VII SA/Wa 2090/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Jarecka, , Sędzia WSA Bogusław Cieśla (spr.), Asesor WSA Anna Milicka-Stojek, Protokolant spec. Joanna Piątek-Macugowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 stycznia 2023 r. sprawy ze skargi M sp. z o.o. z siedzibą w W na czynność Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w przedmiocie włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków I. stwierdza bezskuteczność czynności Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o włączeniu karty ewidencyjnej historycznego zespołu budowlanego D", położnego w W przy ul. [...], do wojewódzkiej ewidencji zabytków, II. zasądza od Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków na rzecz skarżącego M sp. z o.o. z siedzibą w W kwotę 697( sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w dniu 2 sierpnia 2022r. włączył do wojewódzkiej ewidencji zabytków kartę ewidencyjną zabytku nieruchomego - Historyczny Zespół Budowlany Domów [...] przy ul. [...] w W. W karcie tej organ wskazał m. in., że po zakończeniu II wojny światowej, wschodnia część ul. [...] na odcinku od Al. [...] do ul. [...] była w dużej części zniszczona. W miejscu przyszłego domu towarowego po wschodniej stronie ul. [...] pomiędzy ulicami [...], [...] i [...] znajdowało się sześć budynków o numerach od [...] do [...]. Na mocy "Dekretu Bieruta" z października 1945 r. skomunalizowano większość gruntów w przedwojennych granicach W. Ze względów bezpieczeństwa do końca 1946 roku wyburzono do kondygnacji parteru dużą część fasad wypalonych kamienic wzdłuż tej ulicy i na terenie śródmieścia. Uniemożliwiło to odbudowę kamienic w ich pierwotnym, przedwojennym kształcie i utrwaliło na następną dekadę wygląd północnej części ulicy [...] tzw. "[...]". Zmiana przy ul. [...] nastała wraz z budową Pałacu kultury i Nauki w latach 1952-1955. Dla terenów nowego centrum W., w tym pierzei ul. [...] od 1945 r. opracowano parę koncepcji i rozstrzygnięto wiele konkursów. W 1947 r. zorganizowano konkurs na wysokościowe budynki Spółdzielni Spożywców "[...]" i Państwowego Zakładu Ubezpieczeń Wzajemnych "PWUW" przy ul. [...]. W latach 1946-1949 na podstawie projektu B. L. przebudowano częściowo zniszczony budynek dawnego towarzystwa "[...]" przy ul. [...]. Był to pierwszy nowy budynek w tej części ul. [...], który stał się podstawą do wyznaczenia teoretycznej nowej linii zabudowy tej części ulicy. W latach 1949-1956 przeprowadzono dwa konkursy na zagospodarowanie trzech pierzei placu [...] przed budującym się wówczas Pałacem Kultury i Nauki. Konkursy przeprowadzone w 1952 i 1954 r. nie zostały rozstrzygnięte. W 1958 r. przeprowadzono następny konkurs. Projektantom dano dużą swobodę w zakresie form, stylu oraz kompozycji urbanistycznej. Wyniki konkursu ogłoszono na początku 1959 r. Przyznano dwie równorzędne pierwsze nagrody dla zespołu kierowanego przez H. A. i K. W. oraz zespołu Z. K. Ostateczną decyzję o mianowaniu K. generalnym projektantem Ściany Wschodniej podjęto w czerwcu 1959 roku, pół roku po ogłoszeniu wyników konkursu. Wygrana w konkursie była początkiem prac koncepcyjnych. Pracownia Ściany Wschodniej, składała się początkowo z niewielkiej grupy stałych współpracowników – J. K., T. K. oraz asystentów. Wraz z poszerzającym się zakresem prac do zespołu dołączyli A.K., J.J., Z. W., A. S., J. K. oraz wielu młodych architektów. Rolą Z. K. była koordynacja prac i czuwanie nad całością pracy. W 1960 r. powstała koncepcja pokonkursowa. Zespół planowanej zabudowy składał się między innymi z trzech domów towarowych przy ul. [...] z równoległym do ulicy pasażem pieszym po stronie wschodniej budynków. Każdy składał się z 2-kondygnacyjnego podcieniowego podium oraz 3-kondygnacyjnej nadbudowy. Po wschodniej stronie planowanego pasażu ustawiono w różnych planach trzy bloki mieszkalne oraz trzy punktowe wieżowce mieszkalne które w stosunku do wersji konkursowej zostały podwyższone. Dodatkowo niska część biurowego budynku Uniwersal została zastąpiona wolnostojącą rotundą. Całość złożenia składała się z 23 budynków o łącznej kubaturze ok. 640 tyś m3. Architektura całego zespołu budynków odwołuje się w części do wzorów zagranicznych, do stylu międzynarodowego końca lat 50. XX w. Można się doszukiwać podobieństw do powstałych w podobnym czasie zespołu wysokoościowych budynków biurowych w S. czy w R. W 1961 r. wyburzono ostatnie parterowe pozostałości kamienic "[...]". W 1962 r. przystąpiono do budowy budynku biurowego Uniwersal, pod koniec 1963 r. ukończono stalową konstrukcję budynku rotundy, a pod koniec 1964 r, ukończono stalowe szkielety dwóch punktowych budynków wysokościowych. W 1965 r. rozpoczęto budowę trzech domów towarowych. W trakcie prac zdecydowano się na dodanie do zespołu budynków "Ściany Wschodniej" czwartego domu towarowego - późniejszy "[...]" pomiędzy ulicami [...] oraz [...]