II SA/Sz 178/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski,, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi P. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B.S. z dnia [...] r., nr [...]

Burmistrz B. wydał w dniu 20 czerwca 2022 r. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. po. 735 ze zm.; dalej "K.p.a."), art. 60, art. 61 ust. 2d i 2e, art. 110 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.; dalej "u.p.s.") decyzję nr [...], w której ustalił P. Z. (dalej "skarżący"): 1. odpłatność od 1 maja 2022 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka - M. Z. w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w B. ; 2. odpłatność od 1 czerwca 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka w DPS w B. . Organ I instancji poinformował skarżącego o obowiązku wpłaty ww. kwot do 15 każdego miesiąca na rachunek MOPS w B. . Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. , po rozpoznaniu odwołania skarżącego wydało w dniu 11 sierpnia 2022 r. decyzję nr [...], w której uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Organ I instancji wydał dniu 23 września 2022 r. decyzję nr [...], w której ustalił skarżącemu: 1. odpłatność od 1 maja 2022 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka w DPS w B. 2. odpłatność od 1 czerwca 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka w DPS w B. . Organ I instancji poinformował skarżącego o obowiązku wpłaty ww. kwot do 15 każdego miesiąca na rachunek MOPS w B. . Organ I instancji podał, że dziadek skarżącego od 27 listopada 2019 r. przebywa w DPS w B. i na podstawie decyzji z 25 maja 2022 r. ponosi odpłatność za swój pobyt w wysokości [...] zł. Organ I instancji wskazał, że dziadek miał 5 dzieci: S. B., M. Z., M. Z., Z. Z. i Z. Z.. Odpłatność miesięczna osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu M. Z. w DPS wynosi [...] zł, tj. kwota pozostała po wniesieniu opłaty przez umieszczonego w DPS, która to kwota została proporcjonalnie dzielona w 1/5 części (do 31 maja 2022 r.) do liczby osób zobowiązanych (pięcioro dzieci). Organ I instancji uzyskał w dniu 2 czerwca 2022 r. informację o zgonie Z. Z., zatem od czerwca 2022 r. kwota [...]zł jest proporcjonalnie dzielona w Ľ części do liczby zobowiązanych (aktualnie czworo dzieci), tj. [...] zł miesięcznie. Skarżący jest jednym z dziesięciorga dzieci Z. Z.. Na podstawie wywiadu środowiskowego organ I instancji ustalił, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ich dochód miesięczny wynosi [...] zł, czyli [...] zł na osobę miesięcznie. Kwota wolnego od zobowiązań dochodu wynosi [...] zł na osobę w rodzinie ([...] - [...] = [...]). Organ I instancji podał, że w myśl art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. maksymalna opłata wnoszona przez skarżącego nie może przekroczyć kwoty [...]zł. Organ I instancji wskazał, że skarżący nie wyraził zgody na podpisanie umowy. Organ I instancji ustalił, że ojciec skarżącego do 31 stycznia 2022 r. ponosił odpłatność za pobyt M. Z. w DPS na podstawie umowy, którą obecnie wypowiedział. Z wywiadu środowiskowego wynikało, że ojciec skarżącego prowadzi siedmioosobowe gospodarstwo domowe wspólnie z żoną I. , pełnoletnim niepełnosprawnym synem D. , pełnoletnimi synami K. i J. (uczniowie ZS nr [...] w S.) oraz małoletnimi synami K. i A. (uczniami SP w B.). Dochód w rodzinie ojca skarżącego był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie i Z. Z. został zwolniony z odpłatności za pobyt swojego ojca w DPS z mocy ustawy. Brat skarżącego- B. Z. ponosi odpłatność za pobyt dziadka na podstawie umowy z 26 kwietnia 2022 r. Siostra skarżącego - A. Z. po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego została zwolniona z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS. Organ I instancji podał, że nie udało się ustalić miejsca pobytu i sytuacji finansowej braci skarżącego: K. Z. i L. Z.. Organ I instancji podał, że podjął wszystkie możliwe kroki w celu ustalenia sytuacji wszystkich zobowiązanych ze strony Z. Z.. Ponadto wyjaśnił, że prowadzone są dalsze działania w celu ustalenia sytuacji pozostałych zstępnych. Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji i wniósł o umorzenie postępowania. Według niego, organ nie uwzględnił faktu, że obciąża go kredyt hipoteczny, zaś jego ojciec posiada lokal własnościowy. Ponadto organ nie podjął wszystkich działań w celu ustalenia pobytu innych zstępnych. Skarżący podniósł, że organ nie zaktualizował wywiadu środowiskowego, mimo iż on o to wnosił w poprzednim odwołaniu. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wydało w dniu 9 stycznia 2023 r. decyzję nr [...], w której utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny i przywołał treść art. 60 ust. 1 i 2, art. 61 ust. 1, art. 61 ust. 2d, art. 61 ust. 2e, art. 61 ust. 2f, art. 61 ust. 3 u.p.s. Organ odwoławczy wskazał, że odpłatność za pobyt w DPS ponosi M. Z. w wysokości [...] zł, lecz koszt pobytu jest wyższy i wynosi [...] zł, zatem pozostała kwota do uregulowania przypada na zstępnych. Organ odwoławczy podał, że w toku postępowania administracyjnego ustalono pięcioro dzieci M. Z., obecnie jest ich czworo (Z. Z. zmarł). Ojciec skarżącego - Z. Z. jest zwolniony z ponoszenia opłaty z uwagi na kryterium dochodowe, wobec czego jego obowiązki przeszły na jego dzieci. Organ odwoławczy wskazał, że B. Z. ponosi opłatę na podstawie zawartej umowy z MOPS, A. Z. jest zwolniona z odpłatności, sytuacja K. Z. i L. Z. nie została ustalona przez organ I instancji wobec braku wiedzy o miejscu ich pobytu. Tym samym zaktualizował się obowiązek odpłatności skarżącego za pobyt dziadka w DPS. Organ odwoławczy podał, że skarżący nie skorzystał z propozycji zawarcia umowy w sprawie odpłatności oraz iż w dniu 13 kwietnia 2022 r. przeprowadzono u niego wywiad środowiskowy. Organ odwoławczy uznał, że przedmiotowa opłata została ustalona w sposób prawidłowy, uwzględniający dochód na osobę w rodzinie skarżącego. W ocenie organu odwoławczego, okoliczność, że dziadek lub ojciec skarżącego posiada lokal własnościowy nie miała wpływu na wynik sprawy. Skarżący nie wykazał również, że zaistniały okoliczności z art. 64 pkt 7 u.p.s. Skarżący złożył skargę na ww. decyzję, gdyż według niego jest ona krzywdząca. Skarżący podał, że od 2023 r. jest bezrobotny i z żoną utrzymuje się wyłącznie z jej pensji. Wskazał, że obciąża go kredyt mieszkaniowy i nie posiada żadnych oszczędności. Według skarżącego, dziadek posiada lokal mieszkalny, który mógłby sprzedać i uzyskane z tego tytułu środki przekazać na utrzymanie w DPS. Skarżący opisał swoje trudne dzieciństwo i brak zainteresowania ze strony dziadka. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Pismem z 5 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu poparł stanowisko skarżącego, zawarte w skardze. Zdaniem pełnomocnika, organ winien przed podjęciem decyzji ponownie przeprowadzić wywiad środowiskowy u skarżącego z uwagi na fakt, że dotychczasowy wywiad zawierał nieaktualne informacje dotyczące sytuacji finansowej skarżącego. Ponadto organ winien podjąć ponowną próbę ustalenia miejsc zamieszkania L. i K. Z.. Organ również nie rozpoznał wniosku skarżącego o zwrócenie się do policji o nadesłanie akt dotyczących jego dziadka, które mogłyby mieć wpływ na zwolnienie skarżącego z przedmiotowej odpłatności. Pełnomocnik złożył także wniosek o przyznanie mu kosztów udzielonej pomocy prawnej. W piśmie procesowym z 12 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącego złożył wniosek o przeprowadzenie dowodu z oświadczenia O. Z. – żony skarżącego na okoliczność braku kontaktów skarżącego z dziadkiem. Przewodniczący Wydziału na podstawie art. art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a.") skierował sprawę do rozpoznania w składzie trzech sędziów na posiedzeniu uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje: Spór w sprawie dotyczy nałożenia na skarżącego obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS. Zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3 Stosownie do art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Na podstawie art. 61 ust. 2 u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2: a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2. W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.). Zwolnienie danej osoby z obowiązku poniesienia odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej reguluje art. 64 i art. 64a u.p.s. Z art. 61 ust. 1 u.p.s., wynika, że ustawodawca określił kolejność osób zobowiązanych do ponoszenia ww. odpłatności, tj. mieszkaniec DPS, jego małżonek, zstępni przed wstępnymi. Przepisy u.p.s. nie różnicują zstępnych na bliższych i dalszych. Skarżący jest zstępnym swojego dziadka- mieszkańca DPS. Dziadek skarżącego ponosi częściową odpłatność za swój pobyt w DPS. Częściową odpłatność za pobyt w DPS na podstawie zawartej umowy ponoszą również inni zstępni osoby umieszczonej, tj. córka i wnuk. Dwóch synów (w tym ojciec skarżącego) i wnuczka- umieszczonego w DPS są zwolnieni z obowiązku uiszczania ww. opłaty. Rozkład kosztów za pobyt w DPS określa art. 61 st. 2 u.p.s. Zasadą jest, że mieszkaniec ponosi ciężar odpłatności do wysokości 70%, zaś reszta powinna być pokryta przez małżonka i zstępnych w częściach równych na podstawie umowy. Jeżeli małżonek lub zstępny nie wykazuje zainteresowania zawarciem umowy, organ wszczyna postępowanie w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności za pobyt w DPS, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Zobowiązany do ponoszenia odpłatności uiszcza kwotę stanowiącą różnicę między średnimi kosztami utrzymania w DPS, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane. Podkreślić należy, że ocenie Sądu podlega zaskarżona decyzja, która została wydana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego. Jak wynikało z akt, organ I instancji ustalał krąg osób zobowiązanych do ponoszenia przedmiotowej opłaty i jedną z tych osób był skarżący. Możliwość zwolnienia danej osoby w całości lub części z ponoszenia ww. opłaty stanowi przedmiot odrębnego postępowania administracyjnego, lecz rozstrzygnięcie tego zagadnienia może być też ujęte w decyzji o ustaleniu obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w DPS w osobnym punkcie, co wynika wprost z art. 64 u.p.s., o czym świadczy użycie przez ustawodawcę zwrotu, że można zwolnić z ww. opłaty częściowo lub całkowicie –"osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty". Powyższe umożliwiła zmiana treści art. 64 u.p.s. obowiązująca od dnia 4 października 2019 r., która miała na celu przyspieszenie rozstrzygnięć organu dotyczących obu tych kwestii w oparciu o zebranym materiał dowodowy. Przed tą datą uznawano, że kwestia zwolnienia z ww. opłaty może nastąpić jedynie po prawomocny ustaleniu ww. opłaty. Obecnie te kwestie mogą być objęte jedną decyzją lub decyzjami odrębnymi. Zobowiązany do ponoszenia ww. opłaty może zwrócić się do organu z wnioskiem o zwolnienie go z ponoszenia ww. opłaty częściowo lub całkowicie, który może być zawarty w odrębnym piśmie lub być wyrażony w treści innego dokumentu, np. w wywiadzie środowiskowym. W niniejszej sprawie przeprowadzono ze skarżącym dwa wywiady środowiskowe, w których wskazywał na swoją trudną sytuację finansową i wyraził chęć uiszczania ww. opłaty w wysokości [...] zł. Zgodnie z art. 14 u.p.s., w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy K.p.a., jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zdaniem Sądu, organ I instancji, realizując zasady zawarte w art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. winien rozważyć czy oświadczenie skarżącego zawarte w wywiadzie jest wnioskiem o częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty i w razie wątpliwości wystąpić do strony o złożenie dodatkowych wyjaśnień. Okolicznością mogącą świadczyć, że intencją skarżącego objęte było też zwolnienie go z ww. opłaty, była treść