SK 74/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 19 października 2026 r. Pozycja 107 POSTANOWIENIE z dnia 16 września 202 6 r. Sygn. akt SK 74/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Bartłomiej Sochański – sprawozdawca Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 września 2026 r. , skargi konstytucyjnej P .K. o zbadanie zgodności: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o za- pobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239) „z wywodzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania o swo- im życiu osobistym)”, 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie ob- owiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753) „z wywo- dzoną z art. 2 Konstytucji RP zasadą dostatecznej określoności przepisów prawa (…) oraz z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym)”, 3) art. 17 ust. 11 ustawy powołanej w punkcie 1 w związku z § 5 rozporządzenia powołanego w punkcie 2 z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 87 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło większością głosów . OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 2 UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 9 listopada 2022 r. P .K. (dalej: skarżąc y ) wni ó sł o stwier dzenie niezgodności : 1) art . 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobie- ganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239 ; dalej: u. z. c.z. ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) § 3 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obo- wiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753 ; dalej: rozporządzenie MZ ) z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 1 7 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 , w związku z art. 87 Konstytucji . 2. Skarżąc y jest opiekunem prawnym małoletnie go syna urodzon ego w 20 1 7 r. Ciąży na ni m obowiązek poddania małoletnie go syna obowiązkowym szczepieniom ochronnym. W następstwie niezrealizowania obowiązku szczepiennego, Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny (dalej: PPIS ) wystawił tytuł wykonawczy, określając treść obowiązku spoczywającego na skarżącym jako „ [ p ] oddanie małoletniego (…) obowiązkowym szczepie- niom ochronnym przeciwko gruźlicy, wirusowemu zapaleniu wątroby typu B (pierwsza i dru- ga dawka szczepionki) , błonicy, tężcowi i krztuścowi (pierwsza, druga i trzecia dawka szcze- pionki), pol i omyelitis (pierwsza i druga dawka szczepionki), haemophilus inf l uenzae typu b (pierwsza, druga i trzecia dawka szczepionki) ora[z] streptococcus pneumoniae (pierwsza i druga dawka szczepionki)”. W związku z powyższym w ojewoda postanowieniem z 2017 r. nałożył na skarżącego grzywnę w celu przymuszeni a do wykonania obowiązku określonego w tytule wykonaw- czym . S karżący wniósł do w ojewody zarzuty w sprawie prowadzenia postępowania egzeku- cyjnego , w przedmiocie których wypowiedział się PPIS w postanowieni u z 2018 r . S karżący zaskarżył postanowienie PPIS do Państwow ego Wojewódzki ego Inspektor a Sanitarn ego, któ- ry postanowieniem z 2018 r. utrzymał je w mocy. Następnie postanowieniem z 3 kwietnia 2018 r. w ojewod a oddalił zarzuty skarżącego. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy po- stanowieniem Ministra Zdrowia ( dalej: MZ). Na postanowienie MZ skarżący wniósł skargę, którą Wojewódzki Sąd Administracyj- ny w Warszawie (dalej: WSA) oddalił wyrokiem z 2019 r. Wyrokiem z 30 maja 202 2 r. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej: NSA) oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnieniu do wyroku NSA wskazał, że „ podstawą obowiązku podda- nia się szczepieniom ochronnym jest regulacja ustawowa (art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b i art. 17 ust. 1 ustawy o zwalczaniu). Ustalenie szczegółowego kalendarza szczepień, obwarowanego względami medycznymi, wa runkami epidemiologicznymi, nie należy do materii ustawowej. Wobec tego dopuszczalne jest aby regulacji w tym zakresie, odpowiadającej aktualnym po- trzebom medycznym, dokonać w formie komunikatu ogłoszonego przez wyspecjalizowany organ administracji publicznej (zob. wyrok NSA z 19 grudnia 2018 r., II OSK 2547/18). Ustawodawca w art. 17 ust. 11 ww. ustawy zawarł delegację ustawową dla Głównego Inspek- tora Sanitarnego do ogłoszenia w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra wła- ściwego do spraw zdrowia, Programu Szczepień Ochronnych na dany rok, który powinien zawierać szczegółowe wskazania dotyczące stosowania poszczególnych szczepionek. Obo- wiązek szczepień wynika z mocy prawa – z ustawy i ogłoszenie tego Komunikatu nie ma wpływu na jego istnienie. Komunikat wskazuje jakim szczepieniom i w jakim czasie powinno OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 3 poddać się określone osoby. Nie kreuje zatem samego obowiązku szczepień a tylko go dopre- cyzowuje. Skoro w § 3 rozporządzenia z 2011 r., określono maksymalną granicę wieku dziecka, które ma zostać z aszczepione konkretną szczepionką, to przy obowiązującej regula- cji ustawowej Programu Szczepień Ochronnych, nie pozwala to na określenie przez zobowią- zanego lub osobę odpowiedzialną czasu poddania się obowiązkowemu szczepieniu ochron- nemu. W komunikacie Głównego Inspektora Sanitarnego czas, w którym powinny zostać podane dzieciom poszczególne szczepionki jest wiążący i stanowi o wymagalności obowiąz- ku. Niewykonanie zaś obowiązku stanowi podstawę do podjęcia czynności egzekucji admini- stracyjnej i zastosowanie środka egzekucyjnego ” (wyrok NSA). 