III FSK 1379/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Anna Dalkowska (sprawozdawca), Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia NSA Paweł Borszowski, Protokolant Anna Błażejczyk, , po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2025 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej R. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2023 r. sygn. akt III SA/Wa 108/23 w sprawie ze skargi R. Z. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 27 października 2022 r. nr BON.III.4220.139.3.2022.KKA w przedmiocie odpowiedzialności osób trzecich za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okres od listopada 2017 r. do marca 2018 r. 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla zaskarżoną decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 27 października 2022 r. nr BON.III.4220.139.3.2022.KKA, 3) zasądza od Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej na rzecz R. Z. kwotę 1330 (słownie: tysiąc trzysta trzydzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

1. Wyrok sądu pierwszej instancji. 1.1. Wyrokiem z 26 kwietnia 2023 r., sygn. akt III SA/Wa 108/23, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. Z. (dalej: "Skarżący", "Strona") na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 27 października 2022 r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłego prezesa zarządu wraz ze spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych miesiące od listopada 2017 r. do marca 2018 r. 1.2. Z zaskarżonej decyzji wynika, że skarżący pełnił funkcję prezesa zarządu E. sp. z o.o. (dalej: "Spółka") od 1 grudnia 2017 r. do 27 kwietnia 2018 r. Spółka miała zaległości wobec PFRON za okresy od listopada 2017 r. do marca 2018 r., a także wcześniejsze (od lutego do października 2017 r.). Postępowanie egzekucyjne wobec spółki zostało umorzone z powodu braku majątku. Po przeprowadzonym postępowaniu prezes PEFRON 4 marca 2022 r. wdał decyzję w przedmiocie orzeczenia wobec skarżącego solidarnie ze spółką za zaległości z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okres: listopada 2017 r. do marca 2018 r. w kwocie głównej 14.779,00 zł oraz w odsetkach w wysokości 4.783,00 zł naliczonych na dzień wydania decyzji. Skarżący odwołał się od powyższej decyzji, ale MRPiPS utrzymał w mocy decyzję prezesa PFRON (27 października 2022 r.). Następnie wniósł skargę do sądu, argumentując, że jako prezes dopełnił swoich obowiązków, składając wniosek o sanację spółki w grudniu 2017 r., a później — wobec niepowodzenia sanacji — wniosek o jej upadłość (11 lutego 2018 r.). Podkreślił, że jego odpowiedzialność była już badana przez Sąd Rejonowy w P., który oddalił powództwo wierzyciela przeciwko niemu. W skardze zakwestionował też niejasność pojęcia "właściwego czasu" na złożenie wniosku o upadłość, na które powoływał się Minister. Na powyższą decyzję strona złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę, argumentując, że w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy prawidłowo przyjął, iż wobec Skarżącego zachodzi podstawa orzeczenia solidarnej odpowiedzialności za zaległości Spółki wynikające z wpłat na PFRON. Warunkiem dopuszczalności wszczęcia postępowania podatkowego w stosunku do strony było uprzednie wydanie decyzji wobec Spółki (art. 108 § 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2021 r. poz. 1540 z późn. zm., dalej "o.p."). Wobec spółki zostały także wystawione tytuły wykonawcze, niemniej jednak egzekucja nie została przeprowadzona z uwagi na brak majątku – egzekucja została umorzona. Postępowanie podatkowe w zakresie odpowiedzialności skarżącego za powyższe zaległości zostało wszczęte w dniu 22 lipca 2021 r. i zakończyło się wydaniem decyzji prezesa PFRON z dnia 4 marca 2022 r. Powyższe uzasadniały wszczęcie wobec skarżącego postępowania w zakresie orzeczenia solidarnej odpowiedzialności za ww. zaległości spółki. W przedmiotowej sprawie egzekucja prowadzona wobec spółki okazała się bezskuteczna. Okoliczność ta została potwierdzona podejmowanymi czynnościami egzekucyjnymi, które nie przyniosły spodziewanego efektu i ostatecznie postępowanie egzekucyjne zostało umorzone. Jednocześnie prawidłowo zostało ustalone, iż zaległości wobec PFRON powstały w okresie, kiedy skarżący pełnił funkcję prezesa zarządu. Do obowiązków skarżącego, jako prezesa zarządu należało, m im. dbałość o to, aby spółka realizowała wszystkie wymagalne zobowiązania podatkowe. Natomiast, jeśli nie była możliwa zapłata jakichkolwiek, wymagalnych zobowiązań skarżący, jako prezes zarządu spółki winien wystąpić z wnioskiem o ogłoszenie upadłości. Zaniechanie takich działań skutkowało bowiem pokrzywdzeniem wierzycieli. Skarżący z obowiązków tych się nie wywiązał bowiem wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, mimo zaprzestania przez spółkę płacenia wymagalnych zobowiązań, został zgłoszony 11 lutego 2018 r. w tym miejscu sąd wskazuje także, że skarżący obejmując funkcje prezesa zarządu zdawał sobie sprawę o złej sytuacji finansowej spółki – w grudniu 2017 r. złożył wniosek o sanację spółki. Skarżący nie wykazał też, że nie ponosi winy za niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki we właściwym terminie. Co więcej skarżący zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji spółki, bowiem jak sam przyznał w skardze i powtórzył to na rozprawie e dniu 26 kwietnia 2023 r., iż w grudniu 2017 r. złożył wniosek o sanację spółki – jednak bez pozytywnych rezultatów. 