Ts 107/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 17 lutego 2021 r. Pozycja 34 POSTANOWIENIE z dnia 17 października 2019 r. Sygn. akt Ts 107/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J. K. w sprawie zgodności: „art. 62 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy w za- kresie, w jakim dopuszcza odpowiedzialność za przestępstwo skarbowe pole- gające na posługiwaniu się fakturą i rachunkiem wystawionymi nierzetelnie” , z art. 2, art. 22, art. 30, art. 31, art. 32, art. 42 oraz a rt. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENI E W skardze konstytucy jnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 5 lipca 2019 r. (data nadania) J. K. (dalej: skarżący), reprezentowany przez adwokata ustanowionego pełno- mocnikiem z wyboru, wystąpił z przytoczonym żądaniem na tle następującego stanu faktycz- nego: Sąd Rejonowy w L. (dalej: Sąd Rejonowy ) wyrokiem z 18 grudnia 2018 r. ( sygn. akt […] ) uznał, że skarżący, będąc współwłaścicielem spółki cywilnej [ … ] z siedzibą w L. ( obecnie : Spółka z o.o. w W. ) w okresie od 25 cze rwca 2008 r. do 2 kwietnia 2010 r. posłu- giwał się nierzetelnymi fakturami VAT, które nie dokumentowały rzeczywistych zdarzeń gospodarczych i za powyższe prz estępstwo skarbowe z art. 62 § 2 w związk u z art. 6 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – K odeks karny skarbowy (obecnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1958, ze zm.; dalej: k.k. s.) wymierzył skarżącemu karę grzywny w wysokości 150 sta- wek dziennych, ustalając wysokość stawki dziennej na kwotę 100 zł. Sąd Rejonowy za nierzetelne uznał faktury dokumentując e handel złomem, świadcze- ni e usług poszukiwania klientów oraz usług reklamowych . W zakresie faktur dotyczących handlu złomem stwierdził , że ujawnieni na tych fakturach kontrahenci skarżącego nie mogli być dostawcami złomu , ze względu na brak odpowiedniego zaplecza logistycznego . Pozostałe OTK ZU B/202 1 Ts 107/19 poz. 34 2 faktury – z daniem S ądu – odnosiły się do fikcyjnych zdarzeń gospodarczych, które nie zaist- niały w rzeczywistości. Sąd Okręgo wy w L. (dalej: Sąd Okręgowy ) wyrokiem z 9 kwietnia 2019 r. ( sygn. akt […] ) zmienił powyższy wyro k Sądu Rejonowego w ten sposób, że podniósł wysokość stawki dziennej orzeczonej kar y grzyw ny. Sąd Okręgowy w pełni podzielił ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego , uznając j ednocześnie, że wymierzona kara raziła swoją łagodnością i dlatego uznał, że właściwą sankcją karną odpowiednią do stopnia winy i szkodliwości społecznej czy - nu będzie kara grzywny 150 stawek dziennych przy określeniu wysokości stawki na 200 zł . W ocenie skarżącego użycie w treści zaskarżonego przepisu zwrotów niedookreślo- nych narusza art. 2 Konstytucji . Skarżący stwierdził również, że poniósł odpowiedzialność karnoskarbową za zdarzenia , n a które nie miał wpływu . Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 29 lipca 2019 r. skarżącego we- zwano do usunięcia braków formalnych wniesionej skargi konstytucyjnej przez wskazanie ostatecznego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz dokładne przedstawienie stanu faktycznego. Z ostał również wezwany do doręczenia egzemplarza wniesionej skargi konstytucyjnej z 5 lipca 2019 r., egze mplarza pełnomocnictwa szczególnego z 27 czerwca 2019 r., odpisu albo kopii poświadczonej przez pełnomocnika oraz czterech kopii wyroku Sądu Rejonow ego w L. z 18 grudnia 2018 r. (syg n. akt […] ) wraz z uzasadnieniem oraz kopii wyroku Sądu Okręgowego w L. z 9 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […] ) wraz z uzasadnieniem. W piśmie procesowym z 9 sierpnia 2019 r. (data nadania), wykonując wezwanie do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej, skarżący wskazał, że ostatecznym orze- czeniem w sprawie jest wyrok Są du Okręgowego w L. z 9 kwietnia 2019 r. ( sygn. akt […] ) oraz przedstawił st an faktyczny sprawy. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej „każdy, czyje kon sty - tucyjne wolności lu b prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w usta - wie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publi cznej orzekł ost atecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072 , ze zm. ; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie na- dania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy jej braki formalne nie zostały usunięte w terminie. We wniesionej skardze konstytucyjnej zarzucono niezgodnoś ć art. 62 § 2 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks k arny skarbowy (Dz. U. z 2018 r. poz. 1958, ze zm.; dalej: k.k.s.) z art. 2 Konstytucji, ze względu na użycie w zakwestionowanym przepisie zwro- tów niedookreślonych „wys tawienie faktury lub rachunku w sposób nier zetelny” oraz „posłu- giwanie się fakturami lub rachunkami wystawionymi w sposób nierzetelny”. Zdaniem skarżą- cego posłużenie się przez ustawodawcę wyżej wymienionymi zwrotami narusza zasadę zaufania obywatela do państwa, zasadę bezpieczeństwa prawnego jednos tki oraz zasadę jed- noznaczności prawa. S karżący stwierdził jednocześnie , że brak kryteriów pozwalających określić , kiedy faktura lub rachunek jest wystawiony nierzetelnie , pociąga za sobą naruszenie art. 22 Konstytucji. OTK ZU B/202 1 Ts 107/19 poz. 34 3 Odnosząc się do powyższego zarzu tu Trybunał zwraca uwagę przede wszystkim na to, że w swoich orzeczeniach już wielokrotnie wskazywał, iż pojęcia (zwroty) niedookreślone i nieostre istnieją w każdym systemie prawnym. Nie jest bowiem możliwe skonstruowanie przepisów, które wykluczałyby jak ikolwiek margines swobody ich odczytania. W postano- wieniu z 27 kwietnia 2004 r., Trybunał orzekł, że „każdy akt prawny (czy konkretny przepis prawny) zawiera pojęcia o mniejszym lub większym stopniu niedookreśloności. Nieostrość czy niedookreśloność pojęć prawnych sprzyja uelastycznieniu porządku prawnego (...), nie każda więc, ale jedynie kwalifikowana – tj. niedająca się usunąć w drodze uznanych metod wykładni – nieostrość czy niejasność przepisu może stanowić podstawę stwierdzenia jego niekonstytucyjnośc i” ( sygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/ A/2004, poz. 36). W wyroku z 31 marca 2005 r. Trybunał, orzekając w pełnym składzie, stwierdził, że takie zwroty „występują we wszystkich systemach prawa europejskiego, także tych państw, które charakteryzują się wysoką kult urą prawną i bez wszelkiej wątpliwości są zaliczane do państw prawa. Zwroty te przesuwają obowiązek konkretyzacji nor my na etap stosowania prawa i w związku z tym dają sądom (czy organom administracji – tak w wypadku np. uzna- nia administracyjnego) pewną sw obodę decyzyjną. Nie można jej jednak utożsamiać z do- wolnością i wolnością od zewnętrznej kontroli. W szczególności niepodobna en masse kwe- stionować na podstawie art. 2 Konstytucji, jako braku zgodności z zasadami rzetelnej legisla- cji, faktu posługiwania s ię zwrotami nieostrymi. Niedostateczna precyzja i brak dookreślono- ści przepisu może tylko wtedy być podstawą zarzutu braku zgodności z art. 2 Konstytucji, gdy dany zwrot nie daje możliwości – przy użyciu ogólnie aprobowanych technik wykładni, ustalenia jeg o znaczenia. Niebezpieczeństwo natomiast, jakie wiąże się ze stosowaniem zwro- tów niedookreślonych i nieostrych, jest powszechnie znane: praktyka stos owania tych przepi- sów stosunkowo łatwo może ulegać wypaczeniu, na skutek powoływania się na takie zwroty, bez próby wypełnienia ich konkretną treścią wynikającą z okoliczności danej sprawy i bez rzetelnego uzasadnienia komunikowanego adresatom rozstrzygnię cia. Takie wypaczenie od- nosi się jednak do praktyki, nie