2.1. Zdaniem skarżące go kwestionowane w skardze konstytucyjnej przepis y „prowa- dzą do naruszenia wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP zasady dostatecznej określoności przepisów prawa, prawa do prywatności z art. 47 Konstytucji RP w zw. z art. 31 ust. 3 Kon- stytucji RP, jak również art. 87 Konstytucji przewidującego zamknięty katalog źródeł prawa powszechnie obowiązującego, do którego nie wchodzi akt o nazwie « komunikat » ” (skarga, s. 4 ). W ocenie skarżące go „ P rogram szczepie ń ochronnych wydawany przez Głównego In- spektora Sanitarnego nie mieści się w katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego, może mieć zatem wyłącznie charakter prawa wewnętrznego, obowiązującego jedynie jed- nostki organizacyjnie podległe organowi wydającemu. Akt tego rodzaju nie może stanowić podstawy decyzji wobec obywateli. Jest on jedynie aktem stosowania prawa, w ramach które- go nie mogą być nakładane na obywateli obowiązki. (…) W tym zakresie Komunikat GIS nakłada na obywateli nowy obowiązek, a zatem zgodnie z art. 87 Konstytucji musi mieć for- mę co najmniej rozporządzenia” (skarga, s. 6 - 7 ). Skarżąc y uzna ł , że „wprowadzenie obo- wiązku szczepień nie było niezbędne, gdyż ryzyko wystąpienia epidemii chorób zakaźnych (…) nie jest realne a istnieją inne środki nie ingerujące w prawo do prywatności, które rów- nież pozwalają na zapobieżenie ich występowaniu (np. szczepienia akcyjne). Również art. 68 ust. 4 Konstytucji RP nakazujący władzom publicznym zwalczać choroby epidemiczne nie przesądza czy środki zwalczani a chorób epidemicznych powinny być stosowane na zasadzie dobrowolności, zgodnie z zasadą prawa do samostanowienia (art. 47 Konstytucji RP) , czy przymusu leczniczego ” (skarga s. 9 ) . Skarżąc y stwierdził , że „wprowadzenie obowiązkowych szczepień ochronnych z jednej strony bez uzasadnienia medycznego ku temu, bez powołania funduszu odszkodowawczego stanowi naruszenie art. 47 Konstytucji w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji” (skarga, s. 10 ). 3 . W piśmie z 1 sierpnia 2023 r. Prokurator Generalny wniósł o umorzenie postępo- wania w sprawie. Zwrócił uwagę, że wyrokiem z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, okre- ślone są w P rogramie S zczepień O chronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego In- spektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdro- wia, w drodze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji (OTK ZU A/2023, poz. 50). Prokurator Generalny podkreślił, że problem konstytucyjny sygnalizowany rozpozna- waną skargą jest identyczny jak w rozstrzygniętej sprawie o sygn. SK 81/19. Aktualne pozo- stają zatem argumenty zawarte w przywołanym orzeczeniu TK odnośnie do kierunku rozstrzygnięcia. Wobec tego Prokurator Generalny uznał, że postępowanie powinno zostać umorzone. OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 4 4 . W piśmie z 3 sierpnia 2026 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w niniejszym postępowaniu. 5. Minister Zdrowia w piśmie z 23 sierpnia 2023 r. zajął stanowisko, że postępowanie powinno zostać umorzone. W wypadku nieuwzględnienia wniosku o umorzenie postępowania wniósł o stwierdzenie, że: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u. z. c.z. są zgodne z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji; 2) § 3 rozporządzenia MZ jest zgodny z art. 2 i art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Minister Zdrowia wyjaśnił, że Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok o sygn. SK 81/19, w którym , w sprawie dotyczącej skargi konstytucyjnej , jednakowo określono prze - d miot kontroli. Skarga konstytucyjna będąca przedmiotem niniejszego postępowania dotyczy takiego samego stanu faktycznego i prawnego jak skarga konstytucyjna będąca przedmiotem postępowania w sprawie o sygn. SK 81/19 i identycznym pozostaje zakres zarzutów i ich uza- sadnienie. W ocenie Ministra Zdrowia aktualnymi pozostają wątp liwości, których nabrał Try- bunał, rozpatrując sprawę o sygn. SK 81/19, i które były podstawą umorzenia postępowania w zakresie pkt 1 i 2 petitum skargi konstytucyjnej rozpatrywanej w tym postępowaniu. 