III SA/Kr 1224/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Karcz (spr.) Sędziowie WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant Sekretarz Sądowy Kinga Ładyga po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2026 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 czerwca 2025 r. nr UP-442/2025 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Kontrolowaną decyzją z dnia 27 czerwca 2025 r. nr UP-442/2025 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS) po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję z 25 kwietnia 2025 r. nr 831/2025, którą odmówiono M. B. (dalej: Skarżącą) umorzenia zaległości z tytułu składek. Decyzja ta zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym Skarżąca wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek jednak decyzją z dnia 25 kwietnia 2025 r. nr 831/2025 odmówiono Skarżącej umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości 14 369,08 zł. Zadłużenie obejmowało zarówno należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika oraz za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w kwocie 8 607,85 zł, jak i należności skarżącej jako osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek w wysokości 5 761,23 zł. W ramach pierwszej grupy należności zaległości obejmowały składki na ubezpieczenia społeczne za okresy 01-04/2002 oraz 07-09/2002 wraz z odsetkami, składki na ubezpieczenie zdrowotne za okresy 05/2000, 07/2000, 09/2000, 01-10/2001, 12/2001, 01/2002 oraz 03/2002-01/2003 wraz z odsetkami, a także należności na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okresy 10/2000-06/2001, 11/2001 oraz 01-05/2002 i 07-09/2002. Druga grupa należności obejmowała składki na ubezpieczenie zdrowotne osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek za okresy 05/2000, 07/2000, 09/2000, 01-10/2001, 12/2001, 01/2002 oraz 03/2002-01/2003 wraz z odsetkami liczonymi do dnia przedawnienia. W uzasadnieniu wskazano, że Skarżąca podlegała ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, a wskutek nieopłacania składek powstały zaległości na jej koncie płatnika. Wniosek o umorzenie został złożony 31 stycznia 2025 r. przez pełnomocnika Skarżącej — jej męża. We wniosku podnoszono, że skarżąca pozostawała w przekonaniu, iż zadłużenie zostało objęte tzw. ustawą abolicyjną. Wyjaśniano, że przez wiele lat przebywała za granicą i dopiero przy próbie wykreślenia wpisów hipotecznych dowiedziała się o dalszym istnieniu zadłużenia. Wniosek uzasadniono także bardzo trudną sytuacją zdrowotną i finansową skarżącej, która pobiera niską emeryturę, przeszła operację usunięcia żołądka z Sygn. akt IIl SA/Kr 1224/25 powodu choroby nowotworowej oraz pozostaje pod leczeniem i obserwacją onkologiczną. Przypomniano, że Skarżąca już wcześniej występowała o umorzenie zaległości na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą. W związku z tym postępowaniem decyzją z 7 maja 2013 r. ZUS Inspektorat w Bochni umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe w zakresie należności za okresy 02/2000-11/2001, 01/2002-05/2002 oraz 07/2002-09/2002. Odwołanie od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w Tarnowie z 14 stycznia 2014 r., a następnie apelacja Skarżącej została odrzucona. W toku obecnego postępowania ZUS zgromadził dokumentację dotyczącą sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej Skarżącej. Ustalono, że pobiera emeryturę w wysokości 1 008,25 zł brutto, tj. 917,51 zł netto miesięcznie, natomiast jej mąż osiąga świadczenie emerytalne w wysokości 5 056,62 zł brutto, tj. 4 294,52 zł netto. Małżonkowie prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, choć pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej. Wskazano jednak, że zgodnie z art. 23 i 27 k.r.o. rozdzielność majątkowa nie znosi obowiązku wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny. Odnosząc się do sytuacji zdrowotnej Skarżącej oraz jej męża wskazano, że skarżąca przeszła leczenie onkologiczne i operację usunięcia żołądka, a jej mąż cierpi na liczne schorzenia, m.in. po przebytych zawałach, kamicy nerkowej oraz chorobach przewodu pokarmowego. Uznano jednak, że mimo problemów zdrowotnych małżonkowie nadal dysponują stałymi źródłami dochodu w postaci świadczeń emerytalnych, co wyklucza uznanie, że choroba uniemożliwia osiąganie środków pozwalających na spłatę zadłużenia. Szczególne znaczenie przypisano kwestii nieruchomości należącej uprzednio do skarżącej. Z ustaleń ZUS wynikało, że skarżąca była właścicielką nieruchomości gruntowej — działki budowlanej położonej w B. – K. o powierzchni 0,0650 ha. Nieruchomość ta została obciążona hipoteką przymusową na rzecz ZUS wpisaną 16 sierpnia 2007 r. na kwotę 11 586,61 zł celem zabezpieczenia należności składkowych za okres od maja 2000 r. do stycznia 2003 r. ZUS podkreślił, że mimo późniejszego upływu terminu przedawnienia należności, zabezpieczenie hipoteczne nadal umożliwia dochodzenie zaległości z przedmiotu hipoteki. Ustalono ponadto, że nieruchomość została następnie przeniesiona przez Skarżącą na córkę w drodze umowy darowizny z 4 marca 2011 r. Zaakcentowano, że Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 darowizna została dokonana już po powstaniu zaległości wobec ZUS i przy istniejącym zabezpieczeniu hipotecznym. W ocenie ZUS wyzbycie się przez Skarżącą wartościowego składnika majątku w sytuacji istniejącego zadłużenia może uzasadniać przypuszczenie celowego działania zmierzającego do stworzenia stanu całkowitej nieściągalności zobowiązań lub wykreowania przesłanek przemawiających za umorzeniem należności. Jednocześnie podkreślono, że obecny właściciel nieruchomości — córka skarżącej — pozostaje dłużnikiem rzeczowym, a zatem istnieje nadal możliwość dochodzenia należności z obciążonej nieruchomości. Wskazano również, że wobec Skarżącej prowadzone były postępowania egzekucyjne przez komornika sądowego, które zostały umorzone w 2014 r. W jednym z postanowień wskazano, że egzekucja umorzyła się z mocy prawa, natomiast w drugim stwierdzono bezskuteczność egzekucji. Uznano jednak, że okoliczności te nie