K 2/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 6 października 2023 r. Pozycja 72 POSTANOWIENIE z dnia 28 września 20 23 r. Sygn. akt K 2 / 21 Tr ybunał Konstytucyjny w składzie: Justyn Piskorski – przewodniczący Mariusz Muszyński Jakub Stelina Jarosław Wyrembak Andrzej Zielonacki – sprawozdawca , po rozpoznaniu , na posiedzeni u niejawnym w dniu 28 września 20 23 r. , wniosku Prokuratora Generalnego o zbadanie zgodności : art. 19 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 121, ze zm.), rozumianego w ten sposób, że wynikający z tego pr ze pisu obowiązek Ministra Sprawiedliwości odwołania komornika są- dowego po ukończeniu przez komornika sześćdziesiątego piątego roku życia stanowi przejaw bezpośredniej dyskryminacji ze względu na wiek, zabronionej przez wiążące Rzeczpospolitą Polską normy p ra wa międzynarodowego, z art. 45 ust. 1, art. 60 i art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypo- spolitej Polskiej, a także z art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej ( załącznik nr 2 do Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864, ze zm.) oraz z art. 1 0 w związku z art. 19 Trak- tatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ( załącznik nr 2 do Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864, ze zm.), a przez to z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą de- mokratycznego państwa prawnego , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowan ie . Orzeczenie zapadł o jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. We wniosku z 12 lutego 2021 r. (sygn. akt PK VIII TK 3.2021) Prokurator Gene- ra lny (dalej też: wnioskodawca) wniósł o orzeczenie, że art. 19 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 121, ze zm.; dalej: u.k.s.), „rozumiany w ten sposób, że wynikający z tego przepisu obowiązek Ministra S praw iedliwo- OTK ZU A/2023 K 2/21 poz. 72 2 ści odwołania komornika sądowego po ukończeniu przez komornika 65. roku życia stanowi przeja w bezpośredniej dyskryminacji ze względu n a wiek, zabronionej przez wiążące Rzecz- pospolitą Polską normy prawa międzynarodowego, jest niezgodny z art. 4 5 ust. 1, art. 60 i art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 u st. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, a także jest niezg odny z art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz. U . z 2004 r. Nr 90, poz. 864/ 30 ze zm.) oraz z art. 10 w zw. z art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii E ur opej skiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/2 ze zm.), przez co jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Ko nstytucji zasadą demokratycznego pań- stwa p rawnego”. Zdaniem wnioskodawcy treść zaskarżonej normy prawnej została ukształtowana przez sądy administracyj ne w d rodze utrwalonej praktyki. Oceniają one art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. z punktu widzenia jego zgodno śc i z prawem Unii Europejskiej, a w szczególności z art. 2 ust. 2, art. 4 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. us ta nawi ając ej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy (Dz. Urz. WE L 303 z 2 grudnia 2 00 0 r., s. 16; Dz. Urz. UE Polskie Wydanie Specjalne rozdz. 