6 . Rzecznik Praw Dziecka w piśmie z 29 sierpnia 2023 r. poinformował, że nie zgła- sza udziału w postępowaniu w związku z tym, iż „ rozstrzygnięcie przez Trybunał jest niedo- puszczalne i zbędne z przyczyn wskazanych w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 lipca 2023 r. w sprawie SK 95/20, w analogiczny ch stanach faktycznych ” . 7 . Sejm Rzeczypospolitej Polskiej w piśmie z 18 grudnia 2023 r. wniósł i umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organi- zacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) , ze względu na niedopuszczalność i zbędność wydania wyroku. Sejm wyjaśnił, że aktualna pozostaje argumentacja dotycząca kwestionowanych prze- pisów zawarta w wyroku o sygn. SK 81/19 i konsekwencje tego w yroku dla dopuszczalności orzekania w niniejszej sprawie. Art. 17 ust. 11 u. z. c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ został już merytorycznie oceniony przez Trybunał Konstytucyjny w perspektywie identycznych jak w niniejszej spra- wie wzorców kontroli, z uwzględnieniem tożsamych argumentów powoływanych przez skar- żąc ego . Sejm podkreślił, że pomimo tożsamości przedmiotowej skarg konstytucyjnych o sygn. SK 81/19 i SK 74 /23 nie zachodzi ujemna przesłanka procesowa w postaci ne bis in idem w odniesieniu do badania zgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z . z art. 2 Konstytucji. Dla jej zaistnienia konieczne jest bowiem uprzednie wydanie przez Trybunał Konstytucyjny rozstrzygnięcia o charakterze merytorycznym, co do istoty (wyroku). W spra- wie o sygn. SK 81/19 w odniesieniu do badania zgodności kwestionowanych przepisów ustawy z zasadą określoności przepisów prawa, wywodzoną z zasady demokratycznego pań- stwa prawnego (art. 2 Konstytucji), Trybunał postanowił o umorzeniu postępowania, ze względu n a niedopuszczalność wydania wyroku. W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybunał od- niósł się do kwestii dopuszczalności badania art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z art. 2 Konstytucji, a jego ustalenia – ze względu na tożsame brzmienie pism procesowych inicjujących postępowania w sprawach o sygn. SK 81/19 i SK 74 /23 – pozostają aktualne również w niniejszej sprawie. OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 5 II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Uwagi wstępne. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą Trybunału Konstytucyjnego na każdym etapie postępowania niezbędna jest kontrola, czy nie zachodzi jedna z ujemnych przesłanek wydania wyroku, powodująca konieczność umorzenia postępowania (zob. zamiast wielu, wyrok TK z 30 września 2014 r., sygn. SK 22/13, OTK ZU nr 8/A/2014, poz. 96 i powołane tam orzecz- nictwo TK). W wypadku stwierdzenia przeszkody formalnej na etapie merytorycznego rozpo- znania skargi Trybunał umarza postępowanie, ponieważ pozytywny wynik wstępnej kontroli skargi nie przesądza definitywnie o dopuszczalności późnie jszego jej rozpoznania co do istoty sprawy (zob. postanowienie pełnego składu TK z 15 listopada 2018 r., sygn. SK 5/14, OTK ZU A/2018, poz. 66). 2. Przedmiot i wzorce kontroli. W petitum skargi konstytucyjnej skarżąc y wni ó sł o stwierdzenie niezgodności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b, art. 17 ust. 1 i 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwal- czaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; obecnie: Dz. U. z 202 5 r. poz. 1675 ; dalej: u.z.c.z. ) oraz § 3 i § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie MZ) ze wskazanymi w skardze konstytucyjnej wzorcami kon- troli. Zaskarżone przepisy mają następującą treść: 1) art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b u.z.c.z .: „[o]soby przebywające na terytorium Rzeczypospo- litej Polskiej są obowiązane na zasadach określonych w ustawie do: (…) poddawania się (…) szczepieniom ochronnym”; 2) art. 17 ust. 1 u.z.c.z. : „[o]soby, określone na podstawie us t. 10 pkt 2, są obowiązane do poddawania się szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym określonym na podstawie ust. 10 pkt 1, zwanym dalej «obowiązkowymi szczepieniami ochronnymi»” ; u zu- pełnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 10 pkt 2 u.z.c.z .: „[m]inister właściwy do spraw zdrowia określi, w drodze rozporządzenia: (…) osoby lub grupy osób obowiązane do podda- wania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym przeciw chorobom zakaźnym, wiek i inne okoliczności stanowiące przesłankę powstania obowiązku s zczepień ochronnych”. Z kolei art. 17 ust. 10 pkt 1 u.z.c.z . stanowi, że „[m]inister właściwy do spraw zdrowia okre- śli, w drodze rozporządzenia: (…) wykaz chorób zakaźnych objętych obowiązkiem szczepień ochronnych” ; 3) art. 17 ust. 11 u.z.c.z. : „Główny Inspektor Sanitarny ogłasza w formie komunikatu, w dzienniku urzędowym ministra właściwego do spraw zdrowia, Program Szczepień Ochron- nych na dany rok, ze szczegółowymi