jest zaś błędem legislatora” ( sygn. SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29). Wskazać również należy , że „użycie zwrotu nieostrego wymaga istnienia szczegól- nych gwarancji proceduralnych, zapewniającyc h przejrzystość i ocenność praktyki wypełnia- nia nieostrego zwrotu konkretną treścią przez organ, decydujący o tym wypełnieniu” ( zob. wyrok z 16 stycznia 2006 r., sygn. SK 30/05, OTK ZU nr 1 / A/2006, poz. 2). Trybunał stwierdza, że skarżący nie w ykazał istn ienia rozbieżności w orzecznictwie w związku z użyciem w treści art. 62 § 2 k.k.s. zwrotów niedookreślonych. Nie prz edstawił również argumentacji w zakresie braku odpowiednich gwarancji proceduralnych. Z urzędu należy przypomnieć , że pojęcie „faktura nie rzetelna” zostało wyjaśnione w uchwale z 30 września 2003 r Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów (sygn. akt I KZP 22/03, OSNKW 2003 r. nr 9 - 10, poz. 75). Zgodnie z tą uchwałą „faktura nierzetelna, o jakiej mowa w art. 62 § 2 k.k.s., to zarówno faktu ra nieodzwierciedlająca rzeczywistego przebiegu zdarzenia odnośnie do niektórych tylko jego elementów, przy zaistnieniu jednak samej transakcji, jak i faktura fikcyjna, dokumentująca czynność w ogóle nie zaistniałą”. Try- bunał stwierdza, że taki sam sposób pojmowania przedmiotowego pojęcia został zaprezento- wany w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w L. z 9 kwietnia 2019 r. Trybunał zauważa, że procedura karna zapewnia oskarżonemu między innymi możli- wość uzyskania pisemnego uzasadnienia wyroku oraz wniesien ia apelacji od wyroku sądu pierwszej instancji. Wymienione uprawnienia pozwalają zweryfikować prawidłowość roz- strzygnięcia sądowego również w zakresie posługiwania się zwrotami niedookreślonymi. Niezależnie od powyższego, ze względu na sformułowanie zar zutu naruszenia art. 2 Konstytucji, Trybunał przypomina, że w swoich orzeczeniach stwierdzał wielokrotnie, iż rola art. 2 Konstytucji jako wzorca kontroli w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi OTK ZU B/202 1 Ts 107/19 poz. 34 4 konstytucyjnej jest bardzo ograniczona (zob. wyrok z 10 lipca 2000 r., sygn. SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143) . Oparcie skargi konstytucyjnej na samoistnym zarzucie naruszenia tego przepisu ustawy zasadniczej zobowiązuje skarżącego do precyzyjnego określenia praw bądź wolności wywodzonych z treści tego p rzepisu, których naruszenie zarzucane jest w skardze. Przesłanką dopuszczalności wniesienia i merytorycznego rozpoznania skargi konsty- tucyjnej nie jest każde naruszenie Konstytucji, ale tylko naruszenie jej norm określających wolności lub prawa. Zasady wy wodzone z art. 2 Konstytucji, w tym wskazane przez skarżą- cego zasady poprawności legislacyjnej, określoności przepisów prawa i bezpieczeństwa prawnego nie mogą stanowić samodzielnych podstaw wystąpienia ze skargą konstytucyjną, o ile skarżący nie wskaże, w zakresie jakich konkretnych wolności lub praw konstytucyjnych nie zostały one dochowane (zob. postanowienie TK z 8 kwietnia 2014 r., sygn. SK 15/11, OTK ZU nr 4/A/2014, poz. 47). Ustosunkowując się do zarzutu naruszenia art. 22 Konstytucji Trybunał przyp omina, że przesłanki dopuszczalnego og raniczania wolności działalności gospodarczej odnosić trzeba do dzia łań jej adresatów związanych z samym podejmowaniem określonego rodzaju działal- ności, nie zaś do konkretnych warunków jej prowadzenia (zob. postanowien ie TK z 1 3 maja 2015 r., sygn. Ts 14/15, OTK ZU nr 3/B/2015, poz. 334). Jak bowiem wyjaśnił Trybunał „właściwe ograniczenia wolności prowadzenia działalności gospodarczej to takie regulacje prawne, które formułują bezwzględne lub względne zakazy podejmowan ia i wykonywania działalności gospodarczej ” (zob. wyrok TK z 19 stycznia 2010 r., sygn. SK 35/08, OTK ZU nr 2/B/2015, poz. 