VII SA/Wa 701/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Elżbieta Granatowska (sprawozdawca), Sędziowie: sędzia WSA Grzegorz Rudnicki, asesor WSA Nina Beczek, , Protokolant: ref. Tomasz Bilewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi J. K. i A. W. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 17 stycznia 2025 r. znak: DOZ-OAiK.650.1029.2024.KW w przedmiocie skreślenia z rejestru zabytków oddala skargę

Decyzją z dnia 17 stycznia 2025 r., znak: DOZ.OAIK.650.1029.2024.KW Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego, działając na podstawie art. 7 pkt 1, art. 13 ust. 1,2,5 i 6, art. 89 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2024 r., poz. 1292, dalej: u.o.z.), oraz art. 18 pkt 1, art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2025 r., poz. 1691, dalej: "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku Gminy C., J. K. i A. W. z 6 listopada 2024 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych parku we wsi W., gmina C., wpisanego do tego rejestru wraz z aleją dojazdową oraz strefą ochrony widokowej pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w N. z [...] lutego 1992 r., znak: [...], utrzymał w mocy decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 18 października 2024 r.. znak: DOZ-OAiK.650.916.2023.ML5. Do wydania zaskarżonej decyzji doszło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy. Wojewódzki Konserwator Zabytków w N. decyzją z [...] lutego 1992 r. wpisał do rejestru zabytków nieruchomych pod numerem [...], zabytkowy park w W.. Z treści decyzji wynika, że zabytek ten podlega ochronie w granicach "[...] obejmujących część działek nr [...] i [...] oraz aleję stanowiącą działkę nr [...]. Natomiast zgodnie z oznaczeniem na załączniku nr 1 wyznacza się strefę ochrony widokowej wolną od wszelkich realizacji kubaturowych obejmującą pas pomiędzy szosą N. – K. a terenem parku i stanowiącą działki nr [...] i [...] (po obu stronach alei) oraz część działki nr [...] na południe od chronionego starodrzewu. Wszelkie działania przestrzenne w tych granicach należy uzgodnić z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w N.". Uzasadnienie tej decyzji zawiera opis stanu faktycznego oraz wyjaśnienia: "Dawny obszar dworski w W. użytkowany obecnie przez Zakład Hodowli Roślin zajmuje pow. 5,0 ha. Położony jest na wsch. od głównej szosy K. – N., w odl. ok. 5 km. od N. Prowadzi do niego aleja dojazdowa obsadzona 80-letnim starodrzewem (lipy, jesiony, wierzby). Całość założenia znajduje się na małym tarasie w stosunku do tej alei. Teren wokół dworu i przylegający do zach. granicy obiektu, zróżnicowany wysokościowe i przecięty trzema głębokimi jarami stanowi wnętrze z najstarszym zadrzewieniem. Przeważają tu drzewa 100-letnie, a wiek najstarszych sięga 200 lat. Są to przede wszystkim lipy, jesiony, dęby jak też klony, akacje, jarząby. Widoczny liczny nalot drzew i krzewów w wieku 40 lat. Nasadzenia dokonane w I. 70-tych XX w. przyczyniły się do istnienia dużej różnorodności gatunków (39). Obiekt o stosunkowo dobrze zachowanym drzewostanie, natomiast mało czytelnej kompozycji układu przestrzennego. Ze względu na daleko posuniętą w I. 70, SO-tych XX w. przebudowę i rozbudowę części mieszkalno-gospodarczej zespołu dworskiego oraz zły stan zachowania dawnych obiektów w jej obrębie (bud. dworu i dawnej stajni), na objęcie ścisłą ochroną konserwatorską zasługuje jedynie teren dawnego parku w granicach oznaczonych na załączniku nr 1. Natomiast w obrębie części wyłączonej ze ścisłej ochrony a należącej do działki nr [...] istnieje wymóg uwzględniania wszelkich realizacji kubaturowych z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków". Po wpisaniu do rejestru zabytków, teren parku dworskiego wraz z aleją i otoczeniem w W., podlegał wtórnym podziałom gruntowym, w związku z czym obecnie obszary te podzielone są pomiędzy kilku właścicieli. Pismem z 25 września 2023 r. Gmina C., J. K. oraz A. W. wystąpili z wnioskiem o skreślenie z rejestru zabytków parku dworskiego wraz z aleją dojazdową we wsi W., ponieważ jego wartość będąca podstawą wydania decyzji wpisowej z 12 lutego 1992 r. nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych. Do wniosku została załączona "Ekspertyza konserwatorska wraz z dokumentacją fotograficzną dla terenu objętego ochroną konserwatorską a dotyczącą stanu zachowania parku dworskiego wraz z dworem we wsi W." wykonana w czerwcu 2023 r. przez dr inż. arch. M. Z. W. na zlecenie A. W. Wnioskodawcy, powołując się na ww. opracowanie stwierdzili, iż przedmiotowy obszar nie posiada wartości historycznej, która uzasadniałaby jego ochronę poprzez wpis do rejestru zabytków. Według autorki ekspertyzy nie spełniał on podstawowych wymagań kwalifikujących go do umieszczenia w gronie obiektów, których zachowanie jest cenne dla dziedzictwa narodowego. Teren wokół budynku dworu z 1900 r., nigdy nie miał cech i znamion parku dworskiego, był traktowany jako "otoczenie dworu". Poza brakiem uzasadnienia dla objęcia ochroną prawną przedmiotowego obszaru, autorka ekspertyzy podkreśliła fakt zniszczenia parku w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej już w momencie podjęcia decyzji o jego wpisaniu do rejestru zabytków. Zaproponowała ochronę zieleni o charakterze środowiskowym, poprzez uznanie najstarszych okazów drzew za pomniki przyrody. Wnioskodawcy podkreślili, że obszar objęty ochroną prawną to w dużej części teren niezagospodarowany (pola orne) oraz teren leśny z licznymi samosiejkami niemający znamion dziedzictwa historycznego. Ponadto, wyznaczenie strefy ochrony widokowej powoduje blokadę rozwoju gospodarczego gminy. Teren ten jest atrakcyjny pod względem turystycznym i gospodarczym, co daje szanse na rozwój regionu oraz zahamowanie odpływu młodych z tego obszaru poprzez tworzenie miejsc pracy. Migracja zarobkowa powoduje powolne zanikanie lokalnej kultury i tradycji oraz szkody społeczne. W ocenie wnioskodawców: "Zmiana zapisów w rejestrze zabytków związana z ww. obszarem pozytywnie wpłynie na rozwój Sądecczyzny bez jakiegokolwiek uszczerbku dla zachowania zasobów kulturowych tego obszaru". Po rozpatrzeniu wniosku, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego decyzją z 18 października 2024 r. znak: DOZ-OAiK.650.916,2023.ML.5, odmówił skreślenia z rejestru zabytków nieruchomych parku we wsi W., gmina C. Rozstrzygnięcie ww. sprawy zostało dokonane po analizie materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania, m.in.: - opinii specjalistycznej Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia 2 lipca 2024 r. powstałej na podstawie analizy materiałów archiwalnych oraz oględzin założenia parkowego we wsi W., gmina C. (postanowieniem z 10 listopada 2023 r. powołano Narodowy Instytut Dziedzictwa, jako biegłego w postępowaniu administracyjnym w sprawie skreślenia z rejestru zabytków parku dworskiego wraz z aleją dojazdową we wsi W.).; - kopii decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w N. z [...] lutego 1992 r. wraz z załącznikiem graficznym w postaci mapy ewidencyjnej w skali 1:2000; - protokołu oględzin założenia parkowego w W. z 4 września 2017 r. sporządzonego przez pracownika Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie, Delegatura w N.; - protokołu oględzin założenia parkowego w W. z 22 września 2014 r. sporządzonego przez pracownika Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie, Delegatura w N.; - protokołu oględzin założenia parkowego w W. z 27 czerwca 2012 r. sporządzonego przez pracownika Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Krakowie, Delegatura