II SA/Łd 765/25

Dnia 7 maja 2026 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka Sędziowie: Sędzia WSA Michał Zbrojewski Asesor WSA Beata Czyżewska (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 maja 2026 roku sprawy ze skargi E. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 26 sierpnia 2025 r. znak: SKO.4114.133.2025 w przedmiocie odmowy umorzenia w całości i rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 lipca 2025 r., znak: SOCVI.554.702.2025.002211.ŚR.262.U. a.bł.

Zaskarżoną decyzją z 26 sierpnia 2025 r. znak: SKO.4114.133.2025 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, po rozpatrzeniu odwołania E. M., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 30 lipca 2025 r. nr SOCVI.554.702.2025.002211.ŚR.262.U w przedmiocie odmowy umorzenia w całości i rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z 22 lipca 2025 r. E. M. zwróciła się do organu pierwszej instancji o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. Podniosła, że jest osobą w podeszłym wieku, niepełnosprawną w stopniu znacznym, po przebytym udarze mózgu, wymagającą stałej opieki i leczenia. Pobiera niską emeryturę w wysokości 1783,51 zł miesięcznie, nie posiada żadnych oszczędności ani majątku. Koszty rehabilitacji, leczenia oraz bieżącego utrzymania znacznie przekraczają jej możliwości finansowe. W przypadku odmowy umorzenia strona wniosła o rozłożenie należności na raty w wysokości 50 zł miesięcznie. Wskazała także, że mieszka wspólnie z mężem, jednak prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Miesięczne wydatki wnioskodawczyni wynoszą: czynsz za lokal - 430 zł, energia elektryczna - 360 zł, leki i opieka medyczna - 150 zł, żywność, środki higieny -1000 - 1200 zł. Do wniosku strona załączyła decyzję ZUS o waloryzacji emerytury i ponownym obliczeniu wysokości świadczenia uzupełniającego z 1 marca 2025 r., decyzję ZUS z 1 kwietnia 2025 r. o przyznaniu dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego, potwierdzenie wypłaty emerytury, orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 20 czerwca 2025 r. Decyzją z 30 lipca 2025 r. Prezydent Miasta Łodzi, na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 572 z późn.zm. - dalej w skrócie "k.p.a."), art. 30 ust. 1, 6, 7, 8, 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 323 z późn.zm. - dalej w skrócie "u.ś.r."), po rozpatrzeniu wniosku E. M. z 22 lipca 2025 r. o umorzenie w całości lub o rozłożenie na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. orzekł: - o odmowie umorzenia w całości nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r.; - o odmowie rozłożenia na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. - o rozłożeniu na 48 rat nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. w wysokości 14 214,02 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 4541,00 zł, co w sumie stanowi kwotę 18 755,02 zł w następujący sposób: 47 rat w wysokości 395,00 zł miesięcznie, 1 (jedna, ostatnia rata w wysokości 190,02 zł, którą należy powiększyć o odsetki ustawowe za opóźnienie doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia). Raty płatne do 25-go dnia każdego miesiąca w okresie od sierpnia 2025 r. do lipca 2029 r. W odwołaniu od powyższej decyzji E. M. wniosła o jej uchylenie, ponowne rozpatrzenie sprawy z uwzględnieniem trudnej sytuacji zdrowotnej i finansowej, umorzenie całości zadłużenia lub umorzenie odsetek i rozłożenie należności na raty w kwocie nie wyższej niż 100 zł miesięcznie. Jej zdaniem, organ wydając rozstrzygnięcie nie uwzględnił wszystkich okoliczności życiowych, zdrowotnych i ekonomicznych, które uzasadniają umorzenie należności lub jej rozłożenie na możliwe do spłaty raty. Odwołująca wyjaśniła, że jest osobą po przebytym udarze mózgu, wymaga opieki i stałego leczenia, zakupu leków. Żyje z emerytury w wysokości 1783,51 zł, a jej miesięczne koszty utrzymania to czynsz - 430 zł, energia elektryczna - 360 zł, leki i leczenie - ok.150 zł, co daje razem ok. 950 zł. Pozostałe środki nie pozwalają odwołującej na regulowanie rat w wysokości 395 zł. Wnioskowana rata w wysokości 50 zł byłaby jedyną realną do zapłaty kwotą bez pogłębiania stanu zadłużenia odwołującej czy konieczności rezygnacji z leczenia. Rozłożenie należności na raty wiąże się dodatkowym obciążeniem w postaci naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie aż do dnia całkowitej spłaty. W praktyce oznacz to, że rzeczywista kwota do zapłaty stanie się znacznie wyższa od kwoty nienależnie pobranego świadczenia, co dodatkowo pogłębi trudności finansowe odwołującej. Z tego względu strona wniosła o rozważenie możliwości umorzenia odsetek w całości lub w części bądź o ustalenie stałej, niezmiennej kwoty zobowiązania bez dalszego naliczania odsetek. W przeciwnym razie system ratalny będzie nierealny i doprowadzi do dalszej spirali zadłużenia. W dalszej części odwołania strona wskazała, iż zadłużenie powstało z wyłącznej winy organów. Podkreśliła, że prowadzi osobne gospodarstwo domowe, niezależnie od zamieszkującego z nią męża, którego dochody są niskie. Po opłaceniu rachunków z jej emerytury pozostaje kwota niewystarczająca na pokrycie podstawowych potrzeb, takich jak zakup żywności, środków higieny czy odzieży. Odwołująca podkreśliła, że nie ma możliwości dorobienia do emerytury ani uzyskania pomocy finansowej od innych osób. Powołaną na wstępie decyzją z 26 sierpnia 2025 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 30 u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ odwoławczy przytoczył brzmienie art. 6, art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 30 ust. 8 i ust. 9 u.