II SA/Po 38/26

Dnia 30 kwietnia 2026 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Daniel Sędziowie Sędzia WSA Izabela Paluszyńska (sprawozdawca) Sędzia WSA Robert Talaga po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 kwietnia 2026 roku sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 listopada 2025 r. nr [...] postępowanie [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 17 marca 2023 r. nr [...] postępowanie [...].

Decyzją z dnia 17 marca 2023 r. nr [...] postępowanie [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił J. J. prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko J. J. na okres świadczeniowy trwający od 1 czerwca 2023 r. do 31 maja 2024 r. Organ wyjaśnił, że na to samo dziecko został już złożony wniosek o przyznanie tego świadczenia przez inną osobę uprawnioną, natomiast zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2022 r. poz. 1577, z późn. zm.; zwanej dalej: p.p.w.d.), w przypadku gdy opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W odwołaniu J. J. wyjaśnił, że od miesiąca wychowuje dzieci, prowadzi z nimi gospodarstwo oraz ponosi całości koszty wychowania dzieci. Matka dzieci nie sprawuje nad nimi opieki. Po rozpatrzeniu odwołania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z dnia 6 listopada 2025 r. nr [...] postępowanie [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, z późn. zm.; zwanej dalej: k.p.a utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. Prezes ZUS wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji, że na podstawie zgromadzonej w sprawie dokumentacji, brak jest podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji, ponieważ w przypadku złożenia wniosków o przyznanie prawa do świadczenia przez obojga z rodziców, świadczenie wychowawcze wypłacane temu z rodziców, który pierwszy złoży wniosek. Prezes ZUS stwierdził, że dokumentem potwierdzającym sprawowanie faktycznej opieki nad dzieckiem jest m.in. orzeczenie sądu w sprawie rozwodowej, w którym sąd rozstrzyga o wykonywaniu władzy rodzicielskiej i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka, w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Z akt sprawy wynika, że wniosek o świadczenie wychowawcze, na okres świadczeniowy [...] zgłosili oboje rodzice. Jako pierwsza wniosek złożyła matka, E. H. i zostało jej przyznane świadczenie w dniu 16 lutego 2023 r. W aktach sprawy brak jest orzeczenia sądu orzekającego co do opieki nad ww. dzieckiem w okresie świadczeniowym. W tym przypadku należało zastosować zapisy art. 22 p.p.w.d., który wskazuje, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W tym przypadku jest to matka dziecka. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. J. podniósł, że Prezes ZUS pominął tą część art. 22 p.p.w.d. , z której wynika, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Organ błędnie przyjął, że matka dzieci E. H. jest osobą uprawnioną i sprawuje opiekę nad dziećmi J. i J.. Beneficjentem świadczenia wychowawczego powinien być rodzic dziecka zamieszkujący wspólnie z dzieckiem, sprawujący nad nim faktyczną opiekę. Dziecko powinno pozostawać na utrzymaniu uprawnionego do świadczeń rodzica, zaś otrzymane świadczenia muszą być przeznaczone na to dziecko, bowiem taki jest ich cel. Nie sprawuje opieki nad dzieckiem ten rodzic dziecka, który nie pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Uprawnionym do ubiegania się o przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego jest wyłącznie ten rodzic, na którego bieżącym utrzymaniu znajduje się dziecko Organ w celu ustalenia kto sprawuje opiekę nad dzieckiem może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Rodzinny wywiad środowiskowy, przeprowadzony z udziałem osób zainteresowanych niewątpliwie pozwoli na ustalenie kwestii sprawowania opieki nad dzieckiem w jego środowisku zamieszkania. Organy nie mogą poprzestać na bezrefleksyjnym stwierdzeniu, który z rodziców pierwszy złożył wniosek o świadczenie wychowawcze, bez weryfikacji, czy wypełnia przesłanki z art. 4 ust. 2 p.p.w,d. Istotnym kryterium dla przyznania świadczenia wychowawczego nie