazuje do postępowania ze skargi o wznowienie postępowania stosować odpowiednio pr zepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instan- cji, to „nie oznacza to, że sąd rozpoznający skargę o wznowienie postępowania należy uznać za sąd pierwszej instancji, gdy postępowanie dotyczy skargi o wznowienie postępowania od wyroku sądu drugiej instan cji i skargę tę zgodnie z art. 405 k.p.c. rozpoznaje sąd, który wydał taki wyrok. Wręcz odwrotnie, z art. 406 k.p.c. wynika, że przepisy o postępowaniu przed są- dem pierwszej instancji stosuje się tylko odpowiednio i to o ile dalsze przepisy dotyczące skarg i o wznowienie nie stanowią inaczej. Skarga o wznowienie postępowania stanowi bo- wiem niewątpliwie środek zaskarżenia, co jednoznacznie wynika z art. 405, 409, 412 § 2 i 414 k.p.c., w których jest mowa o zaskarżonym wyroku. Nadto rozpoznanie skargi następuj e w granicach jej podstaw (art. 412 § 1 k.p.c.), a sposoby rozstrzygnięcia (art. 412 § 2 i 3 k.p.c.) są charakterystyczne dla rozpoznania środka zaskarżenia. Oznacza to, że postępowanie wy- wołane wniesieniem skargi o wznowienie postępowania stanowi dalszy c iąg postępowania zapoczątkowanego wytoczeniem powództwa (…). Ewentualne wznowienie postępowania prowadzi do ponownego rozpoznania sprawy począwszy od tego momentu, od którego postę- powanie dotknięte było wadą, stanowiącą podstawę wznowienia postępowania. Je żeli więc skargą o wznowienie zasadnie zaskarżono wyrok sądu drugiej instancji, to wznowienie postę- powania oznacza niejako powrót do tej fazy postępowania (rozpoznania apelacji). Jeżeli skar- gę o wznowienie postępowania rozpoznaje zgodnie z art. 405 k.p.c. sąd wyższej instancji, to działa on jako sąd drugiej instancji, także w fazie oceny dopuszczalności skargi” (postano- wienie SN z 13 sierpnia 2002 r., sygn. akt I PZ 62/02 , źródło: www.sn.pl). Trybunał – uwzględniając okoliczności sprawy będącej kanwą wniesienia pr zez skar- żącego skargi konstytucyjnej oraz wypowiedzi Sądu Najwyższego na temat dopuszczalności zaskarżenia postanowień sądów instancji wyższej odrzucających skargi o wznowienie postę- powania – stwierdził, że przepisem, który w sprawie skarżącego warunkował zakres korzy- stania z konstytucyjnego prawa do dwuinstancyjnego postępowania sądowego, nie był art. 394 § 1 k.p.c., lecz był nim art. 394 1 § 2 k.p.c. Przepis ten został zresztą przywołany przez Sąd Okręgowy w uzasadnieniu postanowienia z 29 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […] ) jako pod- stawa prawna odrzucenia zażalenia na postanowieniu tego Sądu z 1 kwietnia 2019 r. (sygn. akt jak wyżej) odrzucające skargę skarżącego o wznowienie postępowania. Innymi słowy, zdaniem Trybunału, w świetle przyjmowanej przez sądy pr aktyki wy- kładni i stosowania przepisów k.p.c. – na którą powołał się skarżący – art. 394 § 1 k.p.c. nie mógł być źródłem naruszenia w sprawie skarżącego konstytucyjnego prawa do dwuinstancyj- nego postępowania sądoweg o, gdyż n ie stanowił podstawy prawnej orz eczenia sądowego, które w sposób ostateczny przesądziło o niemożności zaskarżenia postanowienia sądu instan- cji wyższej o odrzuceniu skargi o wznowienie. Niemożność taka wynikała z treści art. 394 1 § 2 k.p.c., którego jednak skarżący nie zaskarżył. Uczynien ie przedmiotem zaskarżenia przepisów, które nie były źródłem naruszenia konstytucyjnych wolności i praw, na które skarżący się powołuje, ani nie stanowiły rzeczywi- stej podstawy prawnej ostatecznych orzeczeń lub decyzji naruszających takie wolności i