ś.r., a następnie wyjaśnił, że ostateczną decyzją z 20 czerwca 2025 r. Prezydent Miasta Łodzi orzekł o uznaniu za nienależnie pobrany oraz o konieczności zwrotu przez E. M. nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. w kwocie 14 214,02 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania w/w decyzji w kwocie 4 376,27 zł, co łącznie stanowiło kwotę 18 590,29 zł. Organ podkreślił, że aktualnie stopa procentowa odsetek ustawowych za opóźnienie wynosi 10,5% w skali roku. Od 21 czerwca 2025 r., tj. od dnia następującego po dniu wydania decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych do dnia wydania zaskarżonej decyzji doliczono odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 164,73 zł. Wobec powyższego aktualnie kwota do zwrotu wynosi 14 214,02 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w kwocie 4 541,00 zł, co w sumie stanowi kwotę 18 755,02 zł. 22 lipca 2025 r. do organu pierwszej instancji wpłynęło podanie E. M. z prośbą o umorzenie w całości lub o rozłożenie na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. Na podstawie zgromadzonych dokumentów organ ustalił, że E. M. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Źródłem utrzymania strony jest emerytura w wysokości 1783,51 zł miesięcznie. Miesięczne koszty związane z utrzymaniem mieszkania to opłata za czynsz w kwocie 430,00 zł, za energię elektryczną - 360,00 zł. E. M. deklaruje, że na zakup leków i opiekę medyczną przeznacza kwotę około 150,00 zł w skali miesiąca. Oceniając powyższe dowody Kolegium stwierdziło, że strona posiada niewielkie lecz stałe dochody, a zatem spłata zadłużenia nie jest niemożliwa. Co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. Zatem sama trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin. Udzielanie ulg w postaci umarzania należności - z racji swego uznaniowego charakteru - jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków. Zły stan zdrowia, wymagający leczenia, a w konsekwencji ponoszenie zwiększonych wydatków nie uzasadnia automatycznie zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. Sam fakt posiadania przez E. M. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może stanowić samoistnej przesłanki umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych dotyczy wszystkich rodzajów świadczeń przewidzianych w ustawie o świadczeniach rodzinnych, w tym również zasiłku pielęgnacyjnego. Trudna sytuacja materialna danej osoby także nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna". Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego do zwrotu nie pozwala na spłatę należności. Nie chodzi w tym przypadku o subiektywne przekonanie co do umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi powodującymi utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy, zdarzenia losowe powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika (wypadek powodujący inwalidztwo, pożar, czy inne klęski żywiołowe). Udzielanie ulg w postaci umarzania należności - z racji swego uznaniowego charakteru - jest instytucją wyjątkową, której zastosowanie winny uzasadniać szczególne okoliczności. Skoro instytucja umorzenia nienależnie pobranych świadczeń ma charakter wyjątkowy, to ocena okoliczności na jakie powołuje się wnioskująca o umorzenie powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązaną z ciążących na niej obowiązków. Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego do zwrotu nie pozwala na spłatę należności. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Nie chodzi bowiem o subiektywne przekonanie, co do umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi, do których można zaliczyć klęski żywiołowe powodujące utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy. Należności budżetowe podlegają szczególnej ochronie i winny być regulowane w pierwszej kolejności. Przy podejmowaniu decyzji w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, organ ma przywilej swobodnego uznania. Uznanie to jest ograniczone kierunkowymi dyrektywami wyboru, jakimi są użyte w treści przepisu zwroty "ważny interes strony" oraz "interes publiczny", oraz zasadami ogólnymi postępowania administracyjnego. Ważnego interesu strony, uzasadniającego zastosowanie ulgi w spłacie zadłużenia, doszukiwać się należy w zaistnieniu nadzwyczajnych okoliczności, do których można zaliczyć klęski żywiołowe powodujące utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy powodujące konieczność korzystania z pomocy społecznej. Umorzenie nienależnie pobranych świadczeń powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego do zwrotu lub jego rodziny nie pozwala na spłatę należności, stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek świadczeń. Kolegium podkreśliło, że obowiązujące przepisy jako zasadę wprowadzają zwrot nienależnie pobranych świadczeń, a umorzenie jako wyjątek. Trudna sytuacja