. Projekt wstępny Domu Towarowego "[...]" został opracowany w marcu, a projekt podstawowy w listopadzie 1962 r. Dom Towarowy zlokalizowany przy ul. [...] pomiędzy ul. [...] (na północy), a ul. [...] (na południu), miał składać się z dwóch połączonych ze sobą budynków "[...] " oraz "[...] " z łącznikiem nad ul. [...] (dawnym jej przebiegiem). Głównymi projektantami budynków byli architekci J. J. i P.Z. z zespołem, a generalnym projektantem, nadzorującym całość założenia był Z. K. W 1966 r. ukończono montaż konstrukcji budynków i przystąpiono do montażu 2-warstwowej szklanej elewacji. Północna część budynku "[...]" została oddana do użytku w listopadzie 1969 r., a południowa budynku "[...] " na początku 1970 r. W Domu Towarowym, w budynku "[...]" sprzedawano na trzech kondygnacjach (parter-ll piętro) towary przeznaczone dla kobiet, na trzecim piętrze znajdowały się pomieszczenia administracyjno-socjalne. W budynku "[...]" prowadzono sprzedaż towarów dla mężczyzn oraz obok części handlowej, administracyjnej znajdowała się od strony ul. [...] część gastronomiczna budynku. Na parterze zaprojektowano bar kawowy z tarasem, na antresoli kawiarnię wspólną dla klientów "[...]" i "[...]" dostępną bezpośrednio zewnętrznymi schodami od ul. [...]. Drugą kawiarnię o charakterze rozrywkowo-kabaretowym, zaprojektowano na III piętrze, z dostępem przez ażurową spiralną klatką. Po 1989 r. państwowe przedsiębiorstwo "[...]" zostało przekształcone w spółkę akcyjną Domy Towarowe "[...]". W roku 1998 r. w wyniku prywatyzacji powstała Galeria [...]. Pojawili się również spadkobiercy właścicieli stojących tu do drugiej wojny światowej kamienic, z roszczeniami reprywatyzacyjnymi. Od 1999 r. rozpoczęto przebudowę Domu Towarowego, wymieniono i przebudowano elewację zewnętrzną i rozbudowano komunikację pionową przez budowę schodów i wind, zaadaptowano kondygnacji piwnic do nowej funkcji i najemcy. W 2003 r. po stronie południowej przebudowano fasadę w kondygnacji 1 i 2 piętra, wyburzono dwie klatki schodowe, wykonano schody i schody ruchome pomiędzy kondygnacjami antresoli, parteru i piwnic. W 2004 r zamontowano dwa nowe biegi schodów ruchomych w miejscu jednego pomiędzy kondygnacją parteru i 1 piętra, rozbudowano i przebudowano kondygnację 3 piętra wraz z podniesieniem dachu o 1,5 m. W 2006 r. przebudowano 3 i nadbudowano 4 piętro, wykonano rearanżację pomieszczeń na potrzeby biurowe, dobudowano 7 szybów windowych i przebudowano łącznik, przebudowano fasadę całego Domu Towarowego od strony pasażu pieszego po stronie wschodniej. W 2007 r. przebudowano łącznik w kondygnacji parteru, przebudowano część parteru i zdemontowano fragment antresoli w części północnej, w budynku "[...]". W 2010 r. przebudowano część parteru, antresoli oraz łącznika na potrzeby nowych najemców. W 2011 r. przebudowano elewacje w związku z wymianą logotypów na fasadach - zmieniono przeszklenia z przeziernego na mleczne, usunięto przeszklenia i wymieniono na panele ledowe. W latach 2012-2019 wykonywano remonty oraz nowe aranżacje na potrzeby najemców, przebudowano część antresoli oraz witryn. W 2009 r. Galeria [...] zbankrutowała, a nabywcą masy upadłościowej został fundusz inwestycyjny. Budynki stały się przystanią dla sklepów licznych marek sieciowych, tracąc charakter typowych domów towarowych, zachowując w nowej nazwie zespołu "[...]". W zakresie stanu zachowania wskazano, że budynek został w większej części przebudowany. Elementy dawnego wystroju oraz podziału wnętrz, zwłaszcza w części przyziemia i antresoli zostały usunięte, przekształcone lub przebudowane. Zachowały się w większej części elementy konstrukcyjne budynku oraz części konstrukcji klatek schodowych od strony pasażu pieszego. Przy wejściach do klatek schodowych w kondygnacji parteru zachowana została oryginalna okładzina, wykonana z czarnego kamienia granitowego. Od 1999 r. rozpoczęto przebudowę Domu Towarowego, wymieniono i przebudowano elewację zewnętrzną i rozbudowano komunikację pionową przez budowę schodów i wind, zaadaptowano kondygnację piwnic do nowej funkcji i dla nowych najemców. W 2003 r. po stronie południowej przebudowano fasadę w kondygnacji 1 i 2 piętra, wyburzono dwie klatki schodowe, wykonano nowe schody oraz schody ruchome pomiędzy kondygnacjami antresoli, parteru i piwnic. W 2004 r. zamontowano dwa nowe biegi schodów ruchomych w miejscu jednego pomiędzy kondygnacją parteru i 1 piętra, rozbudowano i przebudowano kondygnację 3 piętra wraz z podniesieniem dachu o 1,5 m. W 2006 r. przebudowano 3 i nadbudowano 4. piętro, wykonano rearanżację pomieszczeń na potrzeby biurowe, dobudowano 7 szybów windowych I przebudowano łącznik, przebudowano fasadę całego Domu Towarowego od strony pasażu pieszego po stronie wschodniej. W 2007 r. przebudowano łącznik w kondygnacji parteru, przebudowano część parteru i zdemontowano fragment antresoli w części północnej, w budynku "[...]". W 2010 r. przebudowano część parteru, antresoli oraz łącznika na potrzeby nowych najemców. W 2011 r. przebudowano elewacje w związku z wymianą logotypów na fasadach - zmieniono przeszklenia z przeziernego na mleczne, usunięto przeszklenia i wymieniono na panele ledowe. W latach 2012-2019 wykonywano liczne remonty oraz nowe aranżacje na potrzeby najemców, przebudowano część antresoli oraz witryn. M. sp. z o.o. z siedzibą w W. zaskarżyła czynność włączenia