5, t. 4, s. 79). Wynikiem tej oceny jest konkluzja, że art. 19 ust. 1 pkt 2 u .k .s. prowadzi do bezpośredniej dyskryminacji komorników ze względu na wiek. Z kolei dyskryminacja ze wzg lędu na wiek jest niedopuszczalna w świetle prawa U nii E uropejskiej . Powyższa konsta- tacja uprawnia sądy administracyjne do odmowy stosowania zaskarżone go prz episu. Wedle Prokuratora Generalnego zaskarżony przepis w swoim literalnym brzmieniu jest zgodn y z art. 32 Konstyt ucji, natomiast ustalona w orzecznictwie sądowym norma praw- na, według której jest on źródłem niedozwolonej dyskryminacji ze względu na wi ek, jest nie- zgodna z art. 32 Konstytucji. Wnioskodawca dostrzeg ł , że ustawodawca zróżnicował – ze wzglę du na osiągnięty wiek emerytalny – podm ioty podobne, którymi są tu osoby wykonują- ce zawody prawnicze (np. notariusz, prokurator, sędzia), jednak nie uc zy nił tego w s posób arbitralny, gdyż kierował się uzasadnionym interesem publicznym; „[o]gólnym celem reg ula- cji u.k.s. je st niewątpliwie zapewnienie prawidłowego toku i sprawności postępowania egze- kucyjnego. W tym kontekście ustawodawca uznał, że z uwagi n a decy dującą rolę, jaką w tym postęp owaniu odgrywa komornik sądowy i specyficzny charakter zakresu obowią zków i upra wnień tego organu, racjonalne jest, by piastunem tej funkc ji (urzędu) była osoba o szcze gólnej dobrej kondycji fizycznej i odporności psyc hi cz nej, które t o cechy z wiekiem systematycznie się obniżają. Ustawodawca miał więc prawo przyjąć, że osob a, która ukoń- czy ła 65 rok życia – nawet pomimo dobrego stanu zdrowia jak na ten wiek – nie powinna wykonywać już zawodu komornika sądowego. Taka granic a wiek u jest właściwa, gdyż z jed- nej strony gwarantuje, że służbę tę pełnią osoby w pełni sprawne, a z dr ugiej strony powodu- je, że do środowi ska komorników sądowych mają dostęp młodzi, coraz lepiej wykształceni ludzie”. Zróżnicowanie podmiotów podobnych z na jduj e uzasadnienie w konieczności pełnej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, a „są to wartości za dekretowane i ch ronione przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP”. Z kolei „[d]rugim aksjologicznym uzasadnieniem odstępstwa od zasady równ ości są względy w yn ikaj ące z norm art. 60 i art. 65 ust. 1 Konstytucji”. I tak, art. 60 Konstytucji nie gwarantuje prawa d o pozostawania w służbie publicznej po osiągnięciu wieku emerytalnego, ponieważ państwo może ustanowić bardziej rygorystyczne regulacje wobec funkcjon a ri uszy publicznych dotyczące ich aktywności zawodowej niż w przypadku innych zawodów. Nadto celem w prowad zonego zróżnicow ania jest konieczn ość dokonania „wymiany pokoleniowej”, prowadzącej do „ustanowieni [a] korzystnej struktury wiekowej, mającej wspierać za trud nienie i awanse młodych pracowników (…). W ten sposób realizowa- na jest również swoboda wyboru zawod u, a także urealnia się prawo dostępu do służby pu- blicznej, bowiem warunkiem sine qua non owego dostępu jest istnienie wolnych stanowisk w tej służbie ” . A za tem konieczność wymiany pokoleniowej znajduje uzasadnienie w art. 65 Konstytucji. Wnioskodawca stwi erdził także, że „brak jest (…) podstaw do przyjęcia, by OTK ZU A/2023 K 2/21 poz. 72 3 art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s . w rozumieniu wynikającym z woli ustawodawcy, mógł zostać uzna- ny za p rzep is wprowadzający dyskryminację”. W odniesieniu do art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej ( załącznik n r 2 do Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864, ze zm.) i art. 10 w związku z art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej ( załącznik nr 2 do Dz. U. z 20 04 r . Nr 90, poz. 864, ze zm.) Prokurator Ge- neralny podniósł, że zakaz dalszego sprawowania funkcji pub licznej po osiąg nięciu sześć- dziesiątego piątego roku życia nie może być uznany, w świetle norm prawa Unii Europejskie j, za dyskryminację ze wz ględu na wi ek, poniewa ż: – po pierwsze – „przepisy prawa europejskiego nie nakładają na państwo [ członkow- skie ] ob owiązku szczególnego sposobu wy rażenia