wskazaniami dotyczącymi stosowania poszczególnych szczepionek, wynikającymi z aktualnej syt uacji epidemiologicznej, przepisów wydanych na podstawie ust. 10 i art. 19 ust. 10 oraz zaleceń, w terminie do dnia 31 października roku po- przedzającego realizację tego programu” ; 4) § 3 rozporządzenia MZ określa ł „[o]bowiązek poddania się obowiązkowym szcze- pieniom ochronnym przeciw: 1) błonicy obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby ze stycznością z chorymi na błonicę; 2) gruźlicy obejmuje dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 15 roku życia; OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 6 3) i nwazyjnemu zakażeniu Haemophilus influenzae typu b obejmuje dzieci od 7 tygodnia życia do ukończenia 6 roku życia; 4) inwazyjnym zakażeniom Streptococcus pneumoniae obejmuje dzieci i młodzież od 2 mie- siąca życia do ukończenia 19 roku życia; 5) krztuścowi obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia; 6) nagminnemu zakażeniu przyusznic (śwince) obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 7) odrze obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 8) ospie wietrznej obejmuje: a) dzieci do ukończenia 12 roku życia: – z upośledzeniem odporności o wysokim ryzyku ciężkiego przebiegu choroby, – z ostrą białaczką limfoblastyczną w okresie remisji, – zakażone HIV, – przed leczeniem immunosupresyjnym lub chemioterapią, b) dzieci do ukończenia 12 roku życia z otoczenia osób określonych w lit. a, które nie chorowały na ospę wietrzną, c) dzieci do ukończenia 12 roku życia, inne niż wymienione w lit. a i b, przebywające w: – zakładach p ielęgnacyjno - opiekuńczych, – zakładach opiekuńczo - leczniczych, – rodzinnych domach dziecka, – domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży, – domach pomocy społecznej, – placówkach opiekuńczo - wychowawczych, – regionalnych placówkach opiekuńczo - terapeutycznych, – interwencyjnych ośrodkach preadopcyjnych, d) dzieci, inne niż wymienione w lit. a - c, przebywające w żłobkach lub klubach dzie- cięcych; 9) ostremu nagminnemu porażeniu dziecięcemu (poliomyelitis) obejmuje dzieci i młodzież od 7 tygodnia życ ia do ukończenia 19 roku życia; 10) różyczce obejmuje dzieci i młodzież od 13 miesiąca życia do ukończenia 19 roku życia; 11) tężcowi obejmuje: a) dzieci i młodzież od 7 tygodnia życia do ukończenia 19 roku życia, b) osoby zranione, narażone na zakażenie; 12) wirusowemu zapaleniu wątroby typu B obejmuje: a) dzieci i młodzież od dnia urodzenia do ukończenia 19 roku życia, b) uczniów szkół medycznych lub innych szkół prowadzących kształcenie na kierun- kach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusow emu zapaleniu wątroby typu B, c) studentów uczelni medycznych lub innych uczelni, prowadzących kształcenie na kie- runkach medycznych, którzy nie byli szczepieni przeciw wirusowemu zapaleniu wątro- by typu B, d) osoby szczególnie narażone na zakażenie w wyniku styczności z osobą zakażoną wi- rusem zapalenia wątroby typu B, które nie były szczepione przeciw wirusowemu zapa- leniu wątroby typu B, e) osoby zakażone wirusem zapalenia wątroby typu C, f) osoby wykonujące zawód medyczny narażone na zakażenie, które nie by ły szczepio- ne przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, g) osoby w fazie zaawansowanej choroby nerek z filtracją kłębuszkową poniżej 30 ml/min oraz osoby dializowane; OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 7 13) wściekliźnie obejmuje osoby mające styczność ze zwierzęciem chorym na wściekliznę lub podejrzanym o zakażenie wirusem wścieklizny; 14) zakażeniom wywołanym przez rotawirusy obejmuje dzieci po ukończeniu 6 tygodnia ży- cia do ukończenia 32 tygodnia życia” ; 5) § 5 rozporządzenia MZ stanowi ł , że „[o]bowiązkowe szczepienia ochronne są pro- wadz one zgodnie z Programem Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głów- nego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, o którym mowa w art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi”. Skarżąc y w petitum skargi konstytucyjnej jako wzorce kontroli art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. a także § 3 rozporządzenia MZ wskazał wywodzoną z art. 2 Konsty- tucji zasadę dostatecznej określoności przepisów prawa oraz art. 47 w z wiązku z art. 31 ust. 3 Konstytucji (prawem do prywatności i decydowania o swoim życiu osobistym). Jeżeli chodzi o art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ skarżąc y w niós ł o stwierdzenie ich niezgodności z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji. 3. Ocena dopuszczalności merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej. 3.1. Merytoryczne rozpoznanie skargi konstytucyjnej jest uwarunkowane ustaleniem, czy spełnia ona wymagania procesowe, o których stanowi art. 7 9 ust. 1 Konstytucji, a które zostały dookreślone w art. 53 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normat