1.3. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. 2.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący. Wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Naruszenie przepisów prawa procesowego mających istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 145 § pkt. 1 lit. c) w związku z art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej "p.p.s.a.") poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargi skarżącego w sytuacji, gdy decyzja Ministra Rodziny i Polityki Społecznej wydana została z naruszeniem przepisów prawa, a to art. 7, 77 § 1 oraz 80 k.p.a. poprzez przekroczenie zasady swobody oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez oparcie zaskarżonej decyzji na niekompletnym materiale dowodowym oraz dowolną a nie swobodną ocenę, podczas gdy z ustalonego w sprawie materiału dowodowego oraz jego oceny wynika, że skarżący dopełnił wszelkich zobowiązań jako prezes zarządu wynikających z przepisów prawa i nie uchybił terminowi do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, co stanowi jedną z przesłanek zwolnienia go z odpowiedzialności za zobowiązania finansowe spółki. 2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie. 3.2. Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie niniejszej Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się okoliczności uzasadniających nieważność postępowania (art. 183 § 2 p.p.s.a.) i rozpoznał skargę kasacyjną w podstawach w niej wskazanych. Rozpoznanie sprawy w granicach skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny związany jest wskazanymi w niej podstawami. W myśl art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. 3.3. Zgodnie z art. 116 § 1 o.p. za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu: 1) nie wykazał, że: (a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2020 r. poz. 814) albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, o którym mowa w ustawie z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne, albo (b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy; 2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Przepis art. 116 § 2 stanowi, że odpowiedzialność członków zarządu obejmuje zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań, których termin płatności upływał w czasie pełnienia przez nich obowiązków członka zarządu, oraz zaległości wymienione w art. 52 oraz art. 52a powstałe w czasie pełnienia obowiązków członka zarządu. Stosownie do art. 116 § 4 o.p. przepisy § 1-3 stosuje się również do byłego członka zarządu oraz byłego pełnomocnika lub wspólnika spółki w organizacji. 3.4. Funkcjonowanie prawnej instytucji odpowiedzialności członków zarządu jest uzależnione od spełnienia przesłanek pozytywnych tej odpowiedzialności oraz wykazania, że w sprawie nie miały zastosowania przesłanki negatywne. Do przesłanek pozytywnych ustawodawca zaliczył istnienie zaległości podatkowej, pełnienie funkcji członka zarządu oraz bezskuteczność egzekucji z majątku spółki w całości lub w części. W ramach przesłanek negatywnych, w stanie prawnym obowiązującym do 31 grudnia 2015 r., normodawca wskazywał na sytuację, gdy członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) - (art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p.) albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy (art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p.). Prawodawca, w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 2016 r., oprócz wskazania na zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości, doprecyzował przesłankę z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a o.p. poprzez stwierdzenie odnoszące się do tego, że w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne w rozumieniu ustawy z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. poz. 978) albo zatwierdzono układ w postępowaniu o zatwierdzenie układu, o którym mowa w ustawie z dnia 15 maja 2015 r. - Prawo restrukturyzacyjne. W konsekwencji określił przesłankę z art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. poprzez stwierdzenie, że członek zarządu nie wykazał, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło bez jego winy. Z uwagi na sposób normatywnego sformułowania przesłanek odpowiedzialności w przypadku tych, które określa się mianem pozytywnych obowiązek ich wykazania spoczywa na organie podatkowym. Natomiast gdy chodzi o przesłanki negatywne odpowiedzialności obowiązek ich wykazania obciąża danego członka zarządu. Określenie obowiązków ciążących na organie podatkowym i danym członku zarządu jest istotne z uwagi na sposób sformułowania poszczególnych zarzutów skargi kasacyjnej. 3.5. W przedmiotowej sprawie skarżący funkcję prezesa zarządu spółki zaczął pełnić od dnia 1 grudnia 2017 r., tj. od powzięcia przez nadzwyczajne zgromadzenie wspólników E. sp. z o.o. uchwały w przedmiocie powołania strony na prezesa zarządu spółki, którą to funkcję pełnił do dnia 27 kwietnia 2018 r., kiedy złożył oświadczenie woli o swej rezygnacji z pełnienia funkcji prezesa zarządu spółki. Z kolei okres zaległości spółki z tytułu obowiązkowych wpłat na PFRON objętych zaskarżoną decyzją to okres od listopada 2017 do marca 2018. Termin najdawniejszej płatności upłynął w dniu 20 grudnia 2017 r. Organ odwoławczy wskazał także, że spółka miała zaległości na rzecz PFRON za wcześniejsze okresy, tj. od lutego do października 2017, objęte tytułem wykonawczym z 25 września 2019 r. (za okresy od lutego do listopada 2017). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarżący nie wykazał, że nie ponosi winy za niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Już w dniu powołania skarżącego na prezesa zarządu spółka była niewypłacalna, gdyż nie regulowała swoich wymagalnych zobowiązań, a to na skarżącym ciążył obowiązek zgłoszenia nie później niż w terminie 30 dni wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Z obowiązku tego skarżący się nie wywiązał, gdyż wniosku w sądzie o ogłoszenie upadłości spółki nie złożył. Zdaniem sądu pierwszej instancji skarżący nie wykazał też, że nie ponosi winy za niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki we właściwym terminie. Co więcej skarżący zdawał sobie sprawę z trudnej sytuacji spółki, bowiem w grudniu 2017 r. złożył wniosek o sanację spółki – jednak bez pozytywnych rezultatów. 3.6. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji nie zbadał przesłanki braku winy skarżącego w niezłożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. Organ podatkowy – w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy – winien był dokonać wnikliwej oceny stopnia zawinienia osoby pełniącej funkcję w organie zarządzającym osoby prawnej lub inną funkcję obligującą do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości zgodnie z przepisami ustawy – Prawo upadłościowe. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że nie można zaakceptować powielanej przez organy podatkowe utrwalonej praktyki, która jedynie potwierdza, że organy podatkowe w toku postępowania w przedmiocie orzeczenia o odpowiedzialności za zaległości podatkowe osoby prawnej pomijają dokonanie należytej oceny stopnia zawinienia osoby fizycznej, na którą taka odpowiedzialność jest przeniesiona w trybie art. 116 o.p., albo dla uzasadnienia zawinienia powołują okoliczności, które w istocie stanowią dowód, na niezłożenie w terminie ustawowym wniosku o ogłoszenie upadłości, nie zaś stopnia zawinienia osoby fizycznej w uchybieniu dochowania powyższego terminu. Pierwszym obowiązkiem sądów w sprawach orzeczenia odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości podatkowe osoby prawnej jest jednoznaczne stwierdzenie, że wystąpiły okoliczności uzasadniające złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania układowego, a dopiero w dalszej kolejności ocena, czy wniosek został złożony w terminie oraz czy jego ewentualne niezłożenie w terminie jest zawinione przez członka. Tymczasem na gruncie przedmiotowej sprawy organy podatkowe ograniczyły swoje czynności do analizy zaistnienia przesłanek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości z całkowitym pominięciem aspektu zawinienia skarżącego. Okoliczności faktyczne, które zostały przywołane przez skarżącego, a które miały miejsce w okresie sprawowania przez niego funkcji w zarządzie spółki wskazują, że skarżący podjął czynności mające na celu ratowania spółki i utrzymania jej na rynku. Skarżący w grudniu 2017 r. złożył wniosek o sanację spółki. Podjęte działania nie przyniosły oczekiwanego rezultatu, w związku z czym, w dniu 11 lutego 2018 r. złożył wniosek o upadłość spółki. O braku zawinienia członka zarządu można mówić, gdyby zostało wykazane, że uczynił on ze swojej strony wszystko, by nie dopuścić do zniweczenia celu postępowania upadłościowego poprzez stworzenie sytuacji, w której niektórzy wierzyciele są zaspokojeni kosztem innych. Członek zarządu po powołaniu go w skład zarządu spółki ma obowiązek zapoznać się z jej stanem finansowym, analizować go na bieżąco i w przypadku, gdy zachodzą ku temu przesłanki złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, aby uchronić się przed odpowiedzialnością za długi tej spółki. Z biernej postawy, czy też niedbalstwa członka zarządu, nie można wywodzić podstaw do zwolnienia z odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki. Brak dostatecznego zainteresowania sprawami spółki - również w zakresie rzetelnego rozliczania się z budżetem państwa z tytułu podatków - skutkujący niedeklarowaniem i nieznajomością wysokości należnych zobowiązań podatkowych spółki, stanowi zawinione zaniechanie wykonywania podstawowych obowiązków. W konsekwencji należy uznać, że sąd pierwszej instancji bezkrytycznie przyjął argumentację organu odwoławczego, który poprzez błędne zastosowanie art. 116 § 1 pkt 1 lit. b o.p. dopuścił się uchybień w gromadzeniu materiału dowodowego sprawy, a tym samym naruszył art. 181, art. 187 i art. 191 o.p. poprzez oparcie zaskarżonej decyzji na niekompletnym materiale dowodowym oraz dowolną a nie swobodną ocenę, oraz niepełnego ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie braku winy skarżącego w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Dopiero uzupełnione postępowanie dowodowe pozwoli ponownie ocenić spełnienie przesłanek odpowiedzialności skarżącego w postaci winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości. 3.7. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. Paweł Borszowski Anna Dalkowska Sławomir Presnarowicz