przez Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków (dalej jako: "MWKZ") karty ewidencyjnej historycznego zespołu budowlanego Domów Towarowych [...] - budynek Domu Towarowego "[...]", położony w W. przy ul. [...] do wojewódzkiej ewidencji zabytków, w związku z zawiadomieniem z dnia 2 sierpnia 2022 r. Zaskarżonej czynności zarzuciła: I naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 22 ust. 2, w zw. z art. 3 pkt 1 i 2, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 3 pkt 13 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami dalej jako: "u.o.z.", poprzez uznanie, że zespół Domów Towarowych [...] - budynek Domu Towarowego "[...]", stanowi historyczny zespół budowlany i tym samym zabytek, podczas gdy brak było podstaw do uznania, że wchodzi w skład historycznego zespołu budowlanego i stanowi zabytek, oraz włączenia go do wojewódzkiej ewidencji zabytków; 2) § 10 ust. 1 i § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r., poz. 56; dalej jako: "r.p.r.z.") poprzez uznanie, że budynek Domu Towarowego "[...]", stanowi zabytek oraz założenie dla niego karty ewidencyjnej, podczas gdy brak było do tego podstaw, 3) art. 22 ust. 2, w zw. z art. 3 pkt 1 i 2, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 3 pkt 13 u.o.z., w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 21 ust. 1, w zw. art. 64 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez uznanie, że budynek Domu Towarowego "[...]", stanowi historyczny zespół budowlany i tym samym zabytek, pomimo braku podstaw, nieuwzględnienie zasady proporcjonalności pomiędzy interesem społecznym a interesem skarżącej oraz ograniczeniu prawa własności. Skarżąca domagała się stwierdzenia bezskuteczności czynności Mazowieckiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 2 sierpnia 2022 r. w przedmiocie włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków zespołu budowlanego Domów Towarowych [...] - budynek Domu Towarowego "[...]", położony w W. przy ul. [...]; W uzasadnieniu skargi wskazano, że Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków pismem z dnia 2 sierpnia 2022 r. zawiadomił skarżącą o włączeniu karty ewidencyjnej historycznego zespołu budowlanego Domów Towarowych [...] - budynek Domu Towarowego "[...] ", w W. przy ul. [...] do wojewódzkiej ewidencji zabytków. W piśmie tym MWKZ wskazał, że w ramach rozpoznania wartości zabytkowych obiektu dokonał oględzin, kwerendy archiwalnej oraz analizy stanu zachowania. Zespół budowlany Domów Towarowych [...], budynek Domu Towarowego "[...]", został wzniesiony latach 1965-1970, według projektu J. J. i P. Z., pod nadzorem generalnego projektanta "Ściany Wschodniej" Z. K. Budynek jest częścią założenia składającego się łącznie z 23 budynków, wzniesionych głównie na obszarze pierzei [...] i wraz z budową Pałacu Kultury i Nauki latach 1952-1955, otrzymał status nowego centrum W. Budynek Domu Towarowego "[...]", został wzniesiony na planie wydłużonego prostokąta, jest w pełni podpiwniczony, o trzech piętrach z wtórną nadbudową, z dachem płaskim, krytym papą, pokrytym roślinnością niskopienną. Budynki o kubistycznych formach od ulicy [...], [...] oraz [...] charakteryzują głębokie podcienia. Zamontowana w 1966 r. dwuwarstwowa szklana elewacja po 1999 r. została wymieniona i przebudowana. Budynki w ostatnich dwóch dekadach modernizowano oraz remontowano. Budynek Domu Towarowego "[...]", stanowi spójny układ przestrzenny o historycznym rodowodzie Pomimo, iż budynki te zostały przebudowane, zachowały oryginalne elementy konstrukcyjne m.in. klatek schodowych , czy elementy dekoracyjne typowe dla okresu PRL w architekturze polskiej (okładzina ceramiczna). Przedmiotowy zespół budowlany w założeniu nawiązuje do stylu międzynarodowego końca lat 50. XX w., projektanci jako wzorce obrali zachodnie kompleksy usługo-biurowo-mieszkalne, m.in. pasaż [...] w R. Zdaniem MWKZ historyczny zespół budowlany Domów Towarowych [...] posiada wartości naukowe (dokumentacyjne) i historyczne. Historia przedmiotowych budynków jest nierozerwalnie związana z ustanowieniem w latach 50 tych, nowego centrum W. oraz powrotu do architektury (zachodu) utrzymanej w stylu międzynarodowym, po narzuconej doktrynie socrealizmu. Ta pionierska realizacja W. na stałe wpisała się rozwój architektury 2 poł. XX w. i jest świadectwem m.in. zastosowania nowoczesnych wizji urbanistycznych oraz technologii. Skarżąca Spółka podniosła, że jest właścicielem nieruchomości przy ul. [...] oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków nr ew. [...], obręb [...], zbudowanej budynkiem będącym przedmiotem postępowania, dla której prowadzona jest księga wieczysta nr [...]