w N.; - ekspertyzy konserwatorskiej wraz z dokumentacją fotograficzną dla terenu objętego ochroną konserwatorską parku dworskiego wraz z dworem we wsi W. wykonaną przez dr inż. arch. M. Z. W. z czerwca 2023 r. na zlecenie pana A. W. prowadzącego działalność P. z siedzibą w W.; - uwag do opinii dot. określenia wartości zabytkowych parku dworskiego z aleją dojazdową we wsi W. wykonaną przez dr inż. arch. M. Z. W. z sierpnia 2024 r. Organ wskazał, że opinia specjalistyczna z 2 lipca 2024 r. została opracowana przez Narodowy Instytut Dziedzictwa na podstawie analizy akt sprawy i kwerendy archiwalnej oraz po przeprowadzeniu w dniu 1 lutego 2024 r. oględzin parku dworskiego z aleją dojazdową we wsi W., gm. C. W treści opinii jej autor przywołał historię obiektu oraz zawarł jego opis z uwzględnieniem aktualnego stanu zachowania. Przeanalizował przy tym treść decyzji wpisowej z 1992 r., a także określił wartości zabytkowe przedmiotowego parku z aleją dojazdową. W opinii tej krytycznie odniesiono się do tez stawianych w ekspertyzie: konserwatorskiej przez dr inż. arch. M. Z. W. A konkluzją tego opracowania jest stwierdzenie: "Po rozpoznaniu obiektu należy stwierdzić, iż park faktycznie znajduje się w złym stanie, jednakże nie jest to stan katastrofalny, a sam park mimo znacznych ubytków w drzewostanie, dzięki swojemu oryginalnemu położeniu na tarasie nadal stanowi wyraźną dominantę w całkowicie płaskim krajobrazie najbliższej okolicy, a prowadząca do niego aleja sprawia, że zamysł kompozycyjny, mimo znacznej destrukcji parku jest nadal wyraźnie czytelny i widoczny. Co więcej, fakt braku zabudowy na szerokim przedpolu dworu sprawia, że zachowany jest nie tylko znakomity widok na samo wzniesienie z dworem, ale też z tegoż roztacza się szeroki i niczym niezakłócony widok na szeroką okolicę, w tym na dolinę D. i jego przeciwległy brzeg w rejonie M. i innych sąsiednich miejscowości, w tym także na dominującą w okolicy gorę C. Park nie utracił wartości zabytkowych: historycznych, krajobrazowych, dendrologicznych, w związku z czym nie zachodzą okoliczności, które kwalifikowałyby go do wykreślenia z rejestru zabytków". Dodatkowo w opinii podkreślono inne okoliczności sprawy mające wpływ na ocenę zasadności utrzymania ochrony prawnej w dotychczasowym zakresie, w tym: istotną rolę strefy ochrony widokowej na wzniesienie dworskie: konieczność ścisłego nadzoru konserwatorskiego nad pracami prowadzonymi w parku (nie wszystkie są uzasadnione); wielowymiarowość kompozycji parku i jego powiązania funkcjonalne, widokowe i historyczne z dworem (obiektem niewpisanym do rejestru zabytków, nieuwzględnionym również w gminnej ewidencji zabytków). Pismem z 24 lipca 2024 r. skutecznie zawiadomiono wnioskodawców o zakończeniu postępowania dowodowego i możliwości zapoznania się z aktami niniejszej sprawy, z pouczeniem o terminie przysługującym na zgłoszenie uwag i wniosków. W dniu 6 sierpnia 2024 r. z aktami sprawy zapoznali się pełnomocnicy A W. Następnie pismem z 13 sierpnia 2024 r. wnioskodawcy wnieśli do akt sprawy kolejne opracowanie dr inż. arch. M Z. W. z sierpnia 2024 r., stanowiące "Uwagi do opinii [Narodowego Instytutu Dziedzictwa] dotyczącej określenia wartości zabytkowych parku dworskiego z aleją dojazdową we wsi W., woj. M., wpisanego do Rejestru Zabytków pod numerem [...]". W opinii tej autorka podtrzymała wcześniej sformułowane tezy co do braku uzasadnienia ochrony prawnej parku i alei dojazdowej we wsi W.. Podkreśliła przy tym niekontrolowaną sukcesję roślinności na przedmiotowym obszarze, uznając, iż prowadzi to do powstania nowej formy, która "nie ma jednak z parkiem komponowanym czy też angielskim nic wspólnego". Uznała tym samym, że w sprawie mamy do czynienia z "nieregularną kępą zieleni zarastającej skarpę w której trudno dopatrzyć się kompozycji parkowej zasługującej na zachowanie". W decyzji z 18 października 2024 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego stwierdził, że w stosunku do parku we wsi W., gmina C., wpisanego do tego rejestru wraz z aleją dojazdową oraz strefą ochrony widokowej, nie zachodzą ustawowe przesłanki pozwalające na skreślenie ww. nieruchomości z rejestru zabytków. W toku postępowania powołany biegły - Narodowy Instytut Dziedzictwa - na podstawie analizy materiałów archiwalnych oraz oględzin założenia parkowego we wsi W., gmina C., dokonał ustaleń, czy w aktualnym stanie zachowania park dworski z aleją dojazdową we wsi W., posiada wartości zabytkowe. W treści opinii jej autor przywołał historię obiektu oraz zawarł jego opis z uwzględnieniem aktualnego stanu zachowania. Przeanalizował przy tym treść decyzji wpisowej z 1992 r., a także określił wartości zabytkowe przedmiotowego parku z aleją dojazdową. W opinii tej krytycznie odniesiono się do tez stawianych w ekspertyzie konserwatorskiej przez dr inż. arch. M. Z. W. Konkluzją tego opracowania jest stwierdzenie: "Po rozpoznaniu obiektu należy stwierdzić, iż park faktycznie znajduje się w złym stanie, jednakże nie jest to stan katastrofalny, a sam park mimo znacznych ubytków w drzewostanie, dzięki swojemu oryginalnemu położeniu na tarasie nadal stanowi wyraźną dominantę w całkowicie płaskim krajobrazie najbliższej okolicy, a prowadząca do niego aleja sprawia, że zamysł kompozycyjny mimo znacznej destrukcji parku jest nadal wyraźnie czytelny i widoczny. Co więcej, fakt braku zabudowy na szerokim przedpolu dworu sprawia, że zachowany jest nie tylko znakomity widok na samo wzniesienie z dworem, ale też z tegoż roztacza się szeroki i niczym niezakłócony widok na szeroką okolicę, w tym na dolinę D. i jego przeciwległy brzeg w rejonie M. i innych sąsiednich miejscowości, w tym także na dominującą w okolicy gorę C. Park nie utracił wartości zabytkowych: historycznych, krajobrazowych, dendrologicznych, w związku z czym nie zachodzą okoliczności, które kwalifikowałyby go do wykreślenia z rejestru zabytków". W opinii podkreślono również inne okoliczności sprawy mające wpływ na ocenę zasadności utrzymania ochrony prawnej w dotychczasowym zakresie, w tym: istotną rolę strefy ochrony widokowej na wzniesienie dworskie; konieczność ścisłego nadzoru konserwatorskiego nad pracami prowadzonymi w parku (nie wszystkie są uzasadnione); wielowymiarowość kompozycji parku i jego powiązania funkcjonalne, widokowe i historyczne z dworem (obiektem niewpisanym do rejestru zabytków, nieuwzględnionym również w gminnej ewidencji zabytków). W decyzji wskazano także, że park i aleja dojazdowa do założenia parkowego w W. zachowała czytelną kompozycję i stanowi ważny element krajobrazu wsi, dokumentując dawny układ przestrzenny związany z funkcjonowaniem w przeszłości ośrodka dworskiego w tej miejscowości. Po rozpoznaniu wniosku Gminy C., J. K. i A. W. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zaszły żadne nowe okoliczności prawne lub faktyczne, które przemawiałyby za skreśleniem z rejestru zabytków parku we wsi W.. Argumenty merytoryczne przemawiające za odmową skreślenia z rejestru zabytków części tej nieruchomości zostały wyjaśnione w decyzji Ministra z 18 października 2024 r. i zachowały swoją aktualność. Organ II instancji wskazał, że zgodnie z art 13 ust. 1 i 2 u.o.z., zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Powyższy przepis stosuje się też w przypadku skreślenia części zabytku, na mocy art. 13. ust. 2 u.o.z. Stosownie do art. 80 k.p.a., organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ stwierdził, że przedmiotowy park we wsi W., wpisany do rejestru zabytków wraz z aleją dojazdową oraz strefą ochrony widokowej jest elementem substancji i układu przestrzennego. Zespół ten jest zabytkiem nieruchomym o charakterze obszarowym, którego jedną z cech jest zachowanie historycznej integralności. Odnosząc się do argumentów podnoszonych przez stronę skarżącą organ II instancji wskazał, że przeanalizował treść opinii dr inż. arch. M. Z. W., co przedstawił w decyzji z 18 października 2024 r. i podkreślił, że zabytki obszarowe, jakimi są zabytki sztuki ogrodowej mają specyficzny charakter. Istotny w przypadku zabytków sztuki ogrodowej jest przede wszystkim stopień zachowania formy, czyli w omawianej sprawie - oryginalny i czytelny sposób ukształtowania przestrzeni parkowej i jej wpływ na kształt otaczającego krajobrazu. Opieka nad zabytkiem, w którym dominuje roślinność, polega m.in. na jej pielęgnacji a także na zastępowaniu pokoleń drzew kończących żywot - nowymi, w związku z powyższym ocena oryginalności substancji zabytkowej winna być dokonywana w oparciu o inne kryteria niż dzieje się to w przypadku zabytków nieruchomych, takich jak budynki i dzieła architektury. Organ II instancji ponadto wskazał, że parki dworskie, w wiejskich założeniach o mniejszej skali, charakteryzowały się nie tylko walorami krajobrazowymi, lecz także utylitarnymi. Drzewostan miał m.in. izolować siedzibę dworską od pozostałej zabudowy wsi, ochraniać budynek przed silnym wiatrem lub nawiewaniem z pól śniegu. Włączane w ich obręb były zarówno grody ozdobne, jak i użytkowe, sady oraz naturalne drzewostany, w tym leśne. Kompozycja takich parków mogła opierać się zarówno na zwartym drzewostanie, jak i wykorzystywać polany, łąki, a nawet pola uprawne, jako miejsca otwarć widokowych. Parki dworskie stanowią bardzo zróżnicowaną grupę zieleni towarzyszącej założeniom dworskim, od obiektowo bardzo czytelnym układzie kompozycyjnym po swobodnie kształtowaną przestrzeń z minimalną ingerencją człowieka w jej formy. Dlatego też teren niniejszego parku objęty ochroną konserwatorską w przeszłości pełnił rolę parku, rozumianego, jako zieleń towarzysząca części reprezentacyjnej dawnego zespołu dworskiego w W.. Na przestrzeni lat dochodziło do zmian układu i stanu zadrzewienia na terenie ww. parku. Z powyższych przyczyn obecnie rożni się on od stanu częściowo udokumentowanego na archiwalnych fotografiach z 1902 i 1916 r., reprodukowanych w ekspertyzie konserwatorskiej z 2023 r. oraz opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2024 r. W kompozycję układu parkowego zostały, zatem włączone elementy naturalnego krajobrazu, co było powszechną praktyką w sztuce parkowej przy siedzibach szlacheckich. Trzeba przypomnieć także, że dwór nie jest i nie był przedmiotem postępowania. Dodatkowo Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego powołał biegłego postanowieniem z 10 listopada 2023 r. w celu ustalenia m. in. czy w aktualnym stanie zachowania park dworski z aleją dojazdową we wsi W., posiada wartości zabytkowe, dla których został wpisany do rejestru zabytków; czy nowe ustalenia naukowe podważają wartości zabytkowe przedmiotowego obiektu, będące podstawą jego wpisu do rejestru zabytków. Narodowy Instytut Dziedzictwa posiada wykwalifikowaną kadrę posiadającą wiedzę na temat ochrony, konserwacji zabytków i dziedzictwa narodowego. Na podstawie analizy akt sprawy i kwerendy archiwalnej oraz po przeprowadzeniu w dniu 1 lutego 2024 r. oględzin parku dworskiego z aleją dojazdową we wsi W., gm. C. wydano opinię z 2 lipca 2024 r. Omawiany park zachował się w krajobrazie wsi jako obszar o czytelnych granicach, drzewostanie o różnorodnym składzie i wieku, wkomponowany w naturalną rzeźbę terenu, która przesądza o dodatkowym walorze krajobrazowym tego zabytku. Park utrzymał wszystkie elementy wskazane w treści decyzji z 12 lutego 1992 r., zatem nadal posiada przypisywane mu wartości zabytkowe. Reasumując, Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego ponownie stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki ustawowe wskazane w art. 13 ust. 1 i 2 u.o.z., a zatem w świetle obowiązujących przepisów prawa konieczna jest odmowa skreślenia z rejestru zabytków parku we wsi W.. Park zachował wartości zabytkowe wymagające ochrony prawnej. Tym samym Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego utrzymał w mocy własną decyzję z 18 października 2024 r. Skargę na tą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli J. K. i A. W., zarzucając organowi naruszenie: 1. przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj: - art. 7, 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego w oparciu o opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa z dnia 2 lipca 2024 r. (dalej: "Opinia NID" lub "Opinia"), pomimo iż opinia Instytutu jest sprzeczna z innymi dokumentami przedłożonymi w sprawie, zawiera również wewnętrzne sprzeczności i błędy, w tym takie, na które zwracali uwagę skarżący, a które to przedstawione przez nich zastrzeżenie nie zostały wyjaśnione i nie powołano opinii innego biegłego, w szczególności sprzeczności te polegały na: a) przyjęciu założenia, że z całą pewnością formacja drzewna jest wynikiem świadomej działalności człowieka i nadal są widoczne te zamierzenia, choć niemal 40 lat temu (a w tym czasie roślinność uległa znacznej degradacji i zniszczeniu) nie można już było stwierdzić czym w istocie był ten teren (ogrodem dworskim, parkiem, czy jeszcze czymś innym), przez ostatnie 37 lat uległ istotnym zmianom, a nadto stwierdzono w dokumentacji z 1987 r.: "obiekt o dobrze zachowanym drzewostanie, natomiast mało czytelnej kompozycji", tymczasem w Opinii NID, stwierdzono, że "Sam park pomyślany został jako kompozycja krajobrazowa (...) park zakomponowano świadomie", "zamysł kompozycyjny pomimo znacznej destrukcji parku jest nadal czytelny", co jest sprzeczne z logiką i zasadami doświadczenia, by po niemal 40 latach i tylu zmianach (znacznej części starego drzewostanu już nie ma, są za to nowe samosiejki) kategorycznie przesądzać o charakterze i założeniach parku, który miał istnieć przeszło 100 lat temu, podczas gdy takich wniosków nie można było wyciągnąć 37 lat wcześniej, b) przyjęciu założenia, że z całą pewnością formacja drzewna jest wynikiem świadomej działalności człowieka, podczas gdy dr inż. architekt M. Z, W. stwierdziła, że wskutek dostępu nowych (w stosunku do 1987 r.) technik tj. zdjęć satelitarnych, porównanie układu obrysu "parku" z kształtem terenu zaproponowanego jako strefa ścisłej ochrony, z których to zdjęć "jasno wynika, że wspomniany Park nie został zaprojektowany (uformowany ręką ludzką) a jest dziełem Natury", granice parku ustalono wyłącznie na podstawie charakterystycznej rzeźby terenu i zieleni istniejącej na tym obszarze (ekspertyza dr inż. architekt M. Z. W. zał.3.3), co w ogóle dyskwalifikowałby go jako podmiot ochrony na podstawie przepisów u.o.z.o.z., a która to ewidentna sprzeczność mająca kluczowe wręcz znaczenie dla sprawy nie została w żaden sposób wyjaśniona, c) brak przedstawienia na czym miałaby polegać czytelna kompozycja parku, brak wskazania co przesądza o tym, by formacja drzewna był efektem celowej działalności człowieka, i stwierdzeń, że stan celowego działania człowieka ten nadal widać, szczególnie, że elementy świadczące o celowej działalności człowieka takie jak ścieżki wokół klombu, sam klomb, są pierwotnie zlokalizowane w bezpośrednim sąsiedztwie dworu już nie istnieją, jak też nie istnieje też wiele drzew istniejących w 1987 r., d) oparcie decyzji organu na Opinii NID, która jest niepełna bowiem zawiera wnioski, z których wynika, że park nie utracił wartości zabytkowych, historycznych, ale opiniujący nie wyjaśnia na