jest sądowe rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej, ale faktyczne sprawowanie opieki nad dzieckiem, w tym rzeczywiste przebywanie dziecka u danego rodzica. Organ nie jest bezwzględnie związany orzeczeniem sądu rodzinnego w tym przedmiocie, chociażby z tego względu, że ustawodawca dopuścił możliwość wyjaśnienia wątpliwości dotyczących sprawowania opieki również w przypadku określonym w art. 5a i art. 22 p.p.w.d. Podkreślił, że w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazał, że matka dzieci nie zamieszkuje z dziećmi, nie łoży na nie, a od maja 2023 toczy się postępowanie rozwodowe. Na poparcie powyższych faktów dołączył decyzję o wymeldowaniu E. H. z miejsca zamieszkani. Kilkukrotnie wysyłał pisma do organu przedstawiając kolejne dowody sprawowania opieki nad dziećmi. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267 z późn. zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 4 ust. 1 p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Art. 4 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. wskazuje natomiast, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. W art. 22 p.p.w.d. ustawodawca wskazał, że w przypadku zbiegu prawa rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, opiekunów prawnych dziecka lub opiekunów faktycznych dziecka, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 września 2025 r., I OSK 2198/23 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazał, iż rezultat wykładni językowej, celowościowej i systemowej wskazanego przepisu prowadzi do wniosku, że świadczenie wychowawcze przysługuje temu z rodziców (bądź opiekunowi faktycznemu dziecka), z którym dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu tego z rodziców bądź opiekuna faktycznego. Za taką wykładnią opowiada się również doktryna. Świadczenie wychowawcze jest kierowane do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowawczych dzieci. Stanowi ono realizację zasady pomocniczości państwa względem rodziny (red. P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra, Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Komentarz, PRESSCOM Wrocław 2016, s. 16-17). Art. 4 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. w odniesieniu do matki i ojca dziecka wprowadza jako warunek uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego wymóg wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a p.p.w.d., który w niniejszej sprawie nie znajduje zastosowania. Oznacza to, że aby matka czy ojciec dziecka uzyskali prawo do świadczenia wychowawczego, to dziecko, którego wniosek dotyczy musi z danym rodzicem nie tylko zamieszkiwać, ale także pozostawać na jego utrzymaniu. Warunek wspólnego zamieszkiwania i pozostawania przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca musi zostać spełniony jednocześnie (M. Kucharska w: red.: J. Blicharz, J. Gumińska-Pawlic, L. Zacharko, Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Komentarz, w. II, LEX/el 2019, uw. do art. 4). Art. 22 p.p.w.d. w zdaniu drugim wyraźnie określa obowiązki organu, w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka lub opiekuna faktycznego dziecka drugi rodzic, opiekun prawny dziecka lub opiekun faktyczny dziecka złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem. Organ obowiązany jest do przeprowadzenia postępowania dowodowego w celu ustalenia kto sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Temu ma służyć m.in. procedura przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w przypadku wątpliwości związanych z osobą, która sprawuje opiekę nad dzieckiem. Chodzi zatem o sytuację, gdy dwie lub więcej osób składają wnioski o ustalenie prawa do świadczenia na to samo dziecko, ale faktyczną opiekę nad dzieckiem sprawuje tylko jedna z nich. Sytuacja, w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje opiekę nad dzieckiem. Dopiero bowiem ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który pierwszy złożył wniosek. ZUS jako organ prowadzący postępowanie administracyjne w sprawie przyznania świadczenia wychowawczego obowiązany jest stosować przepisy k.p.a., w szczególności