w tekście aktu normatywnego lub w proce- sie legislacyjnym celów, realizowanych przez przepis będący odstępstwem o d zasa dy równe- go traktowania”; – po drugie – celem wprowadzonej regulacji, będącej wyjątkiem od zasady r ównego traktowan ia, było otwarcie dostępu do zawodu komornika; – po trzecie – prawo Unii Europejskiej „co do zasady nie stoi na przeszkodzie automa- tyc zn emu rozwiązywaniu umów o pracę z pracownikami, którzy spełniają przesłanki wieku i zgromadzonych składe k emerytalnych (wyrok w połączonych sprawach C - 159/10 i C - 160/10 Fuchs i Köhler oraz w sprawie C - 41 1/05 Palacios de la Villa, i w sprawie C - 45/09 Rosen bl adt) ”. W konkluzji wnioskodawca podniósł, że w świetle konstytucyjnych regulacji art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. nie jest źródłem dyskryminacji ze względu na wiek, a także brak jest „pod- staw do przyjęcia, by przepisy, zasady i wa rtości prawa UE stały na prz es zkod zie wprowa- dzaniu przez pań stwa członkowskie przepisów takich jak art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. w rozu mie- niu zgodnym z zamiarem ustawodawcy”. Z tych względów art. 19 ust. 1 pk t 2 u.k.s., „rozu- miany jako przepis wprowadzający niedozwoloną dyskryminację z e wzgl ędu na wiek, jest niezgodny z wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP zasadą demokratyczne go państwa prawn ego”. 2. Pism em procesowym z 16 marca 2021 r. (znak: V II.511.16.2021.MW/PKR) Rzecz- nik Praw Obywatelskich poinformował, że zgłasza udział w niniejszym po stęp owan iu oraz wniósł o jego umorzenie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopa da 20 16 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) z powodu niedopuszczalności wydan ia orz eczenia. Z kolei w piś - mie procesowym z 16 czerwca 2021 r. wskazany uczestnik postępowania przedstaw ił uzas ad- n ieni e pisemne swojego stanowiska. 3. W piśmie procesowym z 7 kwietnia 2022 r. (znak: BAS - WAK - 913/21), w imieniu Sejmu Rzeczypospolitej Polsk ie j, s tanowisko w sprawie zajął Marszałek Sejmu, który wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK ze względu na niedopusz- czalność wydania wyroku, a w razie nieuwzględnienia tego wnio sku – o orzeczenie, że art. 19 ust. 1 pkt 2 u. k.s. , rozumiany w ten sp osób, że wiek 65 lat s tanowi dyskryminującą cechę osobistą, jest niezgodny z art. 45 ust. 1, ar t. 60 i art. 65 w związku z a rt. 32 ust. 1 Konstytucji oraz o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na podstawie art. 59 ust. 1 pk t 2 uotpTK. OTK ZU A/2023 K 2/21 poz. 72 4 II Trybuna ł Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i wzorce kontroli. 1.1. W niniejszej sprawie Prokurator Generalny zarzucił niezgodność art. 19 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych (Dz. U. z 2020 r. poz . 121, ze zm.; obowi ązujący tekst jednolity: Dz. U. z 202 3 r. poz. 590 , ze zm.; dalej: u.k.s.), rozumia- nego w ten s posób, że wynikający z tego przepisu obowiązek Ministra Sprawiedliwości odwołania komornika sądowego po ukończeniu przez komornika sześ ćd zies iątego piątego roku życia stanowi przejaw bezpośredniej dyskryminacji ze względu na wiek, zabronionej przez wiążące Rzeczpospolitą Polską normy prawa międzyn arodowego, z art. 45 ust. 1, art. 60 i art. 65 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 Kon stytu cji Rz eczypospolitej Polsk iej, a także z art. 2 Traktatu o Unii Europejskiej ( załącznik nr 2 do Dz. U. z 2004 r. Nr 90, p oz. 864, ze zm.) oraz z art. 10 w związku z art. 19 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europej- skiej ( załącznik nr 2 do Dz. U. z 2004 r . Nr 90, po z. 864, ze zm.), a p rzez to z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą demokratycznego państwa prawnego . 