przesądzają o całkowitej nieściągalności należności, skoro nadal istnieje możliwość ich dochodzenia z nieruchomości obciążonej hipoteką. Analizując przesłanki z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. stwierdzono, że nie zachodzi całkowita nieściągalność należności. Nie doszło bowiem do definitywnego ustalenia braku majątku, z którego możliwe byłoby prowadzenie egzekucji. Podkreślono, że zabezpieczenie hipoteczne nadal umożliwia dochodzenie zaległości, a tym samym wyklucza zastosowanie przesłanek umorzenia określonych w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Rozważając możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r, Uznano, że również te przesłanki nie zostały spełnione. Podkreślono, że łączne dochody gospodarstwa domowego Skarżącej i jej męża przekraczają minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, a brak korzystania z pomocy społecznej świadczy o tym, iż podstawowe potrzeby życiowe są zaspokajane. W ocenie ZUS sytuacja Skarżącej, choć trudna, nie ma charakteru wyjątkowego i nie uzasadnia odstąpienia od dochodzenia należności publicznoprawnych. Końcowo zaakcentowano, że instytucja umorzenia należności składkowych ma charakter wyjątkowy, a obowiązkiem organu jest ochrona interesu Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wskazano również, że Skarżąca może ubiegać się o ulgę w postaci układu ratalnego, który umożliwiłby spłatę zadłużenia w ratach dostosowanych do jej możliwości finansowych. W konsekwencji Zakład odmówił umorzenia wszystkich należności objętych decyzją. Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 Skarżąca przez pełnomocnika, męża wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że sytuacja materialna i zdrowotna gospodarstwa domowego Skarżącej jest bardzo trudna. Pełnomocnik Skarżącej podniósł, że Skarżąca ma całkowicie usunięty żołądek w następstwie choroby nowotworowej, cierpi na liczne poważne schorzenia i leczy się prywatnie. Wskazał również, że sam choruje, ma wszczepione trzy stenty oraz cierpi na zwyrodnienie kręgosłupa. W odniesieniu do nieruchomości wyjaśnił, że skarżąca wraz z mężem darowała dom córce, ponieważ nieruchomość była obciążona hipotecznie, a córka miała podjąć się spłaty zobowiązań, mimo że stanowiło to dla niej istotne obciążenie. Pełnomocnik ponownie podkreślił, że skarżąca pozostawała w przekonaniu, iż zadłużenie wobec ZUS zostało wcześniej umorzone. Decyzją z dnia 27 czerwca 2025 r. po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes ZUS działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. w związku żart. 83 ust. 4 u.s.u.s., utrzymał w mocy decyzję z 25 kwietnia 2025 r. o odmowie umorzenia Skarżącej zaległości z tytułu składek, uznając, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zawierał argumentów ani dowodów uzasadniających zmianę wcześniejszego rozstrzygnięcia. Po ponownej analizie sprawy Prezes ZUS uznał, że wcześniejsze rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowo zgromadzonym materiale dowodowym. Odwołał się do oświadczenia majątkowego z 11 marca 2025 r., z którego wynikało, że skarżąca jest mężatką, nie pracuje zarobkowo, pobiera emeryturę w wysokości 1 008,25 zł brutto miesięcznie, nie uzyskuje innych dochodów, nie korzysta ze świadczeń z urzędu pracy, zasiłków z pomocy społecznej ani innych form pomocy. Skarżąca prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe z mężem, który uzyskuje dochody w wysokości około 4 000 zł netto miesięcznie. Wskazano również, że w gospodarstwie występują inne zobowiązania finansowe egzekwowane przez komornika w łącznej wysokości około 1 200 zł miesięcznie. Na podstawie danych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS oraz rejestrów publicznych Prezes ZUS ustalił, że Skarżąca zaprzestała wykonywania działalności gospodarczej 7 października 2008 r. Jako emerytka otrzymuje od 1 marca 2025 r. świadczenie w wysokości 1 008,25 zł brutto, czyli 917,51 zł netto, wolne od potrąceń egzekucyjnych. Ustalił także, że w Centralnej Ewidencji Pojazdów Skarżąca nadal figuruje jako właścicielka samochodów Volkswagen Golf z 1983 r. oraz FSO Polonez z 1993 r., choć pełnomocnik twierdził, że pojazdy zostały sprzedane i przedłożył umowy sprzedaży. Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 Istotną część uzasadnienia Prezes ZUS poświęcił nieruchomości położonej w B. - K. o powierzchni 0,0650 ha. Z poczynionych ustaleń wynikało, że Skarżąca wraz z mężem była właścicielką tej nieruchomości w ramach wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej. Nieruchomość była obciążona hipoteką przymusową na rzecz ZUS, wpisaną 16 sierpnia 2007 r. na kwotę 11 586,61 zł, na podstawie tytułów wykonawczych [...], [...] oraz [...]. Następnie 4 marca 2011 r, aktem notarialnym Rep. A nr [...], Skarżąca wraz z mężem darowała nieruchomość córce. Jednocześnie na rzecz Skarżącej i jej męża ustanowiono dożywotnią i nieodpłatną służebność, obejmującą prawo korzystania z całego budynku mieszkalnego. Wątek przedawnienia został przez Prezesa ZUS omówiony w związku z zabezpieczeniem hipotecznym. Prezes ZUS wskazał, że dokonał ponownej analizy tej kwestii i stwierdził, iż w stosunku do należności figurujących na koncie płatnika upłynął termin przedawnienia. Jednocześnie uznał jednak, że okoliczność ta nie prowadzi do wygaśnięcia możliwości dochodzenia należności w zakresie, w jakim zostały one zabezpieczone hipoteką przymusową. Powołał się na art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie ulegają przedawnieniu w tym sensie, że po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Prezes ZUS zaznaczył, że zadłużenie zostało zabezpieczone hipoteką przymusową jeszcze przed darowizną nieruchomości, a zabezpieczenie to nadal pozostaje aktualne. W konsekwencji, mimo upływu terminu przedawnienia wobec Skarżącej jako dłużnika osobistego uznano, że nadal możliwe jest dochodzenie należności z nieruchomości obciążonej hipoteką. Skoro obecnie właścicielką nieruchomości jest córka Skarżącej, to występuje ona jako dłużnik rzeczowy, od którego ZUS może dochodzić należności w granicach zabezpieczenia