ywne- go, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”. Z tego prze- pisu oraz art. 53 u.o.t.p.TK wynikają przesłanki wymagane do merytorycznego rozpoznania skargi przez Trybunał. Po pierwsze, przedmiotem zaskarżenia skargą konstytucyjną może być wyłącznie przepis ustawy lub innego aktu normatywnego. Przedmiotem kontroli Trybunału Konstytu- cyjnego nie są zatem akty stosowania prawa, a więc orzeczen ia lub ostateczne decyzje zapa- dłe w indywidualnej sprawie skarżące go , lecz akty normatywne, na podstawie których rozstrzygnięcia te zostały wydane (por. postanowienia i wyroki TK z: 1 lipca 2008 r., sygn. SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101; 13 października 2008 r., sygn. SK 20/08, OTK ZU nr 8/A/2008, poz. 146; 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83; 17 listopada 2009 r., sygn. SK 64/08, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 148; 29 listopada 2010 r., sygn. SK 8/10, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 1 17; 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17; 28 lutego 2012 r., sygn. SK 27/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 20; 7 maja 2013 r., sygn. SK 31/12, OTK ZU nr 4/A/2013, poz. 46; 9 maja 2017 r., sygn. SK 18/16, OTK ZU A/2017, poz. 37; 28 lutego 2018 r., sygn. SK 45/15, OTK ZU A/2018, poz. 12). Po drugie, choć przedmiotem skargi jest przepis prawa, nie można w niej jednak kwe- stionować zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego w oderwaniu od aktów stosowania prawa w indywidualne j sprawie. Skarga konstytucyjna nie jest bowiem środkiem abstrakcyjnej kontroli zgodności z Konstytucją. Aby skarżąc y m ó gł skutecznie za- kwestionować tę zgodność, najpierw sąd lub organ administracji publicznej musi wydać osta- teczne orzeczenie w je go sprawie, i to z zastosowaniem kwestionowanej regulacji. Warun- kiem koniecznym merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej jest więc określenie zaskarżonego przepisu, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyj nych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego (art. 53 OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 8 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Przyjęty w Konstytucji model skargi konstytucyjnej został bowiem oparty na zasadzie konkretności i subsydiarności. Skarżąc y nie może zatem zakwestionować zgodności z Konstytucją aktu normatywnego w oderwaniu od indywidualnej sprawy, w której na mocy konkretnego aktu stosowania prawa doszło do naruszenia je go wolności lub praw albo obowiązków określonych w Konstytucji. Zaskarżonemu przepisowi można postawić zarzut pom inięcia prawodawczego, jed- nakże może on być merytorycznie rozpoznany tylko wtedy, gdy spełnia określone w ugrun- towanym orzecznictwie Trybunału wymagania. Kognicja Trybunału w zakresie kontroli pominięcia prawodawczego jest bowiem instytucją wyjątkową, dlatego dopuszczające ją przesłanki procesowe muszą być spełniane w całości oraz ściśle. Po trzecie, do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej niezbędne jest okre- ślenie, jakie konstytucyjne wolności lub prawa przysługujące skarżącemu i w jaki sposób zo- stały naruszone przez ostateczne orzeczenie sądu lub organu administracji publicznej, wydane na podstawie zaskarżonego przepisu czy przepisów aktu normatywnego (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). Po czwarte, skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodno- ści z Konstytucją kwestionowanych przepisów z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). 3.2. W punkcie pierwszym petitum skargi konstytucyjnej podniesiono zarzut niezgod- ności art. 5 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1 u.z.c.z. z art. 2 oraz art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jednakże powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na prawa i wolności konstytucyjne skarżące go , ale na prawa i wolności je go dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżąc y podlega obowiązkowi szczepiennemu. Jednocześnie skarżąc y nie sformułował za- rzutów związanych z je go odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego dziec- ka (zob. wyrok TK z 9 maja 2023 r., sygn. SK 81/19, OTK ZU A/2023, poz. 50). W przed- miotowym zakresie skarżąc y nie miał zatem legitymacji do wniesienia skargi konstytucyjnej (zob. postanowienia TK z: 2 grudnia 2015 r., sygn. SK 36/14, OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 189 ; 5 lipca 2023 r., sygn. SK 95/20, OTK ZU A/2023, poz. 67 ; 18 października 2023 r., sygn. SK 49/23, OTK ZU A/2023, poz. 79 ; 14 listopada 2023 r., sygn. SK 82/23, OTK ZU A/2023, poz. 89 ; 6 grudnia 2023 r., sygn. SK 57/23, OTK ZU A/2023, poz. 107 ; 6 marca 2024 r., sygn. SK 2/24, OTK ZU A/2024, poz. 32 ; 6 marca 2024 r., s ygn. SK 45/23, OTK ZU A/2024, poz. 33 ; 11 kwietnia 2024 