czym te wartości miałyby polegać, jaki to oryginalny i czytelny sposób kształtowania przestrzeni parkowej miał miejsce i jaki ma to wymiar historyczny podlegający ochronie, szczególnie, że kształt samego zamierzenia parkowego był już nieczytelny w 1987 r. natomiast nie wskazuje na to aby wkomponowano w ten obszar leśny jakiekolwiek elementy typowe dla parku w postaci ścieżek rekreacyjnych, małą zabudowę architektoniczną w postaci ławek, kolumn, gazonów, altan itp., e) oparcie decyzji organu na Opinii NID, która w znacznej mierze odnosi się do dworu i zabudowań dworskich, choć one już w 1992 r. nie zostały zakwalifikowane jako zasługujące na ochronę konserwatorską i stan się w tym zakresie nie zmienił, f) twierdzeniu w decyzji organu za Opinią NID, że aleja dojazdowa jest dobrze zachowana, podczas gdy z dokumentacji tj. aktualnych zdjęć, widoku z Google Maps, dokumentów Ekspertyzy z 1987 r., uwag dr inż. architekt M. Z. W., jasno wynika, że spośród drzew dawnej tzw. alei dojazdowej szeregu już po prostu nie ma, dotyczy to w szczególności początkowego biegu alei, ale również dalszego biegu, drzewa po obu stronach pozostały w zasadzie jedynie w środku na krótkim odcinku (w pozostałym zakresie albo ich nie ma wcale, albo są tylko po jednej stronie, a po drugiej są młode nasadzenia), co sprawia, że aleja nie odróżnia się od tysięcy dróg w Polsce, g) twierdzeniu w decyzji organu za Opinią NID w sytuacji gdy jej autor nie wyjaśnia na czym polega szczególny walor historyczny i zabytkowy widoku na "park" (dwór jest zasłonięty i całkowicie niewidoczny), który z odległości już tylko kilkunastu metrów nie rożni się niczym od widoku na każde inne skupisko drzew (bowiem przy tak ograniczonej liczbie starodrzewu przy przewadze nowych form nie da się odróżnić formy parku od zagajnika), a odnoszenie się do widoku na okolicę i dolinę D. (nie podlegającą ochronie konserwatorskiej) nie ma żadnego znaczenia, skoro strefa ochronna ma chronić wartości widokowe zabytku, a ponadto obszar parku i alei jest widoczny i objęty ochroną widokową od drogi krajowej [...] łączącej K. z N.- przy braku ścieżek spacerowych i ruchu pieszych wzdłuż tej drogi, co sprawia że w zasadzie nie wiadomo komu ten widok miałby służyć, bo jedynymi "widzami" mogą być kierowcy, którzy z zasady skupiają się na drodze, h) uznaniu potrzeby istnienia strefy ochrony widokowej na wzniesienie dworskie przyjęte przez organ za Opinią NID, podczas gdy dwór i jego otoczenie nie są objęte ochroną konserwatorską autor Opinii NID , a nadto, braku wskazania szkodliwego oddziaływania czynników zewnętrznych uzasadniających utrzymanie tej strefy ochrony konserwatorskiej, i) oparcie decyzji organu na Opinii NID, która nie koncentruje się na wyjaśnieniu merytorycznych aspektów lecz zawiera sformułowania wskazujące na negatywne nastawienie do właścicieli działek jak i samej dr inż. architekt M. Z. W., o czym świadczą sugestie i przypuszczenia odnośnie motywacji pewnych działań np.: "Najwyraźniej "nauczony" wcześniejszym doświadczeniem właściciel terenu", czy polemika z ocenami wyrażonymi przez dr inż. architekt M. 2. W., co wskazuje na brak profesjonalizmu i określone nastawienie autora Opinii, j) pominięciu przez organ całkowicie ekspertyzy konserwatorskiej wykonanej w czerwcu 2023 roku przez dr inż. architekt M. Z. W. i dalszych jej uwag do Opinii NID, jako sprzecznej z nią, tylko na tej podstawie, że dr inż. arch. M. W. nie była już w chwili jej sporządzania rzeczoznawcą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (choć jednocześnie organ przyznaje, że nim była do końca 2022 r.) i przyjęciu, że tym samym jej wiadomości się zdezaktualizowały, w sytuacji w której skoro była rzeczoznawcą, to jej umiejętności musiały być zweryfikowane i niezgodne z zasadami życiowego jest, by w poł roku się one zdezaktualizowały, wręcz przeciwnie, z upływem czasu i doświadczenie jest większe, ponadto rzeczoznawca ten zajmuje się tematyką parków, ogrodów (i ma kilka publikacji w tym anglojęzycznych w tej tematyce) i jakkolwiek opinia dr inż. architekt M. Z. W. jest dokumentem prywatnym, to jest ona również dowodem w sprawie, który nie powinien być pominięty. - art. 7, art. 76 § 1 i 77 § 1 art. 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego poprzez brak wyczerpującego odniesienia do stanowiska skarżących zgłoszonego w odwołaniu w zakresie konieczności sporządzenia pełnej opinii dendrologicznej, - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na niewyjaśnieniu wszelkich okoliczności istotnych dla sprawy, przede wszystkim czy "park" ten został stworzony ludzką ręką, czy zalesienie to - jak wskazuje dr inż. Architekt M. Z. W. - jest dziełem natury co w.w. ustaliła na podstawie nowych technik i porównania zdjęć satelitarnych, nieustalenie jaki był pierwotny zamysł parku (wobec sporów co do tego i "nowej" koncepcji, że był to park naturalistyczny - która to definicja nie jest znana zresztą ustawie), niewyjaśnienie faktycznego zakresu zmian m.in. niewyjaśnienie ile rzeczywiście drzew istniejących pierwotnie zostało zachowanych i w jakim stanie (np. pozostałe w alei dojazdowej drzewa są chore), w sytuacji, w której bezsprzecznie wielu z drzew istniejących w latach 1916 ale również 1987 r. już nie ma, narosłe później drzewa są chore albo znacznie zniszczone, i w konsekwencji nieustalenie kompletnego i aktualnego stanu faktycznego, który mógłby być podstawą do oceny czy obiekt w ogóle winien być wpisany do rejestru zabytków wobec jego wytworzenia przez naturę oraz - w razie ustalenia, że jest dziełem rąk ludzkich - czy pomimo zmian, które zaszły ma walor historyczny, - art. 7, art. 76 § 1 i 77 § 1 art, 80 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego poprzez brak wyczerpującego odniesienia do stanowiska skarżącej zgłoszonej w odwołaniu, a ponadto niewyjaśnieniu czy teren ten posiada nadal walory historyczne i krajobrazowe, czy i w jakim stopniu została zachowana jego autentyczność, w sytuacji w której wg stanu faktycznego stwierdzonego pomiarami geotechnicznymi, iż górna część skarpy to 2,5 metrowa warstwa nasypu, a: "Jej skład stanowi głownie mieszanina żużli, popiołów, śmieci, odpadków komunalnych przemieszanych z humusem i gliną stanowiąc nasyp niebudowlany o trudnych do określenia niestałych i zmiennych w czasie parametrach geotechnicznych", co wskazuje że nie tylko odbiega znacznie od stanu pierwotnego powodując utratę autentyczności, ale również ulegać może dalszym przekształceniom, w tym niebezpiecznym dla człowieka. - art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a, poprzez jego niezastosowanie i utrzymanie w mocy błędnej decyzji. 