hipotecznego. Dodatkowo powołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 2 czerwca 2020 r,, sygn. P 2/18, w którym przyjęto zgodność art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP w zakresie wyłączenia przedawnienia należności składkowych zabezpieczonych hipoteką. W tym kontekście Prezes ZUS uznał, że nie można mówić o definitywnej nieściągalności należności. Wprawdzie wcześniejsze postępowania egzekucyjne prowadzone przez komornika sądowego zostały umorzone postanowieniami z 22 Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 września 2014 r. i 4 grudnia 2014 r. z powodu bezskuteczności egzekucji, jednak nie przesądza to o spełnieniu przesłanek całkowitej nieściągalności. Organ wskazał, że egzekucja z nieruchomości obecnie nie jest prowadzona, ale możliwość jej prowadzenia istnieje, gdyż zabezpieczenie hipoteczne pozostaje skuteczne. Z tego powodu nie można uznać, że brak jest majątku, z którego można prowadzić egzekucję, ani że oczywiste jest, iż egzekucja nie przyniesie kwot przekraczających koszty egzekucyjne. Analizując art. 28 ust. 3 u.s.u.s., Prezes ZUS stwierdził, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności. Nie mają zastosowania przesłanki dotyczące śmierci zobowiązanego, postępowań upadłościowych czy likwidacyjnych. Nie zachodzi również przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., ponieważ choć Skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej, to nie można przyjąć braku majątku, skoro istnieje zabezpieczenie hipoteczne. Nie zachodzi także przesłanka dotycząca składek nieprzekraczających kosztów upomnienia, ponieważ wysokość zadłużenia jest znacznie wyższa niż kwota kosztów upomnienia wynosząca 16 zł. Wykluczył również przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., uznając, że komornicze umorzenie egzekucji nie przekreśla możliwości dochodzenia zadłużenia z nieruchomości obciążonej hipoteką. Następnie Prezes ZUS ocenił możliwość umorzenia należności mimo braku całkowitej nieściągalności, na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Wskazał, że umorzenie w tym trybie może nastąpić, gdy zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ spowodowałoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, byłoby skutkiem strat materialnych wywołanych nadzwyczajnym zdarzeniem albo wynikałoby z przewlekłej choroby pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu. Prezes ZUS uznał, że przesłanka dotycząca strat materialnych w następstwie klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia nie ma zastosowania, ponieważ skarżąca nie prowadzi już działalności gospodarczej. W odniesieniu do stanu zdrowia organ nie zakwestionował poważnych schorzeń skarżącej. Odwołał się do zaświadczenia lekarskiego z 28 stycznia 2024 r, z którego wynika, że Skarżąca od 2007 r. pozostaje w leczeniu, cierpi m.in. na chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa z wielopoziomową dyskopatią, przewlekłe nerwobóle, bóle i zawroty głowy, niewydolność żylno-limfatyczną kończyn dolnych oraz osteoporozę, a także jest po Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 leczeniu chirurgicznym i chemioterapii z powodu nowotworu żołądka i wymaga dalszej obserwacji onkologicznej. Zaznaczył jednak, że sama przewlekła choroba nie wystarcza do umorzenia należności. Musi ona prowadzić do pozbawienia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W ocenie Prezesa ZUS taka sytuacja nie występuje, ponieważ Skarżąca otrzymuje stałe świadczenie emerytalne, wypłacane niezależnie od stanu zdrowia. Organ podobnie ocenił choroby męża skarżącej, wskazując, że nie wykazano, aby stan zdrowia małżonków pozbawiał gospodarstwo domowe stałych dochodów. W odniesieniu do sytuacji finansowej Prezes ZUS wskazał, że miesięczny budżet gospodarstwa domowego wynosi 4 917,51 zł netto, obejmując emeryturę skarżącej w kwocie 917,51 zł netto oraz dochód męża wskazany na poziomie 4 000 zł netto. Kwota ta przekracza minimum socjalne dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego, określone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych za IV kwartał 2024 r. na 3 096,21 zł. Podkreślił także, że skarżąca nie korzysta z pomocy społecznej, a od 1 stycznia 2025 r. kryterium dochodowe pomocy społecznej dla osoby w rodzinie wynosi 823 zł. Organ odnotował również, że w kwietniu 2025 r. Skarżącej i jej mężowi wypłacono trzynaste emerytury, co dodatkowo wpływa na poziom zaspokojenia potrzeb rodziny. Prezes ZUS zwrócił uwagę, że pełnomocnik Skarżącej nie przedstawił szczegółowego wykazu miesięcznych kosztów utrzymania, przez co nie było możliwe dokładne zestawienie dochodów i wydatków gospodarstwa domowego. Sam fakt istnienia innych zobowiązań finansowych, egzekwowanych przez komornika, zwłaszcza zobowiązań wobec wierzycieli cywilnoprawnych, nie stanowi — zdaniem Prezesa ZUS — ustawowej przesłanki umorzenia należności składkowych. Prezes ZUS szerzej odniósł się również do skutków darowizny nieruchomości. Podkreślił, że Skarżąca i jej mąż przenieśli własność nieruchomości na córkę, lecz jednocześnie zachowali dożywotnie i nieodpłatne prawo korzystania z budynku mieszkalnego. Organ wskazał, że okoliczność ta ma znaczenie dla oceny sytuacji bytowej Skarżącej, ponieważ zabezpiecza jej potrzeby mieszkaniowe. Ponadto Prezes ZUS powołał art. 897 k.c., zgodnie z którym jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków potrzebnych do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wykonania ciążących na Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 nim obowiązków alimentacyjnych. W ocenie organu oznacza to, że w razie rzeczywistego niedostatku córka jako obdarowana powinna udzielić skarżącej wsparcia. Końcowo Prezes ZUS uznał, że Skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja materialno-bytowa, rodzinna i zdrowotna definitywnie uniemożliwiała spłatę zaległości. Podkreślił, że instytucja umorzenia należności ma charakter wyjątkowy i służy wsparciu osób znajdujących się w sytuacjach skrajnych, trwałych i obiektywnie uniemożliwiających spłatę zadłużenia. W ocenie Prezesa ZUS w sprawie