r., sygn. SK 69/23, OTK ZU A/2024, poz. 38 ; 11 kwietnia 2024 r. sygn., SK 71/23, OTK ZU A/2024, poz. 39 ; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 51/23, OTK ZU A/2024, poz. 41 ; 24 kwietnia 2024 r., sygn. SK 70/23, OTK ZU A/2024, poz. 42 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 59/23, OTK ZU A/2024, poz. 49 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 92/23, OTK ZU A/2024, poz. 50 ; 8 maja 2024 r., sygn. SK 44/23, OTK ZU A/2024, poz. 48 ; 18 września 2024 r., sygn. SK 49/24, OTK ZU A/2024, poz. 78 ; 24 września 2024 r., sygn. SK 79/23, OTK ZU A/2024, poz. 80) , dlatego wydanie w tym zakresie wyroku było niedo- puszczalne a postępowanie należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). 3.3. W punkcie drugim petitum skargi zażądano stwierdzenia niezgodności ze wskaza- nymi przepisami Konstytucji § 3 rozporządzenia MZ. Rozporządzenie to zostało uchylone 1 października 2023 r. W czasie rozpoznawania skargi konstytucyjnej przez Trybunał obo- wiązywało już rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 27 września 2023 r. w sprawie obo- wiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2025 r. poz. 782 ). Postępowanie w zakresie oceny zarzutów postawionych w punkcie drugim petitum skargi konstytucyjnej należało za- tem umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK). OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 9 3.4. Sformułowany w punkcie trzecim petitum skargi konstytucyjnej zarzut niezgod- ności art. 17 ust. 11 u.z.c.z. w związku z § 5 rozporządzenia MZ z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji był już przedmiotem oceny przez Trybunał Konstytu- cyjny. W wyrok u o sygn. SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że „[a]rt. 17 ust. 11 usta- wy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2022 r. poz. 1657, ze zm.) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2172) w zakresie, w jakim termin wymagalności obowiązkowych szczepień ochronnych, jak i liczba dawek poszczególnych obowiązkowych szczepień ochronnych, określone są w Programie Szczepień Ochronnych na dany rok, ogłaszanym przez Głównego Inspektora Sanitarnego w formie komunikatu, a nie przez ministra właściwego do spraw zdrowia, w dro- dze rozporządzenia, jest niezgodny z art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Przepisy te we wskazanym zakresie utraciły moc obowiązującą po upływie sześciu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej Polskiej. W pozostałym zakresie Trybunał umorzył postępow anie. Ogłosze- nie wyroku w Dzienniku Ustaw nastąpiło 12 maja 2023 r. Wydanie wyroku w przedmioto- wym zakresie było zatem zbędne ( ne bis in idem ), dlatego postępowanie podlegało umorzeniu (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji. Zdanie odrębne sędziego TK Jarosława Wyrembaka do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 września 2026 r., sygn. akt SK 74/23 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizac ji i trybie po stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 16 wrze śnia 2026 r., sygn. SK 74/23. Podzielam pogląd składu orzekającego o konieczności umorzenia postępowania w za- kresie zarzutu niekonstytucyjności art. 17 ust. 11 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobie- ganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. z 2019 r. poz. 1239; dalej: ustawa o zwalczaniu chorób zakaźnyc h) w związku z § 5 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 18 sierpnia 2011 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 753; dalej: rozporządzenie w sprawie szczepień) w związku z wydaniem przez Trybunał wyroku z 9 maja 2023 r. o sygn. SK 81/19 (OTK ZU A/2023, poz. 50). W pozostałym zakre- sie nie zgadzam się z umorzeniem postępowania w niniejszej sprawie. Warto zauważyć najpierw, co będzie miało znaczenie dla dalszych rozważań, że spra- wa zakończona wyrokiem o sygn. SK 81/19 i niniej sza sprawa, do której składam zdanie od- rębne, dotyczyły niemal identycznie skonstruowanych skarg konstytucyjnych. Pewne rozwa- żania dotyczące wyroku o sygn. SK 81/19 mają więc znaczenie dla niniejszej sprawy. Jest tak w przypadku kwestii legitymacji skargowej. Uznanie w wyroku o sygn. SK 81/19 legitymacji skarżącej w zakresie zarzutu zawartego w punkcie 3 petitum skargi, a odmówienie tej samej skarżącej legitymacji skargowej w zakresie zarzutów zawartych w punktach 1 i 2 petitum skargi uważam za oczywisty bł ąd logiczny. Niestety, jest on – przynajmniej pośrednio – po- wielany w wielu kolejnych umorzeniach podobnych spraw, w tym w sprawie, do której zgła- OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 10 szam zdanie odrębne, więc uznaję za zasadne wyjaśnienie mojego stanowiska w tej kwestii w niniejszym zdaniu odrębnym. W wyroku o sygn. SK 81/19 Trybunał Konstytucyjny stwierdził z jednej strony – w kontekście umorzenia