2. przepisów prawa materialnego tj.: a) art. 3 pkt 1 (ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, zwana dalej; "u.o.z.o.z.) poprzez utrzymanie ochrony obszaru nie spełniającego przesłanek ochrony konserwatorskiej, albowiem zalesienie nie jest efektem pracy twórczej człowieka, a obszar zalesiony nie był projektowany czyli jego układ pierwotny i kompozycja nigdy nie istniała, granice parku ustalono wyłącznie na podstawie charakterystycznej rzeźby terenu i zieleni istniejącej na tym obszarze, tym samym brak jest powodów dla których fragment terenu , będący ewidentnym tworem natury (skarpa oraz jary znajdujące się na jej obszarze) ma figurować w Rejestrze Zabytków Nieruchomych i znajdować się w Strefie ścisłej ochrony konserwatorskiej, nie spełnia również żadnych przesłanek objęcia ochroną ze względu na walory krajobrazowe, albowiem w chwili obecnej nie rożni się niczym od innych formacji skupisk drzew w Polsce i nie został wykazany interes społeczny jako przesłanka utrzymania tej ochrony, b) art. 6 ust. 1 pkt g u.o.z.o.z. polegające na utrzymaniu ochrony względem obszaru będącego już obecnie terenem zalesionym, choć obiekt ten nie spełnia już przesłanek kwalifikujących go do ochrony, nie był projektowany czyli jego układ pierwotny i kompozycja nigdy nie istniała, granice parku ustalono wyłącznie na podstawie charakterystycznej rzeźby terenu i zieleni istniejącej na tym obszarze, nie kontrolowana sukcesja roślinności na obszarze objętym ochroną doprowadziła do powstania nowej formy, która nie ma jednak z parkiem komponowanym nic wspólnego albowiem istnieje na przedmiotowym obszarze " nieregularna kępa zieleni zarastająca skarpę ,w której trudno dopatrzyć się kompozycji parkowej zasługującej na zachowanie", tym samym brak jest powodów dla których fragment terenu, będący ewidentnym tworem natury (skarpa oraz jary znajdujące się na jej obszarze) ma figurować w Rejestrze Zabytków Nieruchomych i znajdować się w Strefie ścisłej ochrony konserwatorskiej, c) art. 13 ust. 1 u.o.z.o.z. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i jego niezastosowanie, polegającą na uznaniu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do wykreślenia zabytku z rejestru zabytków, w sytuacji w której jak wynika z ustaleń dr inż. architekt M. Z. W. wskutek zastosowania nowych technik, "park" nie został wykreowany ręką ludzką, ale jest dziełem Natury, a co za tym idzie wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych i nie został wykazany interes społeczny jako przesłanka utrzymania tej ochrony, d) art. 13 ust. 1 u.o.z.o.z. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i jego niezastosowanie, polegającą na uznaniu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do wykreślenia zabytku z rejestru zabytków, w sytuacji w której obecnie w miejscu podlegającemu ochronie znajduje się w zasadzie teren zadrzewiony, który już w 1987 r. charakteryzował się nieczytelną kompozycją, a wskutek upływu czasu, niekontrolowanego rozrostu i zalesienia a także chorób drzew istniejących zmniejszyła się istotnie liczebność pierwotnie istniejących drzew, miejsce to utraciło swój walor historyczny, artystyczny czy naukowy, utracił wartość krajobrazową i dendrologiczną, a ponadto jak wykazują aktualne dokumenty, teren ten uległ znaczącym przeobrażeniom, górna część skarpy, na której mają znajdować się drzewa będące najistotniejszym elementem zespołu dworskiego to 2,5 metrowa warstwa nasypu gruzu, żużlu i śmieci na długości kilkudziesięciu metrów, świadcząca ewidentnie o antropogenicznym pochodzeniu oraz, w wyniku powstałych degradacji, zagrażająca osunięciem., e) art. 3 pkt 15 u.o.z.o.z. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i utrzymanie istnienia strefy ochrony widokowej na wzniesienie dworskie podczas gdy dwór nie jest i nigdy nie był objęty ochroną konserwatorską, natomiast "park" utracił swoją wartość historyczną, górna część skarpy to 2,5 metrowa warstwa nasypu gruzu, żużlu i śmieci na długości kilkudziesięciu metrów, świadcząca ewidentnie o antropogenicznym pochodzeniu, a ponadto nie ustalono ani nie wiadomo jakie to wartości wartość widokowe i jednocześnie konieczności ochrony przed szkodliwym oddziaływaniem czynników zewnętrznych zachodzą, by ochronę tę utrzymać, i nie został wykazany interes społeczny jako przesłanka utrzymania tej ochrony. f) art. 140 k.c. w zw. art. 21 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 64. ust. 3 Konstytucji RP poprzez utrzymanie trwałego ograniczenie prawa własności, a w zasadzie jego pozbawienie w sposób całkowicie niewspółmierny do rzeczywistych wartości, jakie miałyby być w ten sposób chronione. Skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 18 października 2024 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie na rzecz skarżących kosztów postępowania. Ponadto wnieśli o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z: 1. dokumentacji zdjęciowej terenu "parku" oraz alei dojazdowej (z Google Maps i wykonanych w dniu 12.02,2025 r.) - na fakt aktualnego wyglądu, skali zmian i utraty walorów historycznych, krajobrazowych podlegających ochronie, 2. wstępnej opinii dendrologicznej z dnia 20 lutego 2025r. - na fakt aktualnego stanu drzew, utraty autentyczności, wartości historycznej i krajobrazowej obiektu (dalej jako "Opinia wstępna"), 3) pełnej opinii dendrologicznej, która będzie możliwa do wykonania w okresie wegetacyjnym i zostanie przedłożona niezwłocznie po jej sporządzeniu ze względu na brak możliwości sporządzenia jej w tym momencie wobec aktualnej pory roku nie później niż do 30 czerwca 2025 roku - na fakt aktualnego stanu, wieku drzew, charakteru roślinności, utraty wartości historycznej i krajobrazowej, 4) sprawozdania w celu określenia i weryfikacji warunków gruntowo - wodnych występujących w rejonie skarpy zlokalizowanej na dz nr [...] obr. W., gmina C., powiat nowosądecki, województwo małopolskie ze stycznia 2025 r, autorstwa mgr. inż. M. Z. (zwane dalej: "Sprawozdaniem geologicznym") - na fakt, że skarpa w rejonie działek nr [...] jest tworem antropomorficznym powstałym z gruzu, żużlu, śmieci komunalnych, oraz osuwiska, co sprawia, że zmianie uległo pierwotne ukształtowanie terenu, doszło do utraty autentyczności, wartości historycznej i krajobrazowej. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie. Postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 9 kwietnia 2026 r. Sąd – na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. - dopuścił jako dowody uzupełniające ww. dokumenty załączone do skargi oraz dokument załączony do pisma procesowego strony skarżącej z dnia 2 kwietnia 2026 r., tj. "Szczegółową inwentaryzację i analizę istniejącej szaty roślinnej sporządzoną przez Zakład Konserwacji Zieleni Ogród System II mgr inż. A. S.". Sąd uznał, że wnioski dowodowe strony skarżącej mogą zostać uwzględnione, gdyż dotyczą one dowodów z dokumentów, które zostały opisane w skardze i w piśmie procesowym z dnia 2 kwietnia 2026 r., a ich ocena przez Sąd mogła przyczynić się do wyjaśnienia wątpliwości w sprawie, a nie spowodowała nadmiernego przedłużenia postepowania sądowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 143 – zwanej dalej "p.p.s.a.") sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd uwzględnia skargę w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.) oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Sądowa kontrola zaskarżonej decyzji przeprowadzona z uwzględnieniem powyższych reguł doprowadziła do uznania, że nie narusza ona prawa. Przedmiotem wniosku Gminy C., J. K. i A. W. o skreślenie z rejestru zabytków nieruchomych był park we wsi W., gmina C., wpisany do tego rejestru wraz z aleją dojazdową oraz strefą ochrony widokowej pod numerem [...], decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w N. z [...] lutego 1992 r., znak: [...]. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2024 r., poz. 1292, dalej: u.o.z.), zabytek wpisany do rejestru, który uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej albo którego wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych, zostaje skreślony z rejestru. Powyższe znajduje zastosowanie do skreślenia z rejestru części zabytku (art. 13 ust. 2). Skreślenie z rejestru następuje na podstawie decyzji ministra właściwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego, o czym stanowi art. 13 ust. 5 u.o.z. Pierwsza z wymienionych w art. 13 ust. 1 ww. ustawy przesłanek wskazuje, że istotny dla możliwości wykreślenia zabytku z rejestru jest nie tyle sam fakt zniszczenia zabytku, co jego zniszczenie w stopniu powodującym utratę wartości historycznej, artystycznej lub naukowej będącej podstawą wpisu do rejestru. Zniszczenie zabytku, czy też poszczególnych elementów, może bowiem spowodować uszczerbek w wartości zabytkowej, ale nie każdy będzie powodował skreślenie z rejestru zabytków. Zasadnicze znaczenie ma to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę dokonania wpisu nie zostały utracone na skutek zniszczenia zabytku (por. wyrok NSA z 11 stycznia 2023 r., II OSK 1909/22, wszystkie powołane orzeczenia publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl). Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 lutego 2024 r., II OSK 1336/21, ustawodawca dopuszcza sytuację, kiedy zabytek zostaje skreślony z rejestru zabytków, gdy stan zniszczenia doprowadził do tego, że nie jest możliwe określenie cech tego zabytku, decydujących o jego wartości historycznej, artystycznej czy naukowej. W przepisie art. 13 ust. 1 u.o.z. nie chodzi o jakikolwiek rodzaj zniszczenia, ale taki na skutek którego przedmiot objęty ochroną utracił wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Dopóki bowiem stopień zniszczenia nie jest taki, że żadnych z powyższych wartości nie da się zachować, dopóty zabytek nie może być skreślony z rejestru zabytków. (por. wyrok NSA z 18 października 2023 r., II OSK 1310/22). Postępowanie w sprawie skreślenia zabytku z rejestru wymaga więc ustalenia przez organy konserwatorskie stopnia degradacji poszczególnych elementów zabytku oraz oceny technicznych możliwości konserwacji lub restauracji obiektu, a następnie dokonania oceny, czy zabytek uległ zniszczeniu w stopniu powodującym utratę wartości, które przyczyniły się do wpisu zabytku do rejestru, czy też nie. Natomiast pod pojęciem "nowych ustaleń naukowych" rozumie się bowiem takie dane i informacje o obiekcie, które nie były znane organowi ochrony zabytków w dacie wpisu do rejestru zabytków, a które rzutują na ocenę jego wartości, przesądzającej o wpisie do tego rejestru. Przy wykładni art. 13 ust. 1 u.o.z. uwzględnić trzeba, że w myśl art. 6 ust. 1 tej ustawy, ochronie i opiece podlega zabytek bez względu na stan jego zachowania, stąd o pozbawieniu zabytku nieruchomego formy ochrony, jaką jest wpis do rejestru zabytków, nie decyduje stan jego zachowania, jego walor użytkowy czy estetyka, jaką prezentuje w chwili dokonywania takiej oceny. Zasadnicze znaczenie ma bowiem to, czy wartości chronione, które stanowiły podstawę dokonania wpisu, na skutek zniszczenia zabytku nie zostały utracone. Co więcej, w postępowaniu o wykreślenie zabytku z rejestru, do którego został wpisany nie bada się także okoliczności dotyczących poprawności wpisu do rejestru. Wykreślenie z rejestru odbywa się bowiem w kontekście przesłanek określonych w art. 13 ust. 1 u.o.z., czego nie można utożsamiać z powtórną weryfikacją wpisu do rejestru. Trzeba również zaznaczyć, że decyzja o skreśleniu zabytku z rejestru podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego, zatem istotne znaczenie dla oceny prawidłowości tego rodzaju rozstrzygnięcia ma odpowiednie odniesienie się przez organ do ustalonych okoliczności sprawy, połączone z wykazaniem ich wpływu na podjęte rozstrzygnięcie. W realiach niniejszej sprawy, stanowisko organu co do braku przesłanek warunkujących skreślenie parku w W. z rejestru oparte było na ustaleniu, że nie nastąpiło całkowite unicestwienie walorów zabytkowych parku, gdyż zachowały się częściowo elementy stanowiące ważne ramy kompozycyjno-przestrzenne zabytkowego założenia. W skardze zarzucono przede wszystkim organowi naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. polegające na nieprawidłowym ustaleniu stanu faktycznego sprawy w oparciu o opinię Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 2 lipca 2024 r., w sytuacji, gdy wnioskodawcy przedłożyli podważającą te ustalenia "Ekspertyzę konserwatorską wraz z dokumentacją fotograficzną dla terenu objętego ochroną konserwatorską parku dworskiego wraz z dworem we wsi W." wykonaną przez dr inż. arch. M. Z. W. w czerwcu 2023 r. oraz "Uwagi do opinii dot. określenia wartości zabytkowych parku dworskiego z aleją dojazdową we wsi W." autorstwa dr inż. arch. M. Z. W. z sierpnia 2024 r. Na wstępie wskazać należy, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister dostrzegł, że dr inż. arch. M. Z. W. była rzeczoznawcą Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w zakresie opieki nad zabytkami w specjalizacji: konserwacja zabytków architektury i budownictwa oraz konserwacji elementów zabytkowej zieleni w latach 2019-2022. Ekspertyza z czerwca 2023 r. została opracowana pół roku po wygaśnięciu uprawnień jej autorki do posługiwania się tytułem rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W tej sytuacji przedłożona ekspertyza mogła być traktowana jedynie jako dowód prywatny strony i nie mogła być traktowana na równi z dokumentem urzędowym (art. 76 k.p.a.), którym jest opinia biegłego instytucjonalnego tj. Narodowego Instytutu Dziedzictwa (dalej w skrócie NID) wykonana w związku z postanowieniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 10 listopada 2023 r. Zdaniem Sądu, organ ochrony zabytków słusznie oparł swoje rozstrzygnięcie na dowodzie z opinii biegłego i nie uwzględnił wniosków zawartych w dokumencie prywatnym sporządzonym na zlecenie właściciela tego terenu, któremu ze zrozumiałych względów zależy na pozbawieniu tego terenu ograniczeń w zabudowie. Organ dokonał jednak szczegółowej analizy treści przedłożonej przez wnioskodawców ekspertyzy i odniósł się do zawartej w niej argumentacji i wniosków. Przede wszystkim należy wskazać, że opinia NID odnosi się do aktualnego stanu faktycznego zabytku, natomiast przedłożone przez stronę opracowanie dr inż. arch. M. Z. W. skupia się przede wszystkim na samej zasadności wpisu tego parku dworskiego wraz z aleją do rejestru zabytków w 1992 r. Odnoszenie się w tym dokumencie do dokumentacji poprzedzającej wpis do rejestru z 1987 r., w sytuacji gdy w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna decyzja o wpisie zabytku do rejestru jest bezprzedmiotowe, gdyż w postępowaniu o skreślenie zabytku z rejestru nie bada się okoliczności dotyczących poprawności wpisu zabytku do rejestru. Rolą organu w tej sprawie było ustalenie, jaki jest obecny stan faktyczny zabytku i czy spełnione są przesłanki z art. 13 ust. 1 ustawy, a nie analizowanie czy zasadny był wpis zabytku do rejestru, na czym skupia się wskazana ekspertyza. Kwestia zasadności wpisu do rejestru może być podważona tylko nowymi ustaleniami naukowymi, a w tej sprawie takich ustaleń nie przedstawiono. Autorka analizuje nazwę tego zabytku, wskazując na bardziej adekwatną nazwę "ogród dworski", ponieważ w objętym ochroną parku brak jest elementów charakterystycznych dla parku, takich jak kompozycja układu przestrzennego, symetryczność, urządzenia parkowe (ścieżki, klomby, sadzawki). Odnosząc się do tych twierdzeń organ wskazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że przedmiotowe założenie parkowe stanowi park dworski, który miał walor krajobrazowy, ale też utylitarny (izolacja siedziby dworskiej od zabudowy wsi, ochrona dworu przed czynnikami atmosferycznymi). Teren niniejszego parku w przeszłości pełnił rolę parku rozumianego jako zieleń towarzysząca części reprezentacyjnej dawnego zespołu dworskiego w W. (który nie został objęty ochroną konserwatorską). W kompozycję układu parkowego zostały włączone elementy naturalnego krajobrazu, co było powszechną praktyką w sztuce parkowej przy siedzibach szlacheckich. Nie jest istotne w tej