takie okoliczności nie wystąpiły, a natychmiastowe umorzenie należności naruszałoby interes publiczny oraz zasadę powszechności ponoszenia ciężarów publicznych. Zaznaczył, że obecnie nie prowadzi wobec Skarżącej czynności egzekucyjnych, dlatego samo istnienie zaległości nie wpływa bezpośrednio na poziom zaspokojenia jej bieżących potrzeb. Jednocześnie wskazał na możliwość ubiegania się o ulgę w postaci układu ratalnego na podstawie art. 29 u.s.u.s., co pozwalałoby rozłożyć spłatę należności w czasie. W konsekwencji Prezes ZUS stwierdził, że decyzja z 25 kwietnia 2025 r. została wydana po prawidłowym zgromadzeniu i ocenie materiału dowodowego, zgodnie z art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a. Organ nie znalazł podstaw do jej uchylenia, uznając, że nie zachodzą ani przesłanki całkowitej nieściągalności, ani przesłanki szczególne uzasadniające umorzenie należności mimo braku całkowitej nieściągalności. Dlatego utrzymał w mocy decyzję odmawiającą umorzenia zaległości składkowych. Skarżącą zaskarżyła tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego nie formułując w niej jednak konkretnych zarzutów a jedynie uwypuklając, że jest ona dla niej bardzo krzywdząca. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko i argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.2026.143, dalej: Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 p.p.s.a.) kontrola ta obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach określonych w art. 145 § 1 p.p.s.a., to jest wówczas, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) albo inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W razie nieuwzględnienia skargi Sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Przeprowadzona w tak zakreślonych granicach kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Okoliczność, że Skarżąca nie skonkretyzowała w skardze zarzutów, ograniczając się do wskazania, iż rozstrzygnięcie jest dla niej krzywdzące, nie stała temu na przeszkodzie. Sąd administracyjny, nie będąc związany granicami skargi, obowiązany jest bowiem wziąć pod uwagę z urzędu wszelkie naruszenia prawa, których dopuściły się organy w kontrolowanym postępowaniu, choćby strona ich nie podniosła. Przechodząc do sedna. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2025 r. póz. 350 ze zm., dalej: u.s.u.s.). Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4, przy czym mogą być one umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 u.s.u.s., który ma charakter zamknięty i obejmuje między innymi sytuacje, w których: dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku (pkt 1), nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych oraz możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy - Ordynacja podatkowa (pkt 3), naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję (pkt 5), a także gdy jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (pkt 6). Z kolei stosownie do art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania w tym trybie określa - wydane na podstawie delegacji z art. 28 ust, 3b u.s.u.s. - rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie). Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1), poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2), przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3). Na mocy art. 32 u.s.u.s. przytoczone zasady stosuje się odpowiednio do składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Nie budzi wątpliwości ani w orzecznictwie, ani w doktrynie, że decyzje wydawane na podstawie art. 28 u.s.u.s. mają charakter uznaniowy. Użyty przez ustawodawcę zwrot "mogą być umarzane" oznacza, że nawet spełnienie ustawowych przesłanek nie obliguje organu do umorzenia należności, lecz jedynie stwarza mu taką możliwość (por. wyrok NSA z 2 października 2024 r, l GSK 970/24). Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności. Wybór rozstrzygnięcia musi być poprzedzony postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z zachowaniem reguł określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a więc obejmującym wyczerpujące zebranie i wszechstronne rozpatrzenie całego materiału dowodowego, zaś motywy podjętego rozstrzygnięcia muszą zostać wyłożone w uzasadnieniu decyzji w sposób odpowiadający wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Kontrola sądowa decyzji uznaniowej jest wprawdzie ograniczona - Sąd nie może nakazać organowi określonego sposobu skorzystania z uznania ani zastąpić organu w ocenie celowości umorzenia - jednak Sygn. akt IIl SA/Kr 1224/25 obejmuje ona zbadanie, czy organ prawidłowo ustalił stan faktyczny, czy dokonał właściwej wykładni przesłanek warunkujących uruchomienie uznania, czy rozważył wszystkie istotne okoliczności sprawy oraz czyjego ocena nie nosi cech dowolności i mieści się w granicach logiki oraz doświadczenia życiowego. W tych właśnie płaszczyznach zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca okazały się wadliwe. W sprawie nie jest sporne, że wszystkie należności, których dotyczy zaskarżona decyzja, obejmują okresy rozliczeniowe od maja 2000 r. do stycznia 2003 r. Nie jest również sporne - co wymaga podkreślenia - że sam Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji kategorycznie stwierdził, iż "w stosunku do należności figurujących na koncie płatnika upłynął termin przedawnienia". Ustalenie to koresponduje z regulacją art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w jego kolejnych brzmieniach. Wstanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. termin przedawnienia należności z tytułu składek wynosił 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z dniem 1 stycznia 2003 r., na mocy ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.), termin ten został wydłużony do 10 lat, przy czym w orzecznictwie przyjmuje się, że wobec braku przepisów przejściowych dłuższy termin znajdował zastosowanie także do należności wymagalnych przed tą datą, o ile do 31 grudnia 2002 r. nie uległy one przedawnieniu. Następnie, z dniem 1 stycznia 2012 r., ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz.U. Nr 