dochodowa, niewiedza, nawet choroba, jeżeli stanowią o ważnym interesie obywatela, same przez się nie obligują organu do zastosowania ulgi w spłacie zadłużenia. Nie zwalniają osób, które nienależnie pobrały świadczenia z obowiązku ich zwrotu nałożonego przez ustawodawcę. Organ pierwszej instancji uznał, iż zaistniałe w niniejszej sprawie okoliczności nie przemawiają za umorzeniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Tylko wyjątkowe okoliczności, których istnienia w przedmiotowej sprawie organ nie stwierdził, mogą stanowić o umorzeniu należności budżetowych. Ponadto, w ocenie organu pierwszej instancji, na przeszkodzie rozpatrzenia sprawy zgodnie z wnioskiem E. M. stoi niebudzący wątpliwości interes społeczny. Pozostawienie w dyspozycji świadczeniobiorcy środków uzyskanych w ten właśnie sposób, prowadziłoby do nieuzasadnionego obarczenia obowiązkiem spłaty jego osobistego długu wszystkich obywateli. W interesie publicznym jest, by nienależnie pobrane świadczenia jak najszybciej zostały zwrócone celem ich redystrybucji. Podkreślić należy, iż wielu obywateli utrzymuje się z zasiłków dla bezrobotnych, emerytur, rent, prac wykonywanych dorywczo, prowadzenia działalności gospodarczej w niewielkim rozmiarze i pomimo borykania się z różnymi trudnościami wywiązują się ze swoich zobowiązań wobec państwa. E. M. w swoim podaniu z 22 lipca 2025 r. wyraża chęć spłaty zadłużenia w ratach w kwocie 50,00 zł miesięcznie. Organ pierwszej instancji rozpatrując podanie uznał jednak, iż na przeszkodzie rozłożenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. na raty zgodnie z wnioskiem strony w wysokości 50,00 zł miesięcznie stoi niebudzący wątpliwości interes społeczny. Należności budżetowe podlegają szczególnej ochronie i winny być regulowane w pierwszej kolejności. W interesie społecznym leży, aby nienależnie pobrane świadczenia, udzielone w ramach pomocy Państwa, jak najszybciej zostały zwrócone, celem dalszego wykorzystania ich na cele publiczne. Ponadto rozłożenie spłaty na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie skutkowałoby znacznym wydłużeniem okresu spłaty należności, a co za tym idzie naliczeniem wyższej kwoty odsetek, co w konsekwencji mogłoby skutkować pogorszeniem się sytuacji materialnej E. M. . Organ pierwszej instancji uznał, iż w sprawie E. M. nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dające podstawę do udzielenia ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości lub w postaci rozłożenia na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. Jednakże mając na względzie powyższe oraz obecną sytuację rodzinną i finansową strony, w ocenie organu pierwszej instancji, zachodzą przesłanki uzasadniające rozłożenie na 48 rat nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. tj. 47 rat w wysokości 395,00 zł miesięcznie i jedna, ostatnia rata w wysokości 190,02 zł, którą należy powiększyć o odsetki ustawowe za opóźnienie doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia. Reasumując Kolegium stwierdziło, że organ pierwszej instancji rzetelnie i szczegółowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a wydając rozstrzygnięcie uwzględnił sytuację dochodową, rodzinną i bytową wnioskodawcy. W tym stanie rzeczy Kolegium, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W skardze na powyższą decyzję Kolegium złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi E. M. wniosła o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji, zwolnienie od kosztów sądowych oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu. Zdaniem strony, zaskarżona decyzja rażąco narusza zasadę sprawiedliwości społecznej oraz przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. W rozpatrywanej sprawie organy obu instancji całkowicie pominęły realia życia osoby starszej, schorowanej i samotnie prowadzącej gospodarstwo domowe. Skarżąca opisała sytuację finansową i zdrowotną w jakiej się znajduje powtarzając zarzuty z odwołania od decyzji organu pierwszej instancji. Podniosła, że po uiszczeniu zobowiązań pozostaje jej kwota ok. 840 zł, która nie wystarcza na pokrycie podstawowych potrzeb życiowych, w tym żywności, odzieży i środków higieny. Tym bardziej nie pozwala na spłatę raty w wysokości 395 zł miesięcznie, narzuconej decyzją organu. Skarżąca podkreśliła, że nie działała w złej wierze, nie miała świadomości, że wypłacane jej świadczenia - zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny kolidują ze sobą. O fakcie ich nienależności dowiedziała się dopiero po wydaniu decyzji. Skarżąca wniosła o ponowną, wnikliwą ocenę jej sytuacji życiowej, finansowej i zdrowotnej w świetle wartości konstytucyjnych takich jak sprawiedliwość społeczna i zasada zaufania obywatela do państwa. Do skargi E. M. załączyła wniosek o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonej decyzji. Organ wniósł również o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Postanowieniem z 25 listopada 2025 r. referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w osobie adwokata i umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z 22 grudnia 2025 r. Sąd odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 lipca 2025 r., znak: SOCVI.554.702.2025.002211.