jego pism kierowanych do organów, w których powoływał się na niewłaściwe zachowanie dziadka względem niego. Wskazać należy, że powołując się na przesłankę z art. 64 ust. 7 u.p.s. to skarżący winien przedłożyć stosowne dokumenty. Żądanie skierowane do organu przez skarżącego o zebranie dokumentów policyjnych bliżej nieokreślonych nie jest zasadne. Okoliczność, że ustawodawca nałożył na organ administracji obowiązek zebrania materiału dowodowego nie oznacza, że jest on nieograniczony. Obowiązek ten może zostać w konkretnym przypadku ograniczony przez ustawodawcę tak jak w niniejszej sprawie, przenosząc ciężar dowodu na wnioskodawcę. Osoba, która wnosi o zwolnienie go z ww. opłaty winna być aktywna i współdziałać z organem, przekładając np. stosowe dokumenty, wyjaśnienia. Należy zwrócić również uwagę na zapis pracownika organu zawarty w wywiadzie środowiskowym z dnia 15 czerwca 2021 r. dotyczący ewentualnego zwolnienia skarżącego z ponoszenia ww. opłaty, który świadczył, iż organ traktował wyjaśnienia skarżącego jako wniosek o zwolnienie z przedmiotowej opłaty. W ocenie Sądu, organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, a w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanych przez nie decyzji. Organy administracji naruszyły art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. przez brak wyjaśnienia sprawy pod kątem ewentualnego wniosku o zwolnienie skarżącego z ww. opłaty, koncentrując się wyłącznie na zagadnieniu ustalenia tejże opłaty, co miało wpływ na wynik postępowania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji zobowiązany będzie do wyjaśnienia kwestii czy intencją skarżącego było złożenie wniosku o zwolnienie z ww. opłaty, a następnie podjęcie stosownych działań, w tym przeprowadzenie nowego wywiadu środowiskowego. Organ również powinien na podstawie art. 10 § 1 K.p.a., zapewniając stronie czynny udział w postępowaniu poinformować o możliwości wypowiedzenia się o zebranym materiale dowodowym, złożenia wyjaśnień i dokumentów. Na rozpoznanie sprawy nie miał wpływu fakt utraty pracy przez skarżącego, który nastąpił już po wydaniu zaskarżonej decyzji, bowiem ocenie Sądu poddana była zaskarżona decyzja wydana w określonym stanie faktycznym. Na przyszłość wyjaśnić należy skarżącemu, że zgodnie z art. 109 u.p.s., winien on zawiadomić organ o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, aby organ mógł zaktualizować ciążący na stronie obowiązek ponoszenia ww. opłaty lub stwierdzić zaistnienie przesłanek do zwolnienia strony z odpłatności. Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W przepisie tym chodzi o dowody uzupełniające z dokumentów. Sąd administracyjny nie ma zatem podstaw do przesłuchiwania świadków. Odnosząc się do przedłożonego przez skarżącego oświadczenia żony, w ocenie Sądu, nie ma ona waloru dokumentu, o jakim mowa w art. 106 § 3 p.p.s.a. Dokument – oświadczenie żony jest w istocie wypowiedzią świadka – osobowym środkiem dowodowym, tak jak np. protokół z zeznań świadka. Przeprowadzenie takich dowodów przez sąd administracyjny jest wykluczone (por. wyrok NSA z dnia 10 maja 2011 r., sygn. II FSK 1/10). Podkreślić należy, że zakres postępowania przed sądem administracyjnym jest odmienny niż przed sądem cywilnym. Zasadą jest, że sąd administracyjny bazuje na aktach zebranych w toku postępowania administracyjnego i strona postępowania powinna w ramach postępowania administracyjnego składać wnioski dowodowe i przestawiać dowody na poparcie swoich twierdzeń. Wyjaśnić należy również, że w świetle obowiązujących przepisów u.p.s. organ nie ma możliwości domagania zbycia się przez mieszkańca DPS posiadanego majątku w celu pokrycia kosztów jego pobytu w placówce. Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł o uchyleniu decyzji wydanych przez organy obu instancji. Zgodnie z art. 258 § 1 i § 2 pkt 8 p.p.s.a. postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z urzędu zostanie wydane odrębnie przez referendarza sądowego.