232, poz. 1378), termin przedawnienia został ponownie skrócony do 5 lat, z zastrzeżeniem reguły 'intertemporalnej, zgodnie z którą do należności powstałych przed 1 stycznia 2012 r. nowy, krótszy termin biegnie od tej daty, chyba że przedawnienie rozpoczęte wcześniej nastąpiłoby - według przepisów dotychczasowych - przed jego upływem. Oznacza to, że należności składkowe za okresy 2000-2003, przy braku zdarzeń przerywających lub zawieszających bieg terminu, uległyby przedawnieniu najpóźniej z końcem 2016 r. Rzeczą organu - czego dotąd zaniechał - jest precyzyjne prześledzenie biegu terminów przedawnienia dla poszczególnych grup należności, z uwzględnieniem zdarzeń mogących ten bieg przerywać lub zawieszać (art. 24 ust. 5b-6 u.s.u.s.), w tym wpisu hipoteki przymusowej w 2007 r. oraz postępowań egzekucyjnych zakończonych umorzeniem w 2014 r. Skoro jednak organ sam, po ponownej analizie, jednoznacznie przesądził o upływie terminów przedawnienia, Sąd przyjmuje to ustalenie za punkt wyjścia dalszych rozważań. Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 Konsekwencje prawne tego ustalenia są dalej idące, niż przyjął to organ. Przedawnienie należności składkowych, w przeciwieństwie do przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych, nie kreuje po stronie dłużnika jedynie zarzutu, którego podniesienie zależy od jego woli, lecz jest uwzględniane z urzędu i wywołuje skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania. Wniosek taki wynika żart. 31 iart. 32 u.s.u.s., które nakazują odpowiednie stosowanie do należności z tytułu składek m.in. art. 59 § 1 pkt 9 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, zgodnie z którym zobowiązanie wygasa w całości lub w części wskutek przedawnienia. Po upływie terminu przedawnienia zobowiązanie składkowe - jako zobowiązanie osobiste dłużnika - przestaje zatem istnieć, a organ nie może go skutecznie dochodzić z majątku zobowiązanego. Z powyższego wynika zasadnicza dla niniejszej sprawy konstatacja procesowa. Przedmiotem postępowania o umorzenie należności z tytułu składek jest zwolnienie dłużnika z istniejącego, wymagalnego długu. Jeżeli zobowiązanie wygasło wskutek przedawnienia, postępowanie o jego umorzenie traci swój przedmiot - nie można bowiem umorzyć długu, który nie istnieje. Decyzja odmawiająca umorzenia zakłada natomiast, i to w sposób konieczny, istnienie ważnego i egzekwowalnego zobowiązania, utrzymuje bowiem stan, w którym dłużnik pozostaje obciążony obowiązkiem zapłaty. Kwestia ta została jednoznacznie rozstrzygnięta w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z 14 sierpnia 2024 r., l GSK 833/23, NSA przyjął, że w postępowaniach administracyjnych dotyczących umorzenia należności z tytułu składek sądy administracyjne posiadają kompetencję do oceny upływu terminu przedawnienia tych składek, co stanowi warunek wstępny kontynuowania procedury umorzeniowej, a w przypadku przedawnienia należności postępowanie powinno zostać umorzone jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Analogiczne stanowisko zajął NSA w wyroku z 22 sierpnia 2024 r., l GSK 1005/23, podkreślając, że ocena przedawnienia jest kluczowa dla określenia przedmiotowości postępowania umorzeniowego i mieści się w kognicji sądu administracyjnego kontrolującego decyzję w przedmiocie umorzenia. Organ w niniejszej sprawie dostrzegł zagadnienie przedawnienia, jednak nie wywiódł z niego prawidłowych konsekwencji. Uznał mianowicie, że skoro należności zostały zabezpieczone hipoteką przymusową, to stosownie do art. 24 ust. 5 u.s.u.s. mogą być nadal dochodzone z przedmiotu hipoteki, a wobec tego postępowanie o ich umorzenie może toczyć się merytorycznie i zakończyć odmową. Takie rozumowanie Sygn. akt lIl SA/Kr 1224/25 wzbudza jednak zastrzeżenia. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. Sąd nie kwestionuje ani obowiązywania tego przepisu, ani jego zgodności z Konstytucją - ta została bowiem potwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 20 maja 2020 r., sygn. P 2/18, w którym przyjęto, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Rzecz jednak w tym, że z literalnego brzmienia tego przepisu wynika wprost, iż po upływie terminu przedawnienia zaspokojenie wierzyciela może nastąpić wyłącznie z przedmiotu hipoteki i wyłącznie w granicach kwotowych zakreślonych na dzień przedawnienia. Odpowiedzialność dłużnika ulega więc z tą chwilą podwójnemu ograniczeniu: przedmiotowemu - do obciążonej rzeczy, oraz kwotowemu - do wysokości zaległych składek i odsetek liczonych do dnia przedawnienia. Zobowiązanie traci charakter długu osobistego, egzekwowalnego z całego majątku zobowiązanego, a przekształca się w odpowiedzialność o charakterze wyłącznie rzeczowym, obciążającą każdoczesnego właściciela przedmiotu hipoteki. Przenosząc te uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że nieruchomość obciążona hipoteką przymusową nie należy do Skarżącej od 4 marca 2011 r., kiedy to została darowana córce. To córka Skarżącej - jako aktualna właścicielka obciążonej nieruchomości - jest dłużnikiem rzeczowym, przeciwko któremu kierować się może ewentualna egzekucja z przedmiotu hipoteki. Skarżąca natomiast, jako dłużnik osobisty, po upływie terminów przedawnienia nie ponosi już odpowiedzialności za przedmiotowe należności żadnym składnikiem swojego majątku. Istnieją zatem w sprawie dwie odrębne płaszczyzny prawne: wygasłe zobowiązanie osobiste Skarżącej oraz utrzymująca się - z mocy art. 24 ust. 5 u.s.u.s. -odpowiedzialność rzeczowa osoby trzeciej. Organ płaszczyzny te utożsamił. Z faktu, że ZUS zachował możliwość zaspokojenia się z nieruchomości córki, wywiódł bowiem wniosek, że zobowiązanie Skarżącej nadal istnieje jako przedmiot postępowania umorzeniowego i że zasadna jest odmowa jego umorzenia. W istocie organ uzasadnił odmowę umorzenia długu osobistego matki możliwością ściągnięcia należności od córki. Takie rozumowanie nie znajduje oparcia w art. 28 u.s.u.s., którego przesłanki - Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 zarówno całkowita nieściągalność, jak i przesłanki z ust. 3a - odnoszą