ŚR.262.U w części dotyczącej odmowy umorzenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego oraz odmowy rozłożenia na raty w wysokości po 50 zł każda (pkt 1); wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 30 lipca 2025 r., znak: SOCVI.554.702.2025.002211.ŚR.262.U w części orzekającej o rozłożeniu spłaty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego na 48 rat (pkt 2). 30 kwietnia 2026 r. do akt sądowych wpłynęło pismo pełnomocnika skarżącej z 30 kwietnia 2026 r. z wnioskiem o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów: karty informacyjnej z W. z 15 października 2025 r., karty informacyjnej z leczenia szpitalnego ze Szpitalnego Oddziału Ratunkowego – [...] z 6 października 2025 r., karty informacyjnej z W. z 6 listopada 2025 r., karty informacyjnej z leczenia szpitalnego ze Szpitalnego Oddziału Ratunkowego – [...] z 2 grudnia 2025 r., karty informacyjnej z leczenia szpitalnego z Kliniki C. w Łodzi z 9 grudnia 2025 r., karty informacyjnej z W. z okresu 25-26 grudnia 2025 r., karty informacyjnej z Wojewódzkiego W. z 1 lutego 2026 r., karty informacyjnej z W. z okresu 1 lutego 2026 r. - 9 lutego 2026 r., karty informacyjnej z W. z 20 lutego 2026 r. - wszystkich na okoliczność stanu zdrowia skarżącej, konieczności jej leczenia, kosztów utrzymania i trudnej sytuacji życiowej. Ponadto pełnomocnik skarżącej, na podstawie art. 122 p.p.s.a., wniósł o przekazanie sprawy do rozpoznania na rozprawie z uwagi na złożone wnioski dowodowe, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, wskazując iż możliwość ich złożenia powstała dopiero na obecnym etapie postępowania, z uwagi na znacznie utrudniony kontakt pełnomocnika ze skarżącą. W uzasadnieniu pisma pełnomocnik skarżącej opisał obszernie problemy zdrowotne skarżącej oraz jej sytuację rodzinną i finansową, wskazując szczegółowo comiesięczne koszty utrzymania E. M., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W pierwszym rzędzie wyjaśnić trzeba, że Sąd rozpoznał sprawę niniejszą na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 143 z późn.zm. - dalej w skrócie "p.p.s.a."), który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpatrywanej sprawie z wnioskiem o rozpoznanie sprawy w rozważanym trybie wystąpił organ w treści odpowiedzi na skargę, której odpis doręczono pełnomocnikowi skarżącej 30 grudnia 2025 r. W zakreślonym wyżej terminie pełnomocnik skarżącej nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami prawa procesowego normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2. Wyrok może być wydany na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym albo jeżeli ustawa tak stanowi (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Orzekanie "na podstawie akt sprawy", o którym stanowi art. 133 § 1 p.p.s.a. oznacza, że Sąd przy ocenie legalności decyzji bierze pod uwagę okoliczności, które z akt tych wynikają i które stanowiły podstawę wydania zaskarżonego aktu. Podstawą orzekania przez wojewódzki sąd administracyjny jest zatem materiał dowodowy zgromadzony przez organ administracji publicznej w toku postępowania, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sąd administracyjny jedynie wyjątkowo może zwrócić się do organu o uzupełnienie akt administracyjnych, gdy jest oczywiste, że są one niekompletne. Nie może jednak z urzędu prowadzić postępowania dowodowego w celu weryfikacji okoliczności mogących mieć wpływ na zasadność wniesionej skargi. W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sądowej kontroli E. M. uczyniła decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 26 sierpnia 2025 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 30 lipca 2025 r. orzekającą o odmowie umorzenia w całości nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r.; o odmowie rozłożenia na raty w wysokości 50,00 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r.; o rozłożeniu na 48 rat nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. w wysokości 14 214,02 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 4 541,00 zł, co w sumie stanowi kwotę 18 755,02 zł w następujący sposób: 47 rat po 395,00 zł miesięcznie, 1 - jedna, ostatnia rata w wysokości 190,02 zł, którą należy powiększyć o odsetki ustawowe za opóźnienie doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia. Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2024 r., poz. 323 - dalej w skrócie "u.ś.r."). Zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. W pierwszym rzędzie godzi się wyjaśnić, że powyższy przepis jest wyjątkiem od zasady, ustanowionej w art. 30 ust. 1 w zw. z ust. 2 u.ś.r., w myśl której osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest zobowiązana do ich zwrotu. Rozkładanie kwoty nienależnie pobranych świadczeń na raty, odraczanie terminu płatności czy - w szczególności - umarzanie kwoty nienależnie pobranego świadczenia powinny być środkami stosowanymi wyjątkowo i niedopuszczalna jest w tym zakresie wykładnia rozszerzająca. Rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, rozłożenia na raty czy odroczenia terminu płatności oparte jest na uznaniu administracyjnym, o czym świadczy użyty w art. 30 ust. 9 u.