pra- wa, stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. OTK ZU B/2020 Ts 86/19 poz. 257 5 Jednocześnie Trybunał zwrócił uwagę, że w wyroku z 12 stycznia 2010 r., sygn. SK 2/09 (OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1), Trybunał Ko nstytucyjny orzekł już , iż art. 394 1 § 2 k.p.c., w brzmieniu dodanym przez art. 1 pkt 12 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów powszech- nych (Dz. U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skargi o wznowienie po- stępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i z art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Problem konstytucyjny w sprawie o sygn. SK 2/09 wymagał rozstrzygnięcia pytania o zgodność z zasadą równości w prawie do sprawiedliwie ukształtowanej procedury sądowej przepisu, który z katalogu za- skarżalnych zażaleniem postanowień sądu drugiej instancji wyłącza postanowienia o odrzu- ceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasa- cy jna. Trybunał – pod dokonaniu analizy wypowiedzi orzeczniczych Sądu Najwyższego i poglądów doktryny – uznał, że „art. 394 1 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim nie przewiduje zaża- lenia do Sądu Najwyższego na postanowienie sądu drugiej instancji o odrzuceniu skar gi o wznowienie postępowania w sprawach, w których nie przysługuje skarga kasacyjna, choć różnicuje sytuację podmiotów wnoszących zażalenie w postępowaniu zainicjowanym skargą o wznowienie, odpowiada zasadzie proporcjonalności, jest racjonalnie uzasadniony oraz służy ochronie stabilności obrotu i zasadzie prawomocności orzeczeń. W konsekwencji przepis ten w zakresie oznaczonym w sentencji niniejszego wyroku jest zgodny z 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji” (wyrok o sygn. SK 2/ 09) . Jednocześnie Trybunał stwierdził, iż „o kwalifikacji postępowania jako pierwszej lub drugiej instancji nie może roz- strzygać jedynie fakt, że sąd w pewnym zakresie dokonywa nowych ustaleń lub rozpoznaje daną kwestię «po raz pierwszy». Za utrwalony i do minujący w orzecznictwie konstytucyjnym można uznać pogląd, zgodnie z którym «sądem pierwszej instancji jest ten, przed którym roz- poczyna się postępowanie sądowe, w wyniku którego organ ten ma wydać rozstrzygnięcie dotyczące sporu istniejącego między stron ami» (…) ” – ( tamże ). Trybunał uznał, że w oko- licznościach sprawy o sygn. SK 2/09 art. 394 1 § 2 k.p.c. nie mógł być oceniany w aspekcie prawa do zaskarżenia orzeczeń sądu pierwszej instancji m.in. dlatego, że wynikające z tego przepisu ograniczenia odnośnie do zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wzno- wienie postępowania „dotyczą szczególnej sytuacji procesowej, jaką stanowi wznowienie postępowania, które nie jest objęte wszystkimi gwarancjami prawa do sądu oraz powiązanej z nim zasady dwuinstancy jności postępowania”, a przy tym „sam fakt podejmowania po raz p ierwszy jakiegoś rozstrzygnięcia przez sąd odwoławczy nie oznacza, że jest to rozstrzygnię- cie pierwszoinstancyjne” (tamże). W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji nie mógł być adekwatnym wzorcem kontroli konstytucyjności art. 394 1 § 2 k.p.c. w zakresie wskazanym w sentencji wyroku o sygn. SK 2/09. W kontekście zarzutów sformułowanych przez skarżącego w skardze konstytucyjnej poddanej wstępnemu roz poznaniu w niniejszym postępowaniu Trybunał uznał za zasadne przypomnieć ustalenia Trybunał poczynione w wyroku o sygn. SK 2/09, które zachowują swoją aktualność. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.