się do sytuacji majątkowej, rodzinnej i zdrowotnej zobowiązanego, nie zaś do dostępności majątku osób trzecich, z którego wierzyciel mógłby się zaspokoić na odrębnej podstawie prawnej. Obowiązkiem organu było zatem w pierwszej kolejności precyzyjne ustalenie: po pierwsze - dokładnych dat wymagalności poszczególnych grup należności oraz dat upływu terminów ich przedawnienia, z uwzględnieniem ewentualnych przerw i zawieszeń biegu tych terminów; po drugie - które z należności objętych wnioskiem zostały zabezpieczone hipoteką przymusową (i w jakiej wysokości), a które pozostają wolne od zabezpieczenia; po trzecie - czy po stronie Skarżącej jako dłużnika osobistego istnieje jeszcze jakiekolwiek wymagalne i egzekwowalne zobowiązanie, mogące stanowić przedmiot rozstrzygnięcia o umorzeniu albo odmowie umorzenia; po czwarte wreszcie - jakie są granice odpowiedzialności rzeczowej córki Skarżącej i jaki jest wzajemny stosunek tej odpowiedzialności do postępowania umorzeniowego prowadzonego wobec Skarżącej. Dopiero po dokonaniu tych ustaleń organ mógł rozstrzygnąć, czy - i w jakim zakresie - postępowanie o umorzenie podlega merytorycznemu rozpoznaniu, czy też jako bezprzedmiotowe powinno zostać umorzone na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., stosownie do przywołanego wyżej stanowiska NSA wyrażonego w sprawach l GSK 833/23 i l GSK 1005/23. Zaniechanie tych ustaleń stanowi naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, prowadziło bowiem do merytorycznego orzekania o umorzeniu należności, których byt prawny jako zobowiązań osobistych Skarżącej jest co najmniej wątpliwy, a w świetle ustaleń samego organu - zakończony. Niezależnie od powyższego, a więc nawet przy założeniu, że rozstrzyganie merytoryczne było w jakimkolwiek zakresie dopuszczalne, ocena przesłanek umorzenia dokonana przez organ obarczona jest dalszymi, samodzielnymi wadami. W odniesieniu do pierwszej grupy należności (8 607,85 zł), a więc należności za zatrudnionych pracowników oraz za osobę prowadzącą działalność w części nieobjętej art. 28 ust. 3a u.s.u.s., organ wykluczył całkowitą nieściągalność wyłącznie z tego powodu, że istnieje zabezpieczenie hipoteczne na nieruchomości należącej obecnie do córki Skarżącej. Tymczasem przesłanki całkowitej nieściągalności z art. 28 ust. 3 u.s.u.s. odnoszą się do sytuacji majątkowej dłużnika. Przesłanka z pkt 3 tego przepisu wymaga zaprzestania prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, braku małżonka i następców Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 prawnych odpowiadających za dług oraz braku możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej. Bezsporne jest, że Skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej 7 października 2008 r. Ocena pozostałych elementów tej przesłanki wymagała zbadania majątku samej Skarżącej - a organ sam ustalił, że jej jedynym dochodem jest emerytura w wysokości 917,51 zł netto, wolna od potrąceń egzekucyjnych, zaś postępowania egzekucyjne prowadzone z jej majątku zostały w 2014 r. umorzone wobec bezskuteczności egzekucji. Podkreślenia przy tym wymaga, że córka Skarżącej jako dłużnik rzeczowy nie jest "osobą trzecią" w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Przepis ten odsyła do instytucji odpowiedzialności osób trzecich uregulowanej w art. 107 i nast. Ordynacji podatkowej (stosowanej odpowiednio na podstawie art. 31 u.s.u.s.), a więc do odpowiedzialności o charakterze osobistym, powstającej na mocy konstytutywnej decyzji organu i obejmującej cały majątek osoby trzeciej. Dłużnik hipoteczny nie przejmuje długu osobistego zobowiązanego - odpowiada wyłącznie z obciążonej rzeczy i wyłącznie w granicach zabezpieczenia. Istnienie hipoteki na nieruchomości osoby trzeciej nie może zatem samo przez się przesądzać o niespełnieniu przesłanki braku majątku dłużnika w rozumieniu art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Analogiczny błąd obciąża ocenę przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Organ powołał się na postanowienia komornika sądowego m.in. z 4 grudnia 2014 r., stwierdzające bezskuteczność egzekucji. Dostrzec jednak należy, że postanowienia te odnosiły się do majątku Skarżącej jako dłużnika osobistego i jako takie wymagały samodzielnej oceny w kontekście przesłanki stwierdzenia przez komornika braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Organ oceny tej nie przeprowadził, poprzestając na stwierdzeniu, że możliwość egzekucji z nieruchomości obciążonej hipoteką wyklucza całkowitą nieściągalność. Rozumowanie to ponownie miesza odpowiedzialność osobistą Skarżącej z odpowiedzialnością rzeczową jej córki -ewentualna egzekucja z przedmiotu hipoteki byłaby egzekucją skierowaną przeciwko córce, a jej hipotetyczna skuteczność nie dowodzi istnienia majątku Skarżącej, z którego można egzekwować należności. Odnosząc się do wyeksponowanego przez organ wątku darowizny nieruchomości, Sąd zauważa, że sugestia, jakoby przeniesienie własności na córkę w 2011 r. stanowiło celowe wyzbycie się majątku w celu wykreowania stanu nieściągalności, nie została poparta pogłębioną analizą. Organ pominął w Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 szczególności, że darowizna została dokonana już po ustanowieniu hipoteki przymusowej (wpisanej w 2007 r.), a hipoteka - jako prawo skuteczne wobec każdoczesnego właściciela nieruchomości - nie doznała wskutek darowizny żadnego uszczerbku. Pozycja ZUS jako wierzyciela hipotecznego nie uległa więc pogorszeniu, co osłabia tezę o działaniu Skarżącej na szkodę wierzyciela. Okoliczność rozporządzenia majątkiem w czasie istnienia zadłużenia może być brana pod uwagę w ramach uznania administracyjnego przy ocenie, czy umorzenie jest celowe, jednak wymaga ona rzetelnego wyważenia - z uwzględnieniem motywów wskazywanych przez stronę (przejęcie przez córkę ciężaru spłaty zobowiązań, zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych rodziców przez służebność) - i nie może zastępować oceny ustawowych przesłanek umorzenia. Odrębnego omówienia wymaga ocena przesłanek z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia, dotyczących należności Skarżącej jako osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem składek. W tym zakresie ustawodawca dopuścił umorzenie pomimo braku całkowitej nieściągalności, w "uzasadnionych przypadkach", których egzemplifikację zawiera § 3 ust. 1 rozporządzenia. W orzecznictwie ukształtowało się jednolite rozumienie celu tej regulacji: chodzi o zabezpieczenie niezbędnego minimum egzystencji, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu i da gwarancję zaspokojenia podstawowych potrzeb jej oraz jej rodziny (por. wyrok NSA z 9 lutego 2015 r, II GSK 2366/13), a wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużenia (por. wyrok NSA z 8 września 2015 r., II GSK 1807/14). Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony i jej rodziny, powinna być szczegółowa, zindywidualizowana analiza sytuacji zobowiązanego, odniesiona do warunków, w jakich rzeczywiście funkcjonuje. Akcentuje się wreszcie, że nie do zaakceptowania z punktu widzenia interesu społecznego jest sytuacja, w której spłata zobowiązań wobec ZUS zmuszałaby dłużnika do korzystania ze środków pomocy społecznej - ustawodawca po to bowiem stworzył możliwość umarzania należności składkowych, także ściągalnych, aby umożliwić egzystencję podmiotom zadłużonym (por. wyrok WSA w Poznaniu z 9 października 2024 r., IIl SA/Po 308/24; wyrok WSA w Olsztynie z 15 czerwca 2022 r, l SA/Ol 176/22). Ocena dokonana przez organ nie odpowiada tym standardom w kilku płaszczyznach. Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 Po pierwsze, organ oparł się na prostym zestawieniu łącznych dochodów gospodarstwa domowego (4 917,51 zł netto) z minimum socjalnym dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego (3 096,21 zł), pomijając w tym rachunku ustaloną przez siebie samego okoliczność, że z dochodów tych egzekwowane są przez komornika inne zobowiązania w łącznej kwocie około 1 200 zł miesięcznie. Po uwzględnieniu tych obciążeń środki pozostające do dyspozycji małżonków wynoszą około 3 717 zł miesięcznie, a więc przewyższają minimum socjalne jedynie o około 620 zł - i to przed odliczeniem jakichkolwiek wydatków związanych z leczeniem. Zestawienie dochodów z formalnym progiem minimum socjalnego, bez rzeczywistego bilansu dochodów i koniecznych wydatków, nie stanowi analizy, jakiej wymaga § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Przedmiotem oceny organu powinno być to, czy egzekwowanie zadłużenia pozbawi zobowiązanego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w jego konkretnej, indywidualnej sytuacji - nie zaś to, czy jego dochody przekraczają uśredniony wskaźnik statystyczny. Po drugie, organ postawił Skarżącej zarzut, że jej pełnomocnik nie przedstawił szczegółowego wykazu miesięcznych kosztów utrzymania, co uniemożliwiło zestawienie dochodów i wydatków - a jednocześnie z akt sprawy nie wynika, aby organ skierował do strony precyzyjne wezwanie do przedłożenia takiego zestawienia, z pouczeniem o skutkach jego nieprzedstawienia. W postępowaniu wszczętym na wniosek strona ma wprawdzie obowiązek współdziałania z organem i wykazania okoliczności uzasadniających umorzenie, jednak to na organie - stosownie do art. 7, art. 9 i art. 77 § 1 k.p.a. - spoczywa obowiązek takiego ukierunkowania postępowania dowodowego, aby możliwe było ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, w tym obowiązek należytego informowania strony działającej bez profesjonalnego pełnomocnika o tym, jakie dowody i twierdzenia powinna przedstawić. Organ nie może z jednej strony zaniechać wezwania strony do sprecyzowania wydatków, a z drugiej -czynić z braku tych danych argumentu przesądzającego na jej niekorzyść. Po trzecie, wadliwa jest dokonana przez organ wykładnia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Organ nie zakwestionował, że Skarżąca jest osobą ciężko i przewlekle chorą - po chirurgicznym leczeniu nowotworu żołądka połączonym z całkowitym usunięciem tego narządu, po chemioterapii, pozostającą pod stałą obserwacją onkologiczną, cierpiącą nadto na chorobę zwyrodnieniową kręgosłupa z wielopoziomową dyskopatią, przewlekłe nerwobóle, osteoporozę i niewydolność żylno-limfatyczną. Uznał jednak, że przesłanka przewlekłej choroby nie jest spełniona, Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 ponieważ Skarżąca pobiera emeryturę wypłacaną niezależnie od stanu zdrowia, a więc choroba nie pozbawia jej możliwości uzyskiwania dochodu. Wykładnia ta jest nadmiernie zawężająca. Przepis wymaga, aby przewlekła choroba pozbawiała zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu "umożliwiającego opłacenie należności" - a więc dochodu w wysokości pozwalającej, po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych, na realną spłatę zadłużenia. Nie chodzi o pozbawienie jakiegokolwiek dochodu. Emerytura Skarżącej wynosi 917,51 zł netto miesięcznie i jest świadczeniem wolnym od potrąceń egzekucyjnych właśnie z uwagi na jej wysokość. Organ nie przeprowadził żadnej analizy tego, czy przy takim dochodzie, przy istniejących obciążeniach komorniczych gospodarstwa domowego i przy wydatkach wymuszonych stanem zdrowia, Skarżąca ma realną - a nie czysto hipotetyczną - możliwość spłaty zadłużenia w łącznej kwocie 14 369,08 zł, choćby w dłuższej perspektywie czasowej. Organ pominął nadto, że przewlekła choroba oddziałuje na sytuację zobowiązanego dwukierunkowo: nie tylko ogranicza zdolność do uzyskiwania dochodu, ale również generuje stałe, ponadprzeciętne wydatki (leczenie, w tym leczenie prywatne, leki, kontrole onkologiczne, rehabilitacja), które wchodzą w zakres niezbędnych potrzeb życiowych i muszą być uwzględnione w bilansie, o którym mowa wyżej. Po czwarte, zasadnicze zastrzeżenia Sądu budzi odwołanie się przez organ do art. 897 k.c. jako okoliczności przemawiającej przeciwko umorzeniu. Przepis ten statuuje warunkową i subsydiarną powinność obdarowanego dostarczania darczyńcy środków utrzymania - aktualizującą się dopiero w razie popadnięcia darczyńcy w niedostatek, ograniczoną granicami istniejącego jeszcze wzbogacenia i możliwą do uchylenia przez zwrot