ś.r. zwrot "może". Organ ma bowiem możliwość wyboru rozstrzygnięcia, co oznacza, że może, choć nie jest do tego zobowiązany, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności bądź rozłożyć na raty albo też w zależności od poczynionych w toku postępowania wyjaśniającego ustaleń odmówić zastosowania wnioskowanej ulgi. Przesłanką, którą w tym wypadku, organ powinien ustalić i poddać dogłębnej ocenie jest wystąpienie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". By móc uznać decyzję podjętą na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi zostać poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającego na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7, art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważaniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" osoby wnioskującej o ulgę. Niezależnie od podjętego rozstrzygnięcia czy to pozytywnego, czy negatywnego organ ma obowiązek szczegółowo rozważyć wszystkie okoliczności sprawy i przedstawić swoje stanowisko w uzasadnieniu decyzji sporządzonym z poszanowaniem reguł procesowych zdefiniowanych w art. 107 § 3 k.p.a. Wydanie decyzji w ramach tzw. "luzu decyzyjnego", nie oznacza, że taka decyzja nie podlega żadnej kontroli sądu administracyjnego. Kontrola ta jest w tym przypadku dość ograniczona i polega na ocenie, czy w sprawie zachodziły warunki materialnoprawne, uzasadniające skorzystanie przez organ administracji z przysługujących mu uprawnień oraz, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, z zachowaniem przepisów procedury administracyjnej. Innymi słowy, sądowa kontrola decyzji uznaniowych obejmuje jedynie proces wydania decyzji (spełnienie przez organ wymogów proceduralnych), ustalenie stanu faktycznego jako elementu tego procesu, czy wszechstronność oceny faktów. Dotyczy zatem ona jedynie tej części treści decyzji uznaniowej, która jest powiązana z kryteriami prawnymi a nie obejmuje tej części rozstrzygnięcia, które wiąże się z realizowaniem określonej polityki administracyjnego stosowania prawa - rozumienia celowości administracyjnej czy roli słuszności w kształtowaniu treści decyzji. Pojęcie "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" użyte w art. 30 ust. 9 u.ś.r. nie zostało zdefiniowane przez ustawodawcę w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych. Niemniej jednak w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, który Sąd w pełni podziela, że udzielenie ulgi, o której mówi art. 30 ust. 9 u.ś.r. dopuszczalne jest wyjątkowo. Przez "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" rozumie się całokształt sytuacji życiowej rodziny osoby wnioskującej o ulgę. Rozpoznając zatem wniosek o udzielenie ulgi w trybie powyższej regulacji prawnej organy powinny zbadać, czy sytuacja życiowa osoby wnioskującej o ulgę mieści się w ustawowym pojęciu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" z punktu widzenia stanu rodziny, wieku, występującej niepełnosprawności, stanu zdrowia, wydatków związanych z opieką medyczną i edukacją (vide: wyrok NSA z 7 czerwca 2023 r., I OSK 1478/22 - dostępny https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy czym trudna sytuacja materialna danej rodziny nie uzasadnia jeszcze umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Jest to możliwe dopiero wówczas gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. Owe "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny" najczęściej będą sytuacjami nadzwyczajnymi, na które zobowiązany do zwrotu świadczeń nie ma żadnego wpływu, a zaistnienie których wyłącza lub ogranicza możliwość wykonania zobowiązania lub też doprowadziłoby do takiego pogorszenia sytuacji rodziny, że zostałaby ona narażona na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych (vide: wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21 - dostępny jak wyżej), choć wypada dopuścić także sytuacje będące splotem typowych, zwyczajnych zdarzeń i czynników powodujących, że sytuacja konkretnej rodziny czy osoby może być uznana za szczególną (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 27 września 2018 r., II SA/Gd 482/18). Owa wyjątkowość instytucji umorzenia nienależnie pobranych świadczeń sprawia, że ocena okoliczności, na jakie powołuje się wnioskujący o umorzenie, powinna być dokonana z zastosowaniem surowszych kryteriów dotyczących możliwości wywiązania się przez zobowiązanego z ciążących na nim obowiązków (vide: wyrok NSA z 24 sierpnia 2023 r., I OSK 1273/21). Jednocześnie w judykaturze przyjmuje się, że ulgi, o których mowa w art. 30 ust. 9 u.ś.r., w tym umorzenie należności, znajduje zastosowanie w przypadkach, w których zachodzi duże prawdopodobieństwo, że egzekucja nienależnie pobranego świadczenia może spowodować następstwa niedające się pogodzić z zasadą ochrony godności człowieka, w szczególności przez uniemożliwienie rodzinie świadczeniobiorcy funkcjonowania na poziomie minimum egzystencji. Przyjmuje się także, że zastosowanie ulgi w sprawie zwrotu świadczenia, które zostało wypłacone nienależnie ze środków publicznych, może dotyczyć wyłącznie sytuacji, w których egzekucja nienależnie pobranego świadczenia byłaby nie do pogodzenia z celami u.