1.2. Artykuł 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. ma następujące brzmienie: „ Minister Sprawiedliwości z urzędu odwołuje, w drodze decyzji, komornika z zajm o- wane go sta nowiska, jeżeli komo rnik: (…) 2) ukończył 65. rok życia ”. 2. Charakterystyka art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s . W art. 1 9 ust. 1 pkt 2 u.k.s. zawarto regulację, zgodnie z którą komornika odwołuje się ze stanowiska z momentem ukończenia przez niego sz eśćdz iesiąt ego piątego roku życ ia. W stosunku do poprzednio obowiązującego art. 15a ust. 1 pkt 3a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz. U. z 2018 r. poz. 1309, ze zm.; dalej: u.k.s.e.) okres zakończenia wykonywania przez komo rników obowiązków, ze wzgl ędu na wiek, skrócony został o pięć lat. Wiek sześćdziesięciu pięciu lat dotyczy w równym stopn iu kobiet i mężczyzn. Oznacza to powrót do rozwiązań funkcjonujących w u.k.s.e. od jej wejścia w życie 30 listopada 1997 r. do 31 grudn ia 201 2 r., czyli dnia pop rzedzającego wejści e w ży- cie art. 6 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z podwyższeniem wieku emerytalnego (Dz. U. poz. 1544; dalej: ustawa z 2012 r.). Ustawo- dawca zrezygnował przy tym z wprowadzenia rozwiąz ań pozwalających w niektórych sytua- cjach na wydłużenie okresu służby, jak to ma miejsce w wypad ku sędziów (por. art. 69 § 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, Dz. U. z 202 3 r. p oz. 217, ze zm .) cz y prok uratorów (por. art. 127 § 2 ustawy z dnia 28 stycznia 2016 r. – Pra- wo o prokuraturze, Dz. U. z 202 3 r. poz. 1 360 , ze zm. ; dalej: pr.prok. ). W uzasadnieniu do projektu u.k.s. stwierdzono, że „ projektowana górna granica wieku dla komorników sądow ych, określ ona jako 65 rok życi a, wiąże się z osiągnięciem przez nich uprawnień emerytalnych i rozwiązanie to uwzględnia wspom nianą wyżej zasadę proporcjo- nalności. Zadania stojące przed komornikami sądowymi są bardziej wymagające fizycznie niż te, które wi ążą s ię z w ykonywaniem zawodu s ędziego, czy prokuratora (którzy znakomitą większość czynności wykonują zza biurka). Wobec powyższego należy wskazać, że uzasad- nionym jest arbitralne określenie górnej granicy wieku dla funkcjonariuszy publicznych wy- konującyc h okr eślone zadania, jeżeli uzy skanie tego wieku wiąże się jednocześnie z uzyska- niem uprawnień do świadczeń emerytalnych (anal ogicznie jest w przypadku służby żołnierzy OTK ZU A/2023 K 2/21 poz. 72 5 zawodowych czy stosunku pracy mianowanych nauczycieli akademickich zatrudnionych w ucze lni p ublicz nej). Wydaje się, że obecna maksy malna górna granica wieku określona na poziomie 70 lat jest równie arbitralna i odwoływanie się do wyniku ba dań lekarskich jest bez- przedmiotowe. Można zupełnie teoretycznie wyobrazić sobie przypadki, w których os oba p onad s iedemdziesięcioletni a będzie w na tyle dobrym stanie fizycznym i psychicznym, aby wykonywać obowiązki komornika oso biście i w terenie. Jednak nie zmienia to faktu koniecz- ności ustalenia maksymalnej granicy aktywności zawodowej tych funkcjonarius zy pu blicz- n ych, z uwzględnienie m specyfiki ich służby. Co do zasady sędziowie i prokuratorzy również będą od 1 października 2017 r. przechodzić w stan s poczynku z ukończeniem 65 roku życia. Wprowadzenie możliwości pełnienia służby po ukończeniu 65 roku życ ia aż do wi eku 70 lat w wypadku sędziów i prokuratorów, o ile ich stan zdrowia na to pozwala, należy traktować raczej jako wyj ątek od reguły i wydaje się, że brak przesłanek, aby automatycznie powielać te rozwiązania w odniesieniu do komorników sądowych, o d któ rych w ymaga się osobistego wykonywania czynności terenowych i to w warunkach stresu zawsze towarzyszącego stoso- waniu przymusu państwowego, zwłaszcz a w jego najbardziej drastycznych postaciach jak np. eksmisje czy wprowadzanie w posiadanie nieruchomośc i ” (s . 