w zakresie postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie stanu faktycznego, który stanie się podstawą zastosowania odpowiednich przepisów prawa materialnego i wydania decyzji. I tak, zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Stosownie przy tym do treści art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Z kolei, wyrażona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów obliguje organ administracji do poddania analizie całego materiału dowodowego i rozpatrzenia wszystkich dowodów w ich wzajemnym powiązaniu, co oznacza, że wniosek dotyczący okoliczności faktycznych powinien być oparty na rozpoznaniu wszystkich dowodów w sprawie, zaś oceniając wyniki postępowania dowodowego (wiarygodność i moc dowodów) organ powinien uwzględnić treść wszystkich przeprowadzonych i rozpatrzonych dowodów. Organ powinien dokonać oceny mocy i wiarygodności dowodu wraz z całym materiałem dowodowym sprawy i na jego tle, co wiąże się z koniecznością porównania różnych dowodów ze sobą, z ustaleniem przesłanek, które obniżają bądź też pozbawiają dany dowód mocy dowodowej lub wiarygodności (wyrok WSA w Rzeszowie z 6.08.2024 r., II SA/Rz 352/24, LEX nr 3754317). Dokonując kontroli zaskarżonej w niniejszej sprawie decyzji Sąd stwierdził, że organy ograniczając się do stwierdzenie, że jako pierwsza wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego złożyła matka dziecka i to jej należy się prawo do świadczenia wychowawczego, zaniechały dokonania jakichkolwiek ustaleń faktycznych w zakresie okoliczności wskazanych w art 4 ust. 2 pkt 1 p.p.w.d. oraz w zdaniu drugim art. 22 p.p.w.d. Tymczasem już na etapie postępowania prowadzonego przez organ I instancji, w sytuacji gdy organ ten dysponował wnioskami złożonymi przez obojga rodziców, obowiązany był do przeprowadzenia postępowania dowodowego celem ustalenia, z którym z rodziców dziecko zamieszkuje i pozostaje na jego utrzymaniu. Z kolei na etapie postępowania odwoławczego, znając stanowisko prezentowane przez skarżącego Prezes ZUS miał już pełną świadomość, iż w niniejszej sprawie kwestia ta nie jest jednoznaczna, a reguła pierwszeństwa nie może znaleźć zastosowania. Podkreślenia wymaga, że skarżący nie tylko zakwestionował w odwołaniu fakt sprawowania opieki nad dzieckiem przez matkę, ale przedstawił również szereg dowodów na potwierdzenie swojego stanowiska. Wraz z pismem z 31 stycznia 2024 r. przesłał organowi decyzję o wymeldowaniu matki dziecka z miejsca dotychczasowego zamieszkania. Do pisma z 24 sierpnia 2024 r. załączył natomiast wyrok rozwodowy wskazujący na miejsce pobytu dzieci przy ojcu. Ponadto wskazał numer telefonu kontaktowego do kuratora sprawującego nadzór nad dziećmi. Dowodów przedstawionych przez skarżącego, Prezes ZUS nie ocenił, nie dokonał też własnych ustaleń faktycznych na okoliczność który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Z nadesłanych akt sprawy nie wynika także aby którykolwiek z organów zwrócił się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego czy uzyskanie informacji dotyczącej faktycznej opieki nad dziećmi. W skardze skarżący podał, że sprawa dzieci jest również kontrolowana przez MOPR. W niniejszej sprawie organ nie zwrócił się do matki dzieci o zajęcie stanowiska w sprawie. Powyższe świadczy o naruszeniu przez organ art. 22 p.p.w.d. w zw. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy co skutkowało uwzględnieniem skargi. Ponownie prowadząc postępowanie organ obowiązany będzie przeprowadzić postępowanie dowodowe na okoliczność, który z rodziców sprawował faktyczną opiekę nad dzieckiem w okresie świadczeniowym. W szczególności organ odniesie się do twierdzeń skarżącego oraz przedłożonych na poparcie tych twierdzeń dowodów. Gdyby organ uznał, że sporne okoliczności nie są w dalszym ciągu należycie wyjaśnione, powinien skorzystać z możliwości zwrócenia się do matki dzieci o zajęcie stanowiska, do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego bądź nadesłania posiadanych informacji, o tym który z rodziców sprawował faktyczną opiekę nad dziećmi. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.