ś.r., do których należy m.in. wspieranie tych rodzin, które dla realizacji swoich funkcji takiego wsparcia potrzebują (vide: wyrok NSA z 25 sierpnia 2016 r., I OSK 377/15; wyrok NSA z 16 kwietnia 2020 r., I OSK 941/19). W ocenie Sądu analizując przesłanki zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty organy winny zindywidualizować je w odniesieniu do osoby wnioskującej. Inaczej bowiem należy ocenić możliwości spłaty obciążeń finansowych przez osobę samotną, w zaawansowanym wieku, niepełnosprawną, z licznymi nieustępującymi schorzeniami, czy poruszającą się na wózku inwalidzkim aniżeli osoby zdrowej i zdolnej do pracy, a więc mającej szanse na poprawę warunków materialnych. W odniesieniu do osoby starszej i schorowanej organy winny uwzględniać koszty leczenia, zaopatrzenia w środki medyczne, czy też pomocy w życiu codziennym. Takie kryteria wynikają z samego doświadczenia życiowego, a przede wszystkim z właściwego rozumienia celu i funkcji świadczenia, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny, który jest formą pomocy państwa dla osób dotkniętych niepełnosprawnością i dolegliwościami związanymi z podeszłym wiekiem. Nadto, poza jednoznacznym wskazaniem źródeł oraz wysokości dochodu uzyskiwanego przez poszczególnych członków rodziny wnioskodawcy z informacji zgromadzonych w toku postępowania wynikać powinna również wysokość obciążeń finansowych ponoszonych przez wnioskodawcę i jego rodzinę, w tym obciążeń związanych z utrzymaniem mieszkania. Wszystkie te okoliczności winny zostać poddane przez organy dogłębnej i wszechstronnej ocenie, zgodnie z wymogami art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że decyzją z 20 czerwca 2025 r. Prezydent Miasta Łodzi uznał za nienależnie pobrany i zobowiązał E. M. do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. w kwocie 14 214,02 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania decyzji w kwocie 4 376,27 zł, co łącznie stanowi kwotę 18 590,29 zł. Od powyższej decyzji strona nie wniosła odwołania do organu wyższego stopnia, w związku z czym uzyskała ona przymiot ostateczności i prawomocności. Zgodnie z art. 16 § 1 k.p.a. decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji lub wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, są ostateczne. Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub ustawach szczególnych. Zawarta w art. 16 § 1 k.p.a. zasada trwałości decyzji ostatecznych służy realizacji takich wartości jak: pewność, stabilność i bezpieczeństwo obrotu prawnego, ochrona praw nabytych jednostki, zaufanie obywateli do władzy publicznej oraz prawa. Decyzja ostateczna oznacza zatem rozstrzygnięcie sprawy w sposób definitywny. Dopiero gdyby nastąpiła eliminacja z obrotu prawnego w trybie prawem przewidzianym ostatecznego rozstrzygnięcia, wówczas otworzyłaby się możliwość ponownego rozstrzygnięcia tej samej sprawy. Tym samym ostateczne decyzje organów administracji publicznej korzystają z domniemania legalności. Dopóki więc w obrocie prawnym funkcjonuje ostateczna decyzja Prezydenta Miasta Łodzi z 20 czerwca 2025 r., która korzysta z domniemania legalności, dopóty poza zakresem zainteresowania organów orzekających i poza zakresem sądowej kontroli pozostają podnoszone przez skarżącą okoliczności związane z równoczesnym pobieraniem zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego oraz uznaniem zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrany. W sprawie niespornym jest, że poddane sądowej kontroli postępowanie zainicjował wniosek skarżącej z 22 lipca 2025 r. o umorzenie w całości kwoty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami. Wnioskodawczyni podniosła w nim, że jest osobą w podeszłym wieku, niepełnosprawną w stopniu znacznym, po przebytym udarze mózgu, wymagającą stałej opieki i leczenia. Z wyjaśnień strony wynika, że pobiera ona niską emeryturę w wysokości 1783,51 zł miesięcznie, nie posiada żadnych oszczędności ani majątku. Koszty rehabilitacji, leczenia oraz bieżącego utrzymania znacznie przekraczają jej możliwości finansowe. Strona mieszka wspólnie z mężem, jednak małżonkowie prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Miesięczne wydatki wnioskodawczyni wynoszą: czynsz za lokal - 430 zł, energia elektryczna - 360 zł, leki i opieka medyczna - 150 zł, żywność, środki higieny -1000 - 1200 zł. W przypadku odmowy umorzenia należności strona wniosła o rozłożenie należności na raty w wysokości 50 zł miesięcznie. Do wniosku strona załączyła decyzję ZUS o waloryzacji emerytury i ponownym obliczeniu wysokości świadczenia uzupełniającego z 1 marca 2025 r., decyzję ZUS z 1 kwietnia 2025 r. o przyznaniu dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego w kwocie 1878,91 zł, potwierdzenie wypłaty emerytury w wysokości 1783,51 zł, orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Łodzi o zaliczeniu skarżącej do znacznego stopnia niepełnosprawności, decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 20 czerwca 2025 r. Z poczynionych przez organ pierwszej instancji ustaleń wynika również, że aktualnie kwota nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wynosi 14 214,02 zł, odsetki ustawowe za opóźnienie naliczone do dnia wydania decyzji wynoszą 4541,00 zł, co łącznie stanowi kwotę 18 755,02 zł. W ocenie Sądu organy obu instancji zgromadziły kompletny, a zarazem wystarczający dla rozstrzygnięcia sprawy materiał dowodowy, nie mniej jednak poddały go zaledwie częściowej, wybiórczej ocenie, naruszając tym samym przepisy