13 - 1 4 uzasadnienia do rz ą- dowego projektu ustawy o komornikach sądowych z 24 maja 2017 r., Sejm RP VIII kad., druk sejmo wy nr 1582). 3. Konieczność umorzenia niniejszego postępowania. 3.1. Należy zwr ócić uwagę, że intencją Prokuratora Generalnego b yło u zyskan ie w ni- niejszej spra wie tzw. wyroku interpretacyjnego . Trybunał Konstytucyjny stosuje tego typu formułę rozstrzygnięcia, gdy z badanego przepisu możliwe jest zdekodowanie co najmniej dwóch różnych komunikatów normatywnych (zob. szerzej w tej mat erii m.in. W. Białogłow- ski, Wzn owienie postępowania w następstwie wydania przez TK wyroku interpretacyjnego , [w:] Skutki wyrok ów Trybunału Konstytucyjnego w sferze stosowania prawa , red. M. Bernatt, J. Królikows ki, M. Ziółkowski, Warszawa 2013, «Studia i M ateri ały Tr ybunału Konstytucyj- n ego» t. XLVIII, s. 195 - 198 oraz powołaną tam literaturę ) . 3.2. Artykuł 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. nie nastręcza żadnych trudności interpretacyjnych – n orma zawarta w tym przepisie jest jedna, jasn a i precyzyjn a. Innymi słowy, zd ekodo wanie normy postępowania o rganu administracyjnego w przypadku ukończenia przez komornika przepisanego wieku nie stanowi ż adnego problemu; u stawodawca zawęził swobodę decyzyjną (luz decyzyjny) Ministra Sprawiedliwości przez „ sztywne ” powiązanie rozstrz ygnię cia ad mi- nistracyjnego ze z materializowaniem się jednej ustawowej przesłanki, której ustalenie nie jest trudne: zak tualizowanie się sprecyzowanego przez ustawodawcę stanu faktycznego (ukoń- czenie przez komornika sześćdziesiątego piątego roku życia) skut kuje koniec znością wszczę- cia z urzędu postępowania administracyjnego i wydania przez organ administracyjny decyzji o odwołaniu komornika z zajmo wanego stanowiska. Norma wyrażona w tym przepisie jest bezwarunkow a, co oznacza, że nie pozwala ona na uwzględni enie żadnyc h okoliczności towa- r zyszących ani na badanie przez Ministra Sprawiedliwości zasadności odwołania komornika. Powyższe oznacza, że nie jest możliwe interpretowanie art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. na różne sposoby, a tym samym nie ma możliwości, aby st worzy ć nowy wariant interpretac yjny tego przepisu. Nie ma zatem podstaw do wydania w niniejszej sprawie tzw. wyroku interpre- ta cyjnego. Trybunał mógłby wprawdzie orzec w przedmiocie konstytucyjności odwoływania komornik a sądowego ze względu na osiągnięcie p rzez e ń wiek u sześćdziesięciu pi ęciu lat, ale to wymagałoby poprawnie skonstruowanego wniosku , zawierającego „prost ą ” konfrontacj ę art. 19 ust. 1 pkt 2 u.k.s. z odnośnymi przepisami Konstytucji . N ie ma zatem możliwości za- OTK ZU A/2023 K 2/21 poz. 72 6 stosowania w niniejszej sprawie zasa dy fa lsa de monstratio non nocet , zwłaszcza że rozpatry- wany wniosek złożył Prokurator Generalny , czyli profesj onalny podmiot po wołany do czu- wania nad praworządnością (por. art. 2 i art. 3 § 1 pr.prok. ) , od którego oczekiwać należałoby precyzyjnego formułowa nia z arzutó w . 3. 3 . W świetle powyższ ych uwag niniejsze postępowanie podlega umorzeniu na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa- nia przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) z powod u nied opusz- czalności wydan ia wyroku. W tym stanie rzeczy postanowiono jak w sente ncji .