. Choć włączenie zabytku do ewidencji z punktu widzenia nomenklatury ustawowej nie jest stricte formą ochrony zabytków, to należy ją traktować jako swoisty środek ochrony zabytków, wiążący się z ograniczeniami. Z chwilą włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków powstają obowiązki obciążające właściciela, o których mowa np. w art. 5 i 30 ust. 1 u.o.z. (opieka nad zabytkiem i obowiązki w zakresie jego udostępnienia), obowiązek uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy oraz decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę dla inwestycji planowanych na obszarach lub w odniesieniu do budynków ujętych w gminnej ewidencji zabytków (art. 53 ust. 4 pkt 2 oraz art. 64 ust. 1 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane). Wpis do ewidencji zabytków stanowi, obok form ochrony zabytków, o których mowa w art. 7 u.o.z., jeden z podstawowych instrumentów prawnej ochrony zabytków w Polsce. Z tego względu powinien być dokonywany przy uwzględnieniu aksjologii ochrony zabytku, znajdującej swe odzwierciedlenie w aktach normatywnych zarówno rangi ustawowej, jak i konstytucyjnej. O wartości obiektów zabytkowych decyduje fakt, że stanowią one nośniki określonych znaczeń (świadectwa minionej epoki lub zdarzenia zgodnie z definicją legalną zawartą w art. 3 pkt 1 u.o.z.) Obowiązek ochrony zabytków nie jest tożsamy z hamowaniem naturalnego rozwoju zabudowy. W judykaturze przyjmuje się, że umieszczenie nieruchomości w ewidencji zabytków musi być skutkiem oceny, że posiada ona walory zabytku, w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.o.z. Zawarta w tym przepisie legalna definicja zabytku wskazuje, że jest to nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości, będący dziełem człowieka lub związany z jego działalnością i stanowiący świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zespołem takich nieruchomości może być historyczny zespół budowlany, przez który należy rozumieć powiązaną przestrzennie grupę budynków wyodrębnioną ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi (art. 3 pkt 13 u.o.z.). O tym, czy dany obiekt jest zabytkiem w rozumieniu ustawy decyduje posiadanie pewnych wartości. Ochrona tego rodzaju obiektów - jej istnienie oraz głębokość - uzależniona jest od walorów historycznych, artystycznych lub naukowych, a także istnienia interesu publicznego z nimi związanego, przemawiającego za objęciem danego obiektu wzmożoną ochroną przewidzianą przez ustawę o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c u.o.z. ochronie i opiece podlegają, bez względu na stan zachowania, zabytki nieruchome będące w szczególności dziełami architektury i budownictwa. W ocenie skarżącej wyrażenie "dzieła architektury" interpretować należy, jako efekt działalności człowieka o ponadprzeciętnych wartościach estetycznych i artystycznych. Zgodnie z art. 22 ust. 2 u.o.z. wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa. Organ ochrony zabytków ocenia, czy określony przedmiot powinien podlegać ochronie jako zabytek ale nie prowadzi w tej sprawie żadnego postępowania, w którym właściciel mógłby przedstawiać przeciwne twierdzenia. Brak sformalizowania reguł postępowania więżącego się z włączeniem karty zabytku do ewidencji nie oznacza, że dokonanie tej czynności może nastąpić bez analizy przyczyn uzasadniających jej dokonanie, jak też udokumentowania jej chociażby w uproszczonej formie. Powinien zostać sporządzony dokument, z którego wynikałoby merytoryczne uzasadnienie, z jakich powodów materialnoprawnych organ obejmuje dany obiekt nieruchomy jako zabytek spełniający wymogi art. 3 u.o.z. Potrzeba taka zachodzi z uwagi na jednostronny charakter czynności, niezależnej od woli właściciela nieruchomości oraz kształtowanie sfery praw i obowiązków właściciela zabytku. Pomimo, że w tego rodzaju postępowaniach nie obowiązuję przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, to obowiązek dokonywania wszechstronnej analizy wynika z ustawy nadrzędnej i przepisów materialnych. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 21 stycznia 2015 r., II OSK 2189/13 wskazał na uproszczoną możliwość udokumentowania stanowiska merytorycznego organu, ale nie na uproszczenie analizy przyczyn uzasadniających rozstrzygnięcie dotyczące ujęcia w ewidencji zbytków. Dopuszczenie uproszczonej formy dokumentowania przeprowadzonej analizy nie zwalnia organu z jej rzetelnego przeprowadzania. NSA w wyroku z dnia 21 stycznia 2015 r., II OSK 2189/13 wskazał, że: "Umieszczając zabytek w gminnej ewidencji zabytków organ gminy stwierdza, że obiekt ten charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony nieruchomości ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Niesporne bowiem pozostaje w sprawie, że tylko taki obiekt, który spełnia ustawową definicję zabytku może zostać ujęty w ewidencji. Tego rodzaju akt kwalifikujący stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego. Prawidłowość zastosowania normy prawa materialnego uzależniona jest w bezpośredni sposób od stwierdzenia, że okoliczności faktyczne odpowiadały hipotezie tejże normy." Wykazanie walorów zabytkowych, przemawiających za wpisaniem obiektu do ewidencji leży po stronie organu, który tej czynności dokonuje, a istnienia tych walorów nie można domniemywać. Analogiczne stanowisko prezentował także WSA w Warszawie w wyroku z dnia 3 lipca 2013 r., VII SA/Wa 2652/12 wskazując, że "do ewidencji powinny zostać wpisane jedynie te obiekty, które ze względu na posiadane wartości historyczne, naukowe lub artystyczne zasługują na zachowanie, przy czym nie ulega wątpliwości, że posiadanie takich walorów nie