wartości wzbogacenia. Nie jest to pewne ani stałe źródło dochodu, lecz hipotetyczne roszczenie cywilnoprawne, którego realizacja zależałaby od spełnienia szeregu przesłanek i którego dochodzenie mogłoby wymagać drogi sądowej. Opieranie odmowy umorzenia należności publicznoprawnych na założeniu, że zobowiązany może w przyszłości uzyskać od osoby trzeciej świadczenia na podstawie takiej normy, wykracza poza granice oceny stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego, o których mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Decyzja organu musi opierać się na rzeczywiście ustalonym i pewnym stanie majątkowym strony, nie zaś na potencjalnych, niezrealizowanych uprawnieniach. Okoliczność faktycznego udzielania Skarżącej stałego wsparcia przez córkę mogłaby zostać Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 uwzględniona - ale tylko wówczas, gdyby organ ustalił, że wsparcie takie jest realnie świadczone. Po piąte, jako argument przemawiający przeciwko umorzeniu organ powołał wypłatę trzynastych emerytur w kwietniu 2025 r. Świadczenie to ma charakter jednorazowy w skali roku i nie zmienia trwałej, strukturalnej sytuacji dochodowej gospodarstwa domowego; jego uwzględnienie mogło co najwyżej korygować bilans w jednym miesiącu, nie zaś przesądzać o zdolności do spłaty wieloletniego zadłużenia. Opisane wyżej uchybienia w sferze ustaleń faktycznych i ich oceny znalazły odzwierciedlenie w treści uzasadnień obu decyzji, które nie odpowiadają wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. W przypadku decyzji uznaniowych wymogi te nabierają szczególnego znaczenia, ponieważ to właśnie uzasadnienie umożliwia kontrolę, czy rozstrzygnięcie nie nosi cech dowolności. Tymczasem uzasadnienia decyzji wydanych w niniejszej sprawie: nie zawierają jakichkolwiek obliczeń dotyczących biegu i upływu terminów przedawnienia poszczególnych grup należności, mimo że organ na przedawnienie się powołał; nie odróżniają skutków przedawnienia dla bytu zobowiązania osobistego Skarżącej od skutków utrzymywania się zabezpieczenia hipotecznego dla pozycji dłużnika rzeczowego; nie zawierają bilansu dochodów i niezbędnych wydatków gospodarstwa domowego, uwzględniającego wszystkie zidentyfikowane przez sam organ obciążenia; wreszcie - lakonicznie odwołują się do wskaźnika minimum socjalnego, nie odnosząc go do realnej, indywidualnej sytuacji Skarżącej. Naruszenie art. 107 § 3 k.p.a., pozostające w związku z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, uniemożliwia bowiem stwierdzenie, że organ rozważył wszystkie istotne okoliczności i że jego rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ, stosownie do art. 153 p.p.s.a., będzie związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w niniejszym wyroku. Przede wszystkim, organ precyzyjnie ustali, za jakie okresy i w jakiej wysokości poszczególne należności objęte wnioskiem uległy przedawnieniu, wskazując daty ich wymagalności, mające zastosowanie terminy Sygn. akt IIl SA/Kr 1224/25 przedawnienia w kolejnych stanach prawnych oraz wpływ ewentualnych zdarzeń przerywających lub zawieszających bieg tych terminów. Następnie - kierując się stanowiskiem wyrażonym w wyrokach NSA l GSK 833/23 i l GSK 1005/23 - oceni, czy w odniesieniu do należności, co do których zobowiązanie osobiste Skarżącej wygasło wskutek przedawnienia, postępowanie o ich umorzenie nie stało się bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Po wtóre, organ wyraźnie rozgraniczy sytuację prawną Skarżącej jako dłużnika osobistego od sytuacji jej córki jako dłużnika rzeczowego, ustalając, w jakim zakresie - jeżeli w ogóle - Skarżąca ponosi jeszcze odpowiedzialność osobistą, a w jakim zakresie zaspokojenie wierzyciela możliwe jest wyłącznie z przedmiotu hipoteki na podstawie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. W razie stwierdzenia, że jakakolwiek część należności podlega merytorycznemu rozpoznaniu w reżimie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ dokona oceny przesłanek całkowitej nieściągalności w odniesieniu do majątku samej Skarżącej - w szczególności oceni, czy zaprzestanie przez nią działalności przy braku majątku osobistego spełnia przesłankę z pkt 3, a postanowienia komornicze z 2014 r, przesłankę z pkt 5 lub 6 tego przepisu - przyjmując, że istnienie hipoteki na nieruchomości stanowiącej własność dłużnika rzeczowego nie wyłącza samodzielnej oceny tych przesłanek. Następnie, w zakresie należności podlegających ocenie na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. organ wezwie Skarżącą lub jej pełnomocnika - z odpowiednim pouczeniem - do przedłożenia szczegółowego zestawienia miesięcznych wydatków gospodarstwa domowego, w tym wydatków na leczenie, leki i rehabilitację, a następnie sporządzi rzetelny bilans dochodów i niezbędnych wydatków, uwzględniający obciążenia egzekucyjne, i na jego podstawie oceni przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia, mając na uwadze przedstawioną wyżej wykładnię pojęcia dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Organ zaniecha ponadto powoływania hipotetycznej możliwości uzyskania przez Skarżącą wsparcia od córki na podstawie art. 897 k.c. jako samodzielnej podstawy odmowy umorzenia. Okoliczność ta może zostać uwzględniona jedynie wówczas, gdy organ ustali, że wsparcie takie jest faktycznie świadczone lub możliwe. Wreszcie, dokonując wyboru rozstrzygnięcia w granicach uznania administracyjnego organ weźmie pod uwagę cel instytucji umorzenia, którym jest zapobieżenie sytuacji, w której egzekwowanie należności publicznoprawnych spychałoby zobowiązanego poniżej poziomu niezbędnej egzystencji i zmuszało go do korzystania ze środków pomocy społecznej, co pozostawałoby w sprzeczności także z interesem ogólnym. Sygn. akt III SA/Kr 1224/25 Mając to wszystko na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję uznając, że stwierdzone wady obciążają postępowanie od jego początku, a uchylenie wyłącznie decyzji wydanej po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie byłoby wystarczające dla końcowego załatwienia sprawy zgodnie z prawem.