sprawie czy teren zieleni wokół dworu szlacheckiego w W. powinien nosić nazwę parku czy ogrodu, organ nie kwestionuje też, że kompozycja przestrzenna tego rodzaju parku dworskiego była mało czytelna, co wynika wprost z decyzji o wpisie, nie stanowiło to jednak przesłanki do odmowy wpisu do rejestru tego zabytku. Zdaniem organu, tego rodzaju parki dworskie nie miały ustalonej kompozycji, miały charakter naturalistyczny, nawiązujący do ukształtowania terenu (tutaj wzgórze i 3 jary), nie można ich zrównywać z urządzonymi parkami miejskimi czy ogrodami. Strona skarżąca podważa ustalenia organu, że przedmiotowa formacja drzewna jest wynikiem świadomej działalności człowieka i nadal są widoczne te zamierzenia, choć niemal 40 lat temu (a w tym czasie roślinność uległa znacznej degradacji i zniszczeniu) nie można już było stwierdzić czym w istocie był ten teren (ogrodem dworskim, parkiem, czy jeszcze czymś innym), przez ostatnie 37 lat uległ istotnym zmianom, a nadto stwierdzono w dokumentacji z 1987 r.: "obiekt o dobrze zachowanym drzewostanie, natomiast mało czytelnej kompozycji". Zgodnie z art. 3 pkt 1 u.o.z. zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Już sam wpis tego założenia parkowego do rejestru oznacza, że zostało ono uznane za zabytek, a więc dzieło człowieka. W opinii NID wskazano, że park ten wraz z aleją drzew był efektem celowej działalności człowieka, o czym świadczą wielowymiarowość założenia, powiązania widokowe, funkcjonalne i historyczne z dworem, co przeczy opinii skarżących, że jest to wyłącznie teren dziko rosnącej roślinności, który stworzyła natura. Sąd nie znalazł podstaw, aby to stanowisko kwestionować. W odniesieniu do zarzutu oparcia decyzji organu na opinii NID, która jest niepełna bowiem zawiera wnioski, z których wynika, że park nie utracił wartości zabytkowych, historycznych, ale opiniujący nie wyjaśnia na czym te wartości miałyby polegać, jaki oryginalny i czytelny sposób kształtowania przestrzeni parkowej miał miejsce i jaki ma to wymiar historyczny podlegający ochronie, szczególnie, że kształt samego zamierzenia parkowego był już nieczytelny w 1987 r. natomiast nie wskazuje na to, aby wkomponowano w ten obszar leśny jakiekolwiek elementy typowe dla parku w postaci ścieżek rekreacyjnych, małą zabudowę architektoniczną w postaci ławek, kolumn, gazonów, altan itp., podkreślić należy, iż organ odniósł się do tych wszystkich okoliczności w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wskazując na szczególny charakter tego parku jako parku dworskiego, który może nie posiadał charakterystycznych dla parku obiektów małej architektury czy kompozycji przestrzeni, lecz którego nasadzenia, oprócz walorów krajobrazowych, miały charakter utylitarny, służący ochronie dworu szlacheckiego. W opinii NID wyraźnie podkreślono, że park wraz z aleją nie utracił wartości zabytkowych, historycznych, krajobrazowych, dendrologicznych w związku z czym nie zachodzą okoliczności uzasadniające skreślenie go z rejestru zabytków. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut oparcia decyzji organu na opinii NID, która w znacznej mierze odnosi się do dworu i zabudowań dworskich, choć one już w 1992 r. nie zostały zakwalifikowane jako zasługujące na ochronę konserwatorską i stan się w tym zakresie nie zmienił. Zarówno w treści opinii NID, jak i w treści zaskarżonej decyzji podkreślono, że zabudowania dworskie nie zostały wpisane do rejestru zabytków z powodów wskazanych w decyzji wpisowej z dnia 12 lutego 1992 r. Opinia NID odnosi się do samego dworu na str. 4-5, podkreślając na str. 8 powiązania widokowe, funkcjonalne i historyczne parku z dworem. Zawarte w tej opinii uwagi dotyczące samego dworu nie mają wpływu na dokonaną ocenę braku utraty wartości zabytkowych, historycznych, krajobrazowych samego parku. W skardze zakwestionowano również twierdzenia organu, że aleja dojazdowa jest dobrze zachowana, podczas gdy z dokumentacji tj. aktualnych zdjęć, widoku z Google Maps, dokumentów Ekspertyzy z 1987 r., uwag dr inż. arch. M. Z. W., jasno wynika, że spośród drzew dawnej tzw. alei dojazdowej szeregu już po prostu nie ma, dotyczy to w szczególności początkowego biegu alei, ale również dalszego biegu, drzewa po obu stronach pozostały w zasadzie jedynie w środku na krótkim odcinku, co sprawia, że aleja nie odróżnia się od tysięcy dróg w Polsce. W opinii NID (str. 4) wskazano, że aleja dojazdowa prowadząca do wzgórza z dworem jest wyraźnie czytelna, składa się z drzew w sposób przemyślany nasadzonych w miarowych odległościach po obu stronach drogi (częściowo uzupełnionych w miejscach ubytków). Jej walor dominanty krajobrazowej dodatkowo podkreślają otwarte pola uprawne, rozciągające się po obu bokach. Na str. 7 wskazano, że prowadząca do parku aleja sprawia, że zamysł kompozycyjny mimo znacznej destrukcji parku jest nadal czytelny i widoczny. Organ nie kwestionuje, ze część drzew tworzących aleję zostało wyciętych i w tym miejscu znajdują się nowe nasadzenia, lecz nie dyskwalifikuje to wskazanych wartości zabytkowej samej alei. W ocenie Sądu, zachowanie strefy widokowej i ochrona tego terenu przed zainwestowaniem zabudową kubaturową jest nadal uzasadnione. Jak słusznie wskazał organ, park ma wymiar typologiczny, wyróżniający z zabudowy wsi i ten widok powinien być chroniony. Brak zabudowy na szerokim przedpolu dworu i parku sprawia, że zachowany jest widok na sam dwór, jak i na dolinę D. i jego przeciwległy brzeg. W ocenie autora opinii NID, zlikwidowanie lub ograniczenie strefy widokowej byłoby znaczną szkodą dla percepcji odbioru dworu (zwłaszcza od strony wschodniej) i jest niedopuszczalne z konserwatorskiego punktu widzenia. Nie jest zatem zasadne twierdzenie skargi, że organ nie wyjaśnił na czym polega szczególny walor historyczny i zabytkowy widoku na park. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 7, art. 76 § 1 i 77 § 1 art. 80 k.p.a., poprzez nieuwzględnienie przez Ministra wniosku dowodowego strony o sporządzenie opinii dendrologicznej wskazać należy, iż nie był to dowód konieczny do rozstrzygnięcia tej sprawy. Stan i wiek drzew został przedstawiony w opinii prywatnej "Szczegółowa inwentaryzacja i analiza istniejącej szaty roślinnej" załączonej do pisma skarżącego z dnia 2 kwietnia 2026 r., lecz jej treść nie przesądza o zaistnieniu przesłanek z art. 13 ust. 1 ustawy, ponieważ nie same drzewa stanowią zabytek, lecz historyczne założenie parkowe i aleja drzew znajdujące się jako obiekt typologiczny we wsi W.. Ponadto organ słusznie podkreślił, że zieleń parkowa podlega pełnej rekultywacji, która w doktrynie konserwatorskiej nie przynosi uszczerbku wartościom zabytkowym całego założenia. W ramach zarzutu naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. skarżący wskazał na brak ustalenia przez organ faktycznego zakresu zmian, m.in. ile rzeczywiście drzew istniejących pierwotnie zostało zachowanych i w jakim stanie (np. pozostałe w alei dojazdowej drzewa są chore), w sytuacji, w której bezsprzecznie wielu z drzew istniejących w latach 1916, ale również 1987 r. już nie ma, narosłe później drzewa są chore albo znacznie zniszczone. Organ wielokrotnie podkreślał, że ubytek drzew lub ich zły stan fitosanitarny nie przesądza o utracie wartości zabytkowych parku oraz alei dojazdowej, gdyż mogą one zostać zastąpione nowymi drzewami, bez uszczerbku dla wartości zabytkowych parku oraz alei. Ze "Szczegółowej inwentaryzacji i analizy istniejącej szaty roślinnej" autorstwa mgr inż. A. S. wynika, że nastąpiły znaczące zmiany zarówno w warstwie gatunkowej, jak i wiekowej drzew. Na terenie opracowania