może być z góry zakładane, lecz winno być poprzedzone ekspertyzą czy badaniami." Zdaniem skarżącej czynność MWKZ podjęta została w wyniku naruszeń mających charakter materialnoprawny skutkujący włączeniem ww. karty ewidencyjnej do wojewódzkiej ewidencji zabytków i jednocześnie przypisanie budynkowi cech zabytku, opisanych w art. 3 pkt 1 u.o.z., w zw. z art. 3 pkt 13 u.o.z. MWKZ nie uwzględnił skali dokonanych przekształceń zespołu budowlanego Domów Towarowych [...], a w szczególności budynku Domu Towarowego "[...]". Pomimo zawartego w kracie ewidencyjnej zabytku opisu przekształceń, brak było analizy ich wpływu na zachowanie oryginalnej substancji. Zdaniem skarżącej szczątkowo zachowane zostały materiały wystroju i ogólnie konstrukcja obiektów. Wskazany zespół budowlany nie został zachowany w stanie oryginalnym, ani nawet w stanie zbliżonym do oryginalnego. Pomimo tego, że kartcie ewidencyjnej zabytku zatytułowanym "Stan zachowania" zaznaczono, że obiekt jest zachowany, to w punkcie 22 "Stan zachowania" wskazuje się na kompleksową wymianę substancji zewnętrznej i wewnętrznej obiektów. Budynek został w większej części przebudowany. Nie mozna mówić o zachowaniu budynku w stanie pozwalającym na przyjęcie, że wpisuje się on w historyczny zespół budowlany i startowi zabytek w rozumieniu art. 3 pkt 1, w zw. z art. 3 pkt 13 u.o.z. Budynek nie posiada aktualnie cech zabytku, brak jest przesłanek do objęcia go szczególną ochroną konserwatorską, o jakiej mowa w ustawie o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Potwierdzeniem tych wniosków jest analiza elementów przebudowanych, dobudowanych, usuniętych w budynku DT "[...]" - sporządzona w sierpniu 2022 r. przez mgr inż. arch. P. F.. Wynika z niej, że budynek w latach 1969-2022 przez ponad 50 lat eksploatacji był wielokrotnie przebudowywany w zakresie wszystkich elementów łącznie z konstrukcją oraz elewacjami i dachem. Elewacja została kilkukrotnie przebudowana w latach 1999, 2005, 2008, 2011 oraz 2013 i obecnie bardzo odbiega od oryginalnego wyglądu, tj. podziałów elewacji, transparentnej dwupowłokowej elewacji, neonów. Przebudowano w znacznym stopniu elewację od strony ul. [...] i [...] oraz ul. [...] (montaż baneru reklamowego) w trakcie wymiany szyb na konstrukcję banerów reklamowych. Również układ wewnętrznej komunikacji poziomej i pionowej został wielokrotnie przebudowany ze względu dostosowania podziałów powierzchni do potrzeb nowych najemców. W budynku zostały wyburzone oryginalne antresole oraz wykonane nowe antresole w innych wymiarach, innej konstrukcji np. stalowej. W budynku D.T. [...] nie ma już właściwie oryginalnych posadzek, sufitów podwieszanych czy wystroju wnętrz, drzwi, okien, wyposażenia oraz instalacji, są nowe elementy wykonane po 1999r. Jedyne co pozostało z pierwotnego projektu z 1969 r. to oryginalna konstrukcja nośna, słupy i kratownice oraz śladowe elementy oryginalnego wystroju w klatkach schodowych czy kilka metrów kwadratowych oryginalnych płyt kamiennych. Stropy zostały przebudowane i zastąpione stropem żelbetowym. Nawet oryginalne mozaiki zostały zamalowane czarną farbą i zasłonięte siatkami z bluszczem. Budynek został rozbudowany od strony ul. [...] oraz [...], przesunięto elewację o około 2,5 m w miejsce zlikwidowanej antresoli. Wszystkie powierzchnie handlowe najemców były wielokrotnie przebudowane w zakresie ścian działowych, posadzek, sufitów i instalacji. Kluczowym aspektem ochrony zabytków jest ochrona ich autentyczności i integralności, gdyż bez zachowania autentyzmu dane dobro kultury traci swój zabytkowy charakter, a bez integralności dochodzi do pozbawienia unikatowości, znaczenia oraz kontekstu historyczno-kulturowego. Autentyczność oznacza prawdziwość, oryginalność, wiarygodność, zgodność z historią, tradycją, kulturą i dziedzictwem danego zabytku. Integralność należy rozumieć jako określoną, nienaruszalną i niepodzielną całość danego zabytku. Przebudowa budynku Domu Towarowego "[...]", opisana w Analizie mgr inż. arch. P. F. z sierpnia 2022 r., oznacza, że budynek utracił swoją autentyczność i integralność. Brak tych cech oznacza, że nie posiada on cech zabytku i nie podlega ochronie przewidzianej w u.o.z. Niezasadne było uznanie Domu Towarowego "[...]" za zabytek. MWKZ nie wykazał, czy zachowane w oryginalnym stanie elementy posiadają jakikolwiek walor zabytkowy. Zachowane oryginalne materiały i rozwiązania, jakie użyto w realizacji były typowe. Karta ewidencyjna zabytku zawiera wiele nieprawidłowości, jest niespójna. Nie wskazano elementów wystroju (płytki, okładzina) zachowanych jako oryginalne. Nie określono stylu zabudowań, które pomimo przebudowy i wymiany form zewnętrznych elewacji pozostają przykładem powojennego modernizmu ukierunkowanego na konstruktywizm. Brak jest informacji na temat wyrównania charakterystycznego podcienia w elewacji południowej poprzez całkowite wyeliminowanie charakterystycznego tarasu i schodów zewnętrznych. Nastąpiła wymiana oryginalnej kondygnacji biurowo- technicznej jednopiętrowej z dwoma piętrami w narożu południowo-zachodnim na wyrównaną gabarytowo dwupiętrową z artykulacją pionową