zarzutów zawartych w pkt 1 i 2 petitum skargi z powodu braku legi- tymacji skargowej skarżącej – że „[s]karżąca nie wykorzystała w tym zakresie argum entacji dotyczącej naruszenia jej własnego prawa do prywatności, której postacią miałoby być prawo do podjęcia wolnej decyzji o tym, czy w sferze «dobra» dziecka mieści się poddanie go szczepieniom ochronnym. (…) Wobec braku dostatecznie wyraźnego wskazania przez skar- żącą na istotę ciążącego na niej obowiązku na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych oraz stosownej argumentacji, Trybunał nie był uprawniony do takiej rekon- strukcji skargi konstytucyjnej inicjującej niniejsze postępowanie , która pozwalałaby na jej merytoryczne rozpoznanie we wskazanym zakresie”. Z drugiej strony, w uzasadnieniu wyro- ku dotyczącego pkt 3 petitum skargi, Trybunał stwierdził, że „[w]ydanie postanowienia o na- łożeniu grzywny w celu przymuszenia wykonania obowiązku poddania dziecka skarżącej obowiązkowym szczepieniom ochronnym wiąże się z ograniczeniem wynikającego z art. 47 Konstytucji prawa do prywatności w postaci prawa do podjęcia wolnej decyzji o tym, czy w sferze «dobra» dziecka mieści się poddanie go szczep ieniom ochronnym. Brak swobody podjęcia takiej decyzji przez osobę sprawującą prawną pieczę nad osobą małoletnią wynika z licznych przepisów ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych. Punktem wyjścia rekonstrukcji normy prawnej jest art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych”. Z cytatów tych wy- nika bardzo wyraźnie, że problemem, jaki dostrzegł Trybunał, był brak wskazania przez skar- żącą źródła jej odpowiedzialności za wykonanie obowiązku szczepiennego dziecka (tj. art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych) – ale tylko w przypadku pkt 1 i 2 petitum skar- gi. Tymczasem skarżąca przedstawiła w skardze zbiorczą argumentację w zakresie zarzutów dotyczących wszystkich trzech punktów petitum skargi, odnosząc ją do poszczególnych wzorców kontroli, w tym wspólnego dla wszystkich trzech zarzutów skargi art. 47 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Nie da się zatem logicznie wyjaśnić, dlaczego Trybunał nie uznał tego braku za istotny jedynie w zakresie pkt 3 petitum skargi i – wbrew wcześniejszemu twierdzen iu o braku własnego uprawnienia do rekonstrukcji skargi konstytucyjnej – samo- dzielnie „brak” ten wypełnił. I zrobił to, w moim przekonaniu, całkowicie słusznie i popraw- nie, co dowodzi, że legitymację skargową skarżąca miała w całym zakresie skargi konstytu- cyjnej. Co więcej, uznaję, że w związku z zasadą związania wyrokami Trybunału, które mają charakter ostateczny, uzasadnienie wyroku przeważa nad argumentacją rozwijaną dla uzasad- nienia umorzenia postępowania. Należy zatem przyjąć za wiążący argument potwie rdzający legitymację skargową w tamtej i w podobnych sprawach. Przechodząc na grunt sprawy, do której składam zdanie odrębne, pragnę podkreślić, że nie zgadzam się z oceną, iż w zakresie zarzutu zawartego w punkcie pierwszym petitum skar- gi skarżący nie miał legitymacji do wniesienia skargi konstytucyjnej. Trybunał stwierdził, że „powołany przedmiot kontroli nie oddziałuje na prawa i wolności konstytucyjne skarżącego, ale na prawa i wolności jego dziecka. To małoletnie dziecko, a nie skarżący podlega obo- wią zkowi szczepiennemu. Jednocześnie skarżący nie sformułował zarzutów związanych z jego odpowiedzialnością za realizację obowiązku szczepiennego dziecka”. Rozumienie tego cytatu w taki sposób, że Trybunał oczekiwałby postawienia przez skarżącego zarzutu wobec art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, trzeba byłoby uznać za kuriozalne. Nie jest jednak jasne, czy zdaniem Trybunału przepis ten powinien stać się przedmiotem kontroli, czy jedynie powinien zostać wymieniony w uzasadnieniu zarzutów. Oczywi ste jest, że celem skarżącego nie jest zrzucenie z siebie odpowiedzialności za dziecko w zakresie jego szcze- pień. Przeciwnie, skarżący rozumie, że odpowiedzialność ta wpisuje się w koncepcję władzy rodzicielskiej, na której oparte są relacje między rodzicami a dziećmi w polskim prawie ro- dzinnym. Zamiast więc oczekiwać zarzutu wobec art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 11 zakaźnych, należy go potraktować jako wsparcie legitymacji skargowej skarżącego w niniej- szej sprawie. Wszak w polskim systemie prawnym re lacje rodzinne opierają się w dużej mie- rze na władzy rodzicielskiej, która zakłada m.in. to, że rodzic działa za dziecko, reprezentując jego interesy i broniąc jego praw. Z kolei interesy i prawa dziecka mieszczą się w zakresie interesów i praw rodziny – w tym prawa do prywatności i stanowienia o rodzinie. Zasady te nie wynikają jedynie z art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych, którego istotnie skarżący nie wskazał dla wzmocnienia swojej argumentacji. Jestem jednak przekonany, że