138). Trybunał zauważa, że zakwestionowany przepis nie zakazuje podej- mowania i wykonywania określonej działalności gospodarczej , lecz penalizuje zachowanie, polegające na wystawieniu lub posłużeniu się fakturą nierzetelną . Z tego względu zarzut naru- szenia art. 22 Konstytucji jest nieadekwatny, o czym świadczy również okoliczność , że art. 62 § 2 k.k.s. prowadzi w sposób pośredni do urzec zywistnienia wolności działalności gospodar- czej. Chroni on bowiem uczciwych przedsiębiorców przed konkurencją ze strony podmiotów, które wystawiając lub posługując się nierzetelną faktur ą mogłyby z tego tytułu uzyskać nieu- prawnioną przewagę rynkową. Odno sząc się do zarzutów naruszenia art. 30, art. 31 oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji Trybunał stwierdza, że opierają się one na przekonaniu skarżącego o poniesieniu odpowie- dzialności za zdarzenia, na które nie miał on wpływu. Powyższemu przeczy treść uzasadnie- nia wyroku Sądu Rejonowego w L. z 18 grudnia 2018 r., zgodnie z którą skarżący nie podej- mował żadnych czynności mających na celu zweryfikowanie wiarygodności swoich kontra- hentów. Zaniechał on nawet czynności niewymagających dużego nakładu pracy, w postaci sprawdzenia ich numerów NIP albo poproszenia o okazanie zezwolenia na prowadzenie dzia- łalności w zakresie handlu złomem. Trybunał zauważa, że skarga konstytucyjna nie może być wykorzystywana do korygowania zaniedbań, do jakich doszło przed jej wniesieniem (zob. postanowienie TK z 16 października 2001 r., sygn. SK 43/01, OTK ZU nr 5/A/2002, poz. 77). W kontekście zarzutu naruszenia art. 32 Konstytucji wskazać należy, że skarżący nie powiązał go z naruszeniem innej normy konstytucyjnej. Trybunał w swoim orze cznictwie zajmuje stanowisko, zgodnie z którym art. 32 Konstytucji wyraża przede wszystkim zasadę ogólną i dlatego winien być w pierwszej kolejności odnoszony do konkretnych przepisów Konstytucji, nawet jeżeli konstytucyjna regulacja danego prawa jest niep ełna i wymaga kon- kretyzacji ustawowej. W takim zakresie wyznacza on także konstytucyjne prawo do równego traktowania. Mamy tu do czynienia z sytuacją „współstosowania” dwóch przepisów Konsty- tucji, a więc nie tylko z prawem do równego traktowania, ale także ze skonkretyzowanym prawem do równej realizacji określonych wolności i praw konstytucyjnych. W skardze kon- stytucyjnej należy powołać oba przepisy Konstytu cji bowiem dopiero one wyznaczają konsty- tucyjny status jednostki, który przez regulację ustawową lub podustawową został naruszony OTK ZU B/202 1 Ts 107/19 poz. 34 5 (zob. postanowienie z 24 października 2001 r., sygn. SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 42 Konstytucji Trybunał przypomina, że kon- stytucyjne prawo do obrony przysługuje każdemu od chwili wszczęcia przeciwko niemu postępowania karnego (w praktyce od chwili przedstawienia zarzutów) aż do wydania pra- womocnego wyroku i obejmuje również etap postępowania wykonawczego. Prawo do obrony w procesie karnym ma wymiar materialny i formalny. Obr ona materialna to możliwość bronienia przez oskarżonego jego interesów osobiście (np. odmow a składania wyjaśnień, prawo wglądu w akta i składania wniosków dowodowych). Obrona formalna to prawo do korzystania z pomocy obrońcy z wyboru lub z urzędu (zob. wyr ok z 17 lutego 2004 r., sygn. SK 39/02, OTK ZU nr 2/A/2004, poz. 7). W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli jest przepis prawa o charakterze materialnoprawnym. Przepis ten w żaden sposób nie odnosi się do pozycji i uprawnień oskarżonego w postępowaniu k arnym. W konsekwencji nie mógł on naruszyć art. 42 Konstytucji. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p. TK – postanowił jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu p rzysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.