art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Sąd mając na uwadze pierwotną treść wniosku skarżącej z 22 lipca 2025 r. doszedł do przekonania, że orzeczona przez organ pierwszej instancji, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r., odmowa umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jest w realiach kontrolowanej sprawy co do zasady poprawnie, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., uzasadniona. Organowi nie można w tym zakresie postawić skutecznego zarzutu naruszenia granic uznania administracyjnego. Rację ma niewątpliwie organ twierdząc, że strona posiada niewielkie, lecz stałe dochody, wobec czego spłata zadłużenia nie jest niemożliwa. Trafnie argumentowały w tym zakresie organ pierwszej instancji jak i organ odwoławczy, że co do zasady do świadczeń rodzinnych uprawnione są jedynie osoby o niewysokich dochodach, spełniające kryterium dochodowe. Zatem trudna sytuacja materialna rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości. Jest to możliwe tylko wówczas, gdy sytuacja rodziny będzie "szczególna" i to szczególna na tle innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych, a nie względem wszystkich rodzin, co w realiach rozpatrywanej sprawy nie miało miejsca. Organ przypomniał, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest najdalej idącą ulgą i dlatego powinno być stosowane na zasadzie wyjątku od zasady, którą jest obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Również zły stan zdrowia, wymagający leczenia, a w konsekwencji ponoszenie zwiększonych wydatków nie uzasadnia automatycznie zastosowania ulgi w postaci umorzenia należności. Sam fakt posiadania przez E. M. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może stanowić samoistnej przesłanki umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Trudna sytuacja materialna danej osoby także nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego do zwrotu nie pozwala na spłatę należności. Nie chodzi w tym przypadku o subiektywne przekonanie co do umorzenia należności, ale o rzeczywisty brak możliwości zapłaty spowodowany nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi zdarzeniami losowymi powodującymi utratę majątku, czy też inne nadzwyczajne względy, zdarzenia losowe powodujące znaczne osłabienie zdolności płatniczych dłużnika (wypadek powodujący inwalidztwo, pożar, czy inne klęski żywiołowe). Analiza akt sprawy pozwala stwierdzić z kolei, że z przekroczeniem granic uznania administracyjnego, bo bez dostatecznego uzasadnienia swojego stanowiska w odniesieniu do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ orzekł o odmowie rozłożenia na raty w wysokości 50 zł miesięcznie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 01.10.2019 r. do 31.03.2025 r. oraz o rozłożeniu na 48 rat nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, z czego 47 rat płatnych po 395,00 zł miesięcznie, 1 - jedna, ostatnia rata w wysokości 190,02 zł, którą należy powiększyć o odsetki ustawowe za opóźnienie doliczone do dnia całkowitej spłaty zadłużenia. Nie budzi wątpliwości Sądu, że decyzja wydawana, na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. ma charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może choć nie ma takiego obowiązku wydać decyzję pozytywną dla wnioskodawcy i zastosować jedną z ulg przewidzianych w powyższym unormowaniu. Warunkiem udzielenia ulgi jest, jak już była o tym wyżej mowa, wystąpienie szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny wnioskodawcy. Zastosowanie ulgi może mieć więc miejsce w sytuacjach wyjątkowych, biorąc pod uwagę, że ustawodawca przesądził o tym, iż jedynie "szczególnie" uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny pozwalają potencjalnie na takie działanie administracji. Na wnioskującym ciąży przedstawienie okoliczności, które - jego zdaniem - świadczą o potrzebie zastosowania w stosunku do niego ulgi, i dowodów w tym zakresie (wnoszący o udzielenie ulgi, podając przeszkody uniemożliwiające zwrot określonej należności, sam najczęściej dysponuje stosownymi dowodami, mogącymi potwierdzić fakty, na które się powołuje), co naturalnie nie zwalnia organu administracji z obowiązku podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy (zgodnie z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.), tj. ustalenia sytuacji rodzinnej, dochodowej, majątkowej i zdrowotnej oraz miesięcznych i stałych zobowiązań i wydatków członków rodziny, a także możliwości podjęcia przez nich dodatkowego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i pozyskania środków finansowych w inny sposób (np. w postaci kredytu czy pożyczki), a następnie ich oceny pod kątem zasadności udzielenia ulgi. Organ administracji powinien w szczególności rozważyć, czy nieudzielenie ulgi w konkretnym przypadku zagrozi zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych członków rodziny, zwłaszcza w dłuższej perspektywie. Orzekając w przedmiocie rozłożenia na raty nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego i odmowy rozłożenia na raty w wysokości 50 zł, organ powinien wziąć pod uwagę całokształt materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie i swoje stanowisko w tym zakresie należycie i rzetelnie umotywować. Odmawiając rozłożenia