nie jest to pow ód, by uznać, że legitymacja skargowa mu w ogóle nie przysługuje. Moje stanowisko w powyższej sprawie jest następujące: Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji, skargę do Trybunału może wnieść, po pierwsze, „[k]ażdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”, a po drugie, przedmio- tem kontroli może on uczynić tylko akt normatywny, „na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obo- wiązkach określonych w Konstytucji”. Moi m zdaniem, ocena spełnienia tych kryteriów wymagała w niniejszej sprawie wyj- ścia poza ramę ścisłego formalizmu i uwzględnienia konstytucyjnego nakazu ochrony dobra dziecka, które „stanowi podstawową, nadrzędną zasadę polskiego systemu prawnego; pojęcie «praw dziecka» w przepisach Konstytucji należy rozumieć jako nakaz zapewnienia ochrony interesów małoletniego, który w praktyce sam może jej dochodzić w bardzo ograniczonym zakresie” (wyrok TK z 16 grudnia 2020 r., sygn. SK 26/16, OTK ZU A/2020, poz. 69). Nie ma wątpliwości, że obowiązek szczepień stanowi ingerencję w prawo do stano- wienia o sobie oraz prawo do poszanowania integralności fizycznej i psychicznej człowieka, wchodzące w skład prawa do prywatności (zob. np. orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w sprawie Solomakhin przeciwko Ukrainie i wskazane tam orzecznictwo, skarga nr 24429/03: „Trybunał przypomina, że zgodnie z jego orzecznictwem, integralność fizyczna osoby jest objęta pojęciem «życia prywatnego» (…). Trybunał podkreślał, że inte- gr alność cielesna osoby dotyczy najbardziej intymnych aspektów jej życia prywatnego, a ob- owiązkowa interwencja medyczna, nawet jeśli ma niewielkie znaczenie, stanowi ingerencję w to prawo (…). Przymusowe szczepienie – jako niedobrowolny zabieg medyczny – stanowi ingerencję w prawo do poszanowania życia prywatnego, które obejmuje integralność fizyczną i psychiczną osoby”). Nie może być też wątpliwości, że w zakresie wykonywania władzy rodzicielskiej ro- dzic chroniony jest konstytucyjnym prawem do prywatności, k tóre obejmuje nie tylko jego osobiste prawo do prywatności, lecz także prawo do prywatności rodziny – w tym dziecka, za które rodzic działa. O włączeniu kwestii szczepień w zakres wykonywania władzy rodziciel- skiej zadecydował art. 5 ust. 2 ustawy o zwalczaniu chorób zakaźnych , na mocy którego rodzic ponosi odpowiedzialność za wypełnienie przez dziecko pozostające pod jego pieczą obowiązku poddawania się szczepieniom ochronnym. Jest niewątpliwym, że obowiązek szczepienia godzi w prawo do prywatności – skoro więc dziecko nie jest podmiotem, od któ- rego egzekwuje się wykonanie tego obowiązku, to logiczny musi być wniosek, że w tym za- kresie odpowiedzialnym za wykonanie obowiązku, jak i piastunem prawa do prywatności dziecka jest rodzic, działający w ramach autonomii w sprawowaniu władzy rodzicielskiej. Trudno w tym zakresie nakreślić wyraźną granicę między działaniem w imieniu własnym a działaniem jedynie w imieniu dziecka. „Władczy” charakter działań rodziców wskazuje, że nie chodzi jedynie o czystą reprezentację . Rodzic wykonuje władzę rodzicielską we własnym imieniu, a nie w imieniu dziecka. To prawa i obowiązki rodzica stanowią tytuł prawny, na mocy którego działa rodzic, często niezależnie od woli dziecka. Dopuszczalne jest zatem wskazywanie w takiej sytuacji zarówno na naruszenie prawa do prywatności dziecka, za które rodzic działa w ramach przysługującej mu władzy rodzicielskiej, jak i własnego prawa do ochrony życia prywatnego i rodzinnego, które w przypadku rodziców niejako rozpościera się OTK ZU A/2026 SK 74/23 poz. 107 12 na prawo do prywa tności dziecka. Prawa podmiotowe rodzica oraz dziecka są w tym wypad- ku ze sobą „sprzężone”. Nie ma w tym zakresie, z punktu widzenia wartości konstytucyjnych, żadnych powodów wykluczających dopuszczalność rozpatrywanej skargi konstytucyjnej. Dodatkowo należało, moim zdaniem, wziąć pod uwagę, że przymus szczepień dotyczy dzieci i stanowi ingerencję w ich integralność cielesną. Jest to ważny argument za przeprowa- dzeniem starannej kontroli takiej ingerencji. Odnośnie do punktu 2 petitum skargi, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK, Trybunał umorzył postępowanie w związku z uchyleniem zaskarżonego rozporządzenia. Mo- im zdaniem, należało zastosować art. 59 ust. 3 u.o.t.p.TK, zgodnie z którym Trybunał nie umarza postępowania z przyczyny, o której mowa w ust. 1 pkt 4 u.o.t.p.TK (tj. jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obowiązującą przed wydaniem orze- czenia przez Trybunał), jeżeli wydanie orzeczenia w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konsty tucyjnych wolności i praw. Uważam, że przesłanka, o której mowa w tym przepisie, została w niniejszej sprawie spełniona. Z powodów wskazanych powyżej zdecydowałem o zgłoszeniu zdania odrębnego do powołanego na wstępie postanowienia.