pojawiły się nowe gatunki oraz zmienił się procentowy udział poszczególnych gatunków. W kontekście wiekowym dominują drzewa młode i bardzo młode, występujące uprzednio drzewa dojrzałe nie stanowią już głównej tkanki drzewostanu (str. 102). Jednak - jak wynika z tego dokumentu - drzewa w przedziale wiekowym 70-100 lat stanowią 12 %, najstarsze egzemplarze w przedziale 100-120 lat i ponad 120 lat stanowią kolejno 7 % i 18 % wszystkich drzew, co łącznie stanowi 37 % z 490 zinwentaryzowanych drzew na tym terenie (str.8). Drzewa najstarsze, stanowiące pierwotną tkankę tego obszaru można zaobserwować w części północnej, południowej i wzdłuż alei dojazdowej. Egzemplarze młode i najmłodsze rozsiane są po całym obszarze, występują pomiędzy drzewami starszymi, niezależnie od pierwotnego układu. Ich charakter występowania jest wynikiem niekontrolowanego pojawiania się nowych osobników. Drzewa rosnące bez planowania i pielęgnacji zaburzają pierwotną kompozycję założenia, przedstawiają bardziej współczesny obraz obszaru. W ocenie Sądu, przedłożony przez stronę skarżącą opracowanie dendrologiczne nie zaprzecza stanowisku organu, że teren zabytku jest zaniedbany również pod względem pielęgnacji i kontroli pojawiania się nowych drzew, lecz nie oznacza to, że teren ten utracił wartości, o których mowa wart. 3 pkt 1 u.o.z. Ponadto opracowanie to potwierdza, że nadal na terenie parku i alei dojazdowej znajduje się 37 % starych drzew, które tworzą to zabytkowe założenie parkowe i powinny podlegać ochronie. Jest to więc nadal duży odsetek starych drzew, który został zachowany. Nietrafny jest zarzut naruszenia przez organ art. 7, art. 76 § 1 i art. 77 § 1 art, 80 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie czy teren ten posiada nadal walory historyczne i krajobrazowe, czy i w jakim stopniu została zachowana jego autentyczność, w sytuacji, w której wg stanu faktycznego stwierdzonego pomiarami geotechnicznymi, górna część skarpy to 2,5 metrowa warstwa nasypu, a: "Jej skład stanowi głownie mieszanina żużli, popiołów, śmieci, odpadków komunalnych przemieszanych z humusem i gliną stanowiąc nasyp niebudowlany o trudnych do określenia niestałych i zmiennych w czasie parametrach geotechnicznych". Organ podkreślił, że obszar ten wymaga uporządkowania (w tym wywozu śmieci), zatem ma świadomość przekształceń terenu, na którym znajduje się zabytkowy park, lecz – w ocenie Sądu – nie przesądza to o utracie przez ten park wartości zabytkowych, gdyż są to zmiany odwracalne, wynikające z zaniedbań właścicieli tych nieruchomości. W konsekwencji Sąd uznał za nietrafny zarzut skargi naruszenia art. 3 pkt 1 u.o.z. poprzez utrzymanie ochrony obszaru nie spełniającego przesłanek ochrony konserwatorskiej, albowiem zalesienie nie jest efektem pracy twórczej człowieka, a obszar zalesiony nie był projektowany, czyli jego układ pierwotny i kompozycja nigdy nie istniała, granice parku ustalono wyłącznie na podstawie charakterystycznej rzeźby terenu i zieleni istniejącej na tym obszarze. Zarzut ten odnosi się do zasadności wpisu do rejestru zabytków nieruchomych przedmiotowego parku z aleją dojazdową, co nie jest przedmiotem niniejszego postępowania. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1g u.o.z. ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania zabytki nieruchome będące, w szczególności parkami, ogrodami i innymi formami zaprojektowanej zieleni. W skardze zarzucono naruszenie przez organ tego przepisu poprzez utrzymanie ochrony względem obszaru będącego już obecnie terenem zalesionym, choć obiekt ten nie spełnia już przesłanek kwalifikujących go do ochrony. Skarżący określił ten zabytek jako "nieregularną kępę zieleni zarastająca skarpę, w której trudno dopatrzyć się kompozycji parkowej zasługującej na zachowanie". Argumentacja skargi w tym zakresie się również do zasadności wpisu tego zabytku do rejestru, a nie do przesłanek jego skreślenia z rejestru, co w niniejszej sprawie nie mogło zasługiwać na uwzględnienie. Sąd uznał za nieuzasadniony zarzut naruszenia przez Ministra art. 13 ust. 1 u.o.z. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i jego niezastosowanie, polegającą na uznaniu, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do wykreślenia zabytku z rejestru zabytków, w sytuacji w której - jak wynika z ustaleń dr inż. architekt M. Z. W. - wskutek zastosowania nowych technik, "park" nie został wykreowany ręką ludzką, ale jest dziełem Natury, a co za tym idzie wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru nie została potwierdzona w nowych ustaleniach naukowych i nie został wykazany interes społeczny jako przesłanka utrzymania tej ochrony. Skarżący nie powołali się na żadne nowe ustalenia naukowe, które potwierdzałyby, że wartość będąca podstawą wydania decyzji o wpisie do rejestru tego zabytku nie została potwierdzona. Ekspertyza dr inż. arch. M. Z. W. stanowi opinię prywatną sporządzoną na zlecenie jednego z właścicieli nieruchomości i nie można jej uznać za nowe ustalenia naukowe odnoszące się do tego zabytku. Organ prawidłowo uznał, że w sprawie nie zachodzą przesłanki do wykreślenia parku w W. wraz z aleją dojazdową z rejestru zabytków. Zabytek ten nadal istnieje i zachował się w formie istniejącej w momencie wpisania do rejestru. Nie zmieniła się jego rola historyczna i przestrzenna w strukturze wsi W. i jest to jedyny zabytek w tej miejscowości. Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 3 pkt 15 u.o.z. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i utrzymanie istnienia strefy ochrony widokowej na wzniesienie dworskie. Jak słusznie wskazał organ w uzasadnieniu decyzji z dnia 18 października 2024 r. obszar ochrony widokowej podlega ochronie wyłącznie ze względu na pełnioną funkcję wobec parku i alei. Są to tereny wolne od zabudowy, co pozwala na utrwalenie relacji widokowych "z" i "na" obszar parkowy, a także utrzymanie integralności kompozycyjnej parku z aleją dojazdową. Jest to istotny element układu przestrzennego całego założenia, zapewniając prawidłowe warunki dla zachowania jego wartości zabytkowych. Pozbawienie tego terenu ochrony spowoduje jego zabudowę, która nie będzie miała korzystnego wpływu sam zabytek. W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 140 k.c. w zw. art. 21 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 64. ust. 3 Konstytucji RP poprzez utrzymanie trwałego ograniczenie prawa własności, a w zasadzie jego pozbawienie w sposób całkowicie niewspółmierny do rzeczywistych wartości, jakie miałyby być w ten sposób chronione, Sąd wskazuje, że zgodnie z art. 64 ust. 3 Konstytucji RP własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie w jakim nie narusza istoty prawa własności. Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami jest właśnie taką ustawą, o której mowa w art. 64 ust. 3 Konstytucji RP. Organy były zatem obowiązane do działania na podstawie zawartych w niej przepisów. Wpis określonej nieruchomości do rejestru zabytków z pewnością powoduje pewne ograniczenia w wykonywaniu prawa własności i nakłada na właściciela dodatkowe obowiązki związane z utrzymaniem takiej nieruchomości, nie ingeruje natomiast w istotę tego prawa. Ponadto, należy zauważyć, że – jak wynika z opinii NID – przekształcenia własnościowe na terenie nieruchomości, na których znajduje się przedmiotowy zabytek wraz ze strefą ochrony widokowej miały miejsce już po wpisie zbytku do rejestru, zatem nabywcy tych nieruchomości mieli świadomość, że podlegają one przynajmniej w części ścisłej ochronie konserwatorskiej. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.