ścian, co zmieniło wygląd i kubaturę oryginalnej bryły. Zmiany te pominięto w karcie ewidencyjnej zabytku. Opis elewacji pozbawiony jest informacji na temat braku oryginalnych form i zastąpienie ich nowoczesnym materiałem zmieniającym artykulację ścian. Nie uwzględniono obecnego stanu budynków, jak też obiektów w ich najbliższym otoczeniu, które zmieniły warunki wysokościowe w skali bliższego i dalszego sąsiedztwa oraz osi widokowych. Pominięto kwestie braku miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego oraz widoczną degradację obiektów i ich zubożenie plastyczne (niedokończone "rewitalizacja" pasażu, nadmiernie ciężka nadbudowa). Organ powinien sporządzić dokument, z którego wynikałoby merytoryczne uzasadnienie, z jakich powodów obejmuje się dany obiekt kartą ewidencyjną jako zabytek. Zgromadzona dokumentacja nie pozwala jednoznacznie stwierdzić zabytkowego charakteru zespół budowlanego Domów Towarowych [...] - budynku Domu Towarowego "[...]". Nie pozwala na ustalenie przyczyn ustanowienia ochrony konserwatorskiej. MWKZ nie uwzględnił zasady proporcjonalności pomiędzy ochroną interesu społecznego, a uzasadnioną ochroną interesu skarżącej oraz ograniczenie prawa własności. MWKZ nie uwzględnił zasady sprawiedliwości proceduralnej wynikającej z art. 2 Konstytucji RP. Brak zastosowania w tego rodzaju sprawach przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego nie zwalniał organu z obowiązku przeprowadzenia rzetelnego postępowania dowodowego, zmierzającego do ustalenia prawdy materialnej, a także udokumentowania podjętych czynności. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w odpowiedzi na skargę wnosił o jej oddalenie. Wskazał, że w ramach rozpoznania wartości zabytkowych przedmiotowego obiektu przeprowadzono jego oględziny, kwerendę archiwalną oraz analizę stanu zachowania. Budynki Domu Towarowego "[...]", stanowią element historycznego zespołu zabudowy Domów Towarowych [...], wzniesione w latach 1965-1970, według projektu J. J. i P. Z., pod nadzorem Z. K. Przedmiotowe budynki powstały jako część założenia składającego się łącznie z 23 budynków - przedstawionego na fragmentach szkiców projektowych oraz makiecie realizacji Ściany Wschodniej z 1963 r., umieszczonych w załączniku nr 6 karty ewidencji. Zespół budowlany Domów Towarowych [...] - w którego skład wchodzą budynki "[...]" stanowi spójny układ przestrzenny o historycznym rodowodzie. Potwierdzeniem zabytkowego charakteru założenia było włączenie do gminnej ewidencji zabytków m. [...] układu urbanistycznego Ściany Wschodniej (zarządzenie nr 1564/2017 r. Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 22 września 2017 F.). Część założenia objęta jest również prawną ochroną konserwatorską poprzez wpis do rejestru zabytków nieruchomych województwa mazowieckiego (MWKZ decyzja z 20.05.2019 r. budynek kina "[...]", przy ul. [...] w W.). Struktura przestrzenna historycznego zespołu budowlanego Domów Towarowych [...] zachowała się do dnia dzisiejszego, pomimo dokonanych przebudów. W karcie ewidencyjnej obiektu wskazano na zakres wprowadzonych przekształceń, jednak zgodnie z definicją historycznego zespołu budowalnego - art. 3 ust. 13 ww. ustawy, jest to powiązana przestrzennie grupa budynków wyodrębniona ze względu na formę architektoniczną, styl, zastosowane materiały, funkcję, czas powstania lub związek z wydarzeniami historycznymi. Wskazano na ciągłość formy i funkcji dawnych budynków Domu Towarowego "[...]". Dokonane w ostatnich latach ingerencje traktować należy jako historyczne nawarstwienie oraz dokument przemian społecznych, jak i rozwiązań budowlanych. Historyczny zespół budowlany Domów Towarowych [...] - budynek Domu Towarowego "[...]" posiada w ocenie MWKZ wartości naukowe (dokumentacyjne) i historyczne. Historia przedmiotowego zespołu budynków jest nierozerwalnie związana z ustanowieniem w latach 50 tych, nowego centrum W. wykreowanego w duchu architektury funkcjonalistycznej. Ta pionierska realizacja W. na stałe wpisała się w rozwój architektury 2 poł. XX w. i jest świadectwem m.in. zastosowania nowatorskich wizji architektonicznych oraz przełomowych rozwiązań konstrukcyjnych. Zakres informacji zawartych w karcie ewidencyjnej obiektu znacznie przekracza wymogi zawarte w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Uwagi strony dotyczące szczegółowości kart należy uznać za chybione. Postępowanie w sprawie włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie jest postępowaniem uregulowanym przepisami k.p.a., w którym organ administracji podejmowałby akt po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, ustawodawca odstąpił od traktowania działań wojewódzkiego konserwatora zabytków jako działań jurysdykcyjnych, które jako zorganizowany ciąg czynności proceduralnych wymagają dla zapewnienia ich poprawności szczegółowego unormowania. Brak przepisów określających tryb postępowania skutkuje tym, że kontrola legalności działania organu sprowadza się do badania zgodności tego działania jedynie z przepisami administracyjnego prawa materialnego (wyrok NSA z 29 listopada 2018 r. sygn. II OSK 2225/18). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Kontrola działalności administracji publicznej sprawowana przez sądy administracyjne obejmuje, z mocy art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: "p.p.s.a."), orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w art. 3 § 2 pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej, dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2022 r., poz. 840; dalej jako: "u.o.z."), ewidencja zabytków jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy. Jednym z rodzajów ewidencji zabytków jest wojewódzka ewidencja zabytków, którą prowadzi wojewódzki konserwator zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa (art. 22 ust. 2 ww. ustawy). Sposób prowadzenia wojewódzkich ewidencji zabytków określa rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. z 2021 r., poz. 56; dalej jako: "r.p.r.z."). Akt ten określa m.in. rubryki jakie zawiera karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru oraz jej wzór (§ 10 ust. 1 i 2). Jednocześnie zgodnie z § 14 ust. 1 ww. rozporządzenia, wojewódzki konserwator zabytków włącza kartę ewidencyjną zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków po sprawdzeniu, czy dane zawarte w karcie ewidencyjnej zabytku są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym, a także czy dokumentacja fotograficzna zabytku umożliwia jego identyfikację. Włączenie zabytku do ewidencji z punktu widzenia nomenklatury ustawowej nie jest traktowane stricte jako forma ochrony zabytków o czym stanowi art. 7 ustawy. Ewidencję zabytków traktować należy jako środek wstępnej ochrony zabytków. Z chwilą włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków powstają obowiązki obciążające jego właściciela - art. 5 i 28 ust. 1 (opieka nad zabytkiem i obowiązki informacyjne), jak też wynikające z innych ustaw - np. obowiązek uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy oraz decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę dla inwestycji na obszarach lub w odniesieniu do budynków ujętych w gminnej ewidencji zabytków (art. 53 ust. 4 pkt 2 oraz art. 64 ust. 1 ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym oraz art. 39 ust. 3 ustawy Prawo budowlane). Zauważyć należy również, że z przepisu art. 22 ust. 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, wynika iż w gminnej ewidencji zabytków powinny być ujęte zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Nie ulega wątpliwości, że czynność włączenia karty obiektu do wojewódzkiej ewidencji zabytków, w odróżnieniu od wpisania zabytku do rejestru zabytków nie ma jurysdykcyjnego charakteru, a kontrola legalności działania organu sprowadza się do badania zgodności tego działania jedynie z przepisami administracyjnego prawa materialnego. Działanie organu stanowi w takim przypadku czynność o charakterze materialno-technicznym z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, zaskarżalną do sądu administracyjnego na mocy art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W stosunku do czynności włączenia karty obiektu do ewidencji zabytków, w dotychczasowym orzecznictwie podnoszono szereg zastrzeżeń. Sądowi wiadomo z urzędu, że przed Trybunałem Konstytucyjnym zawisło postępowanie zainicjowane pytaniem prawnym sformułowanym w postanowieniu NSA z dnia 13 czerwca 2018 r., sygn. akt II OSK 2781/17, dotyczącym tego czy art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. z 2017 r., poz. 2187 ze zm.) w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości poprzez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest zgodny z art. 64 ust. 1 i ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 20 marca 1952 r. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się zgodnie, że brak sformalizowania reguł postępowania wiążącego się z włączeniem karty zabytku do ewidencji nie oznacza, że dokonanie tej czynności może nastąpić bez analizy przyczyn uzasadniających jej dokonanie, jak też udokumentowania jej nawet w uproszczonej formie. Włączenie karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji musi wynikać ze stwierdzenia przez organ, że obiekt charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go formą ochrony ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tylko obiekt, który spełnia definicję zabytku może zostać ujęty w ewidencji (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 września 2016 r. sygn. II OSK 254/15, z dnia 26 października 2016 r. sygn. II OSK 96/15, z dnia 20 listopada 2017 r. sygn. II OSK 2926/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Organ ochrony zabytków na podstawie posiadanych przez siebie informacji ocenia, czy określony przedmiot powinien podlegać ochronie jako zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, ale nie prowadzi w tej sprawie żadnego postępowania, w którym właściciel zabytku mógłby przedstawiać przeciwne twierdzenia. Dopiero w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wszczętym na skutek skargi na czynność wojewódzkiego konserwatora zabytków polegającą na włączeniu zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, dopuszczalne jest badanie, czy organ administracji miał usprawiedliwione podstawy włączenia obiektu do ewidencji, czy też czynność ta nie była niczym uzasadniona (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 listopada 2018 r., sygn. II OSK 2225/18). Zdaniem Sądu, w analizowanym przypadku nie udokumentowano i nie wyjaśniono w należyty sposób okoliczności uzasadniających włączenie karty ewidencyjnej budynku Domu Towarowego "[...]" do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Walory zabytkowe tych obiektów nie zostały należycie zweryfikowane. Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków dokonał w głównej mierze opisu stanu historycznego i faktycznego, którego jednak nie zweryfikował i nie poddał ocenie. Trudno doszukać się w samej karcie oraz w odpowiedzi na skargę elementów ocennych i aksjologicznych, na podstawie których przyjęto, że przedmiotowe obiekty handlowe posiadają walory historyczne i architektoniczne. Nie wiadomo na czym ma polegać szczególność tych obiektów, dlaczego mimo ich współczesnego charakteru i handlowego przeznaczenia, zawierają walor "świadectwa minionej epoki" i czym wyróżniają się na tle innych obiektów. W zasadzie tylko w odpowiedzi na skargę, organ sformułował treści mające charakter aksjologiczny wskazując, że budynek Domu Towarowego "[...]" posiada wartości naukowe (dokumentacyjne) i historyczne. Historia przedmiotowego zespołu budynków jest nierozerwalnie związana z ustanowieniem w latach 50 tych, nowego centrum W. wykreowanego w duchu architektury funkcjonalistycznej, po narzuconej doktrynie socrealizmu. Dalej organ wskazał, że "Ta pionierska realizacja Warszawy na stałe wpisała się w rozwój architektury 2 poł. XX w. i jest świadectwem m.in. zastosowania nowatorskich wizji architektonicznych oraz przełomowych rozwiązań konstrukcyjnych." Taka ocena zdaniem Sądu sugerowałaby, że wartości chronione odnoszą się do lokalizacji oraz zewnętrznych i konstrukcyjnych elementów obiektu. W tym kontekście organ nie rozważał jednak ani wzajemnych relacji, ani też zakresu ochrony wynikającego z wcześniejszego włączenia do gminnej ewidencji zabytków m. [...]- układu urbanistycznego Ściany Wschodniej (zarządzenie Prezydenta m.st. Warszawy z dnia 22 września 2017 r., nr 1564/2017). Obecnie nie jest możliwe zweryfikowanie na podstawie jakich ustaleń i w wyniku jakich ocen organ przesądził o zabytkowym charakterze obiektu, którego karta ewidencyjna została włączona do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Dostrzegając historyczne i kulturowe znaczenie oraz potencjał lokalizacji przedmiotowych budynków, Sąd zauważa, że MWKZ nie sprecyzował i nie określił jakie elementy tych obiektów podlegać będą ochronie konserwatorskiej. Było to istotne wobec wskazanych przez sam organ przekształceń budynków zaistniałych po 1989r. oraz z powodu tego, że są to obiekty handlowe ze swej istoty poddawane licznym zmianom budowlanym, związanym z unowocześnianiem i przeobrażaniem w celu ich dostosowania do szybko zmieniających się trendów i wymogów estetyki. W szczególności nie wskazano, czy również wnętrze zawierające elementy wtórne, powstałe w wyniku ostatnich przebudów i nowych aranżacji podlega ochronie. Biorąc pod uwagę, że nawet przedmiotowa forma ochrony zabytków wiąże się z ingerencją w prawa właściciela obiektu, to szczególnego znaczenia nabiera respektowanie konstytucyjnych standardów ochrony praw podstawowych, na czele z zasadą proporcjonalności (art. 31 ust. 3) i ochrony własności (art. 21, art. 64 Konstytucji). Specyficzny charakter przedmiotowego postępowania administracyjnego powoduje, że właściciel tylko w postępowaniu przed sądem administracyjnym mógł przedstawiać własną opinię podważającą zabytkowy charakter obiektów z uwagi na zaistniałe przekształcenia pierwotnej substancji budowlanej, tym niemniej przedstawiony dokument miał w postępowaniu sądowoadministracyjnym charakter wyłącznie uzupełniający. Sąd uznał wyniki analizy sporządzonej przez mgr inż. arch. P. F. z sierpnia 2022 r., za dodatkowy argument wskazujący na potrzebę uchylenia zaskarżonej czynności organu i poddania go ewentualnie w przyszłości ocenie organu ochrony zabytków. Z przedstawionych względów Sąd uznał, że zaskarżona czynność dokonana została z naruszeniem art. 22 ust. 2, w zw. z art. 3 pkt 1 i 2, art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz art. 3 pkt 13 u.o.z. Powyższe skutkowało stwierdzeniem bezskuteczności tej czynności, o czym sąd orzekł na podstawie art. 146 § 1 p.p.s.a. W razie podtrzymania zamiaru włączenia przedmiotowych budynków do wojewódzkiej ewidencji zabytków, organ powinien w należyty sposób przedstawić motywy swojego działania, wyjaśniając jakie cechy determinują zakwalifikowanie Domów Towarowych "[...]" jako zabytku, jak też odnieść się do zaprezentowanych w przestrzeni publicznej koncepcji tworzenia nowego centrum W. Ocenę wartości zabytkowych należałoby poddać szerszej analizie i uwzględnić istniejącą już ochronę obiektów ściany wschodniej. Już bowiem dotychczasowe ustalenia wskazywałyby na ewentualną potrzebę doprecyzowania zakresu ochrony konserwatorskiej. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a.