na raty w wysokości 50 zł organ stwierdził zaledwie, że przeszkodą do uwzględnienia wniosku skarżącej w tym zakresie jest interes społeczny, albowiem należności budżetowe podlegają szczególnej ochronie i winny być regulowane w pierwszej kolejności. Organ argumentował również, że w interesie społecznym leży, aby nienależnie pobrane świadczenia, udzielone w ramach pomocy Państwa jak najszybciej zostały zwrócone, celem dalszego ich wykorzystania na cele publiczne. Ponadto, w przekonaniu organu, rozłożenie na raty w wysokości 50 zł miesięcznie skutkowałoby znacznym wydłużeniem okresu spłaty należności, a co za tym idzie naliczeniem wyższej kwoty odsetek, co w konsekwencji mogłoby skutkować pogorszeniem sytuacji materialnej wnioskodawczyni. Wyrażając swoje stanowisko w tym zakresie organ niewątpliwie dał prymat interesowi społecznemu, nie uwzględniając jednak indywidualnego interesu wnioskodawczyni, a mianowicie aktualnej sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, udokumentowanej w materiale dowodowym sprawy, w tym jej realnych możliwości płatniczych, co świadczy o naruszeniu przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy. Natomiast orzekając o rozłożeniu należności na 48 rat, z których 47 rat jest płatnych po 395 zł miesięcznie, organ pominął zupełnie, że po uiszczeniu czynszu - 430 zł miesięcznie, energii elektrycznej - 360 zł, zakupieniu leków i opłaceniu opieki medycznej - 150 zł, z emerytury w wysokości 1783,51 zł miesięcznie, skarżącej na życie pozostanie stosunkowo niewielka kwota 843,51 zł, z której będzie ona zobowiązana jeszcze uiścić ratę w wysokości 395 zł. Na życie, a więc zakup żywności, środków czystości, odzieży i obuwia skarżącej pozostanie kwota 448,51 zł miesięcznie (średnio tygodniowo 112 zł), która nie pozwala żyć chociażby na poziomie minimum egzystencji. Jest to kwota uwłaczająca godności człowieka. Ustalając wysokość rat organ ponad wszelką wątpliwość nie musi uwzględnić każdego żądania strony co do wysokości raty deklarowanej do spłaty (w tym wypadku - 50 zł miesięcznie), niemniej jednak nie może działać arbitralnie, dowolnie, sprzecznie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, bez uwzględnienia okoliczności konkretnej sprawy, w tym z pominięciem aktualnej sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej. Ocena sytuacji dochodowej musi obejmować nie tylko aktualną sytuację finansową zobowiązanego i jego rodziny ale także ocenę, czy członkowie rodziny, w tym wnioskodawca posiadają zdolność do podjęcia pracy lub do pozyskania środków z innych źródeł. Ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" umożliwiających organowi umorzenie, odroczenie terminu płatności czy rozłożenie na raty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych winna być dokonywana w odniesieniu do realnej i aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Rozpoznając sprawę administracyjną organ obowiązany jest każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie ulg w spłacie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Podstawą dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny wnioskodawcy i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń, czego w realiach kontrolowanej sprawy ewidentnie zabrakło. Co istotne, skarżąca w treści wniosku z 22 lipca 2025 r. deklarowała ponoszenie innych stałych wydatków (żywność, środki higieny) na poziomie ok. 1000-1200 zł miesięcznie, jednakże co wynika z motywów decyzji organów obu instancji kwestia ponoszenia tychże wydatków została przemilczana. Pozostawała tym samym poza zakresem rozważań i oceny organów orzekających w sprawie. Wydając zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą organy ewidentnie nie oceniły całokształtu sytuacji rodzinnej skarżącej, w szczególności nie dokonały pełnej, kompleksowej analizy dochodowej oraz wydatków, które skarżąca ponosi w celu zaspokojenia swoich potrzeb życiowych. Nie uwzględniono w nich tak oczywistych kosztów, jak koszty związane z wyżywieniem, zakupem odzieży, obuwia, środków czystości, choć winno to mieć wpływ na całościową ocenę szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Oczywistym jest, że koszty te są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania każdego człowieka, stąd ustalenia w tym zakresie nie mogły zostać, choć co pozostaje bezsporne w rozpatrywanej sprawie, zostały pominięte przy wydaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie ulgi. Ustalając system ratalny w spłacie należności organ winien kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego uwzględnić nie tylko interes publiczny, ale także wyważyć interes strony, bowiem jeśli strony nie będzie stać na utrzymanie po opłaceniu rat, wówczas z dużym stopniem prawdopodobieństwa może stać się ona beneficjentką organów pomocy społecznej, a wówczas ciężar jej utrzymania i wypłacanych zasiłków będzie obciążał ogół społeczeństwa. Dodać w tym miejscu trzeba, że w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji skarżąca podniosła zarzut nieuwzględnienia przez Prezydenta Miasta Łodzi wszystkich okoliczności życiowych, zdrowotnych i ekonomicznych powtarzając, że żyje z emerytury w wysokości 1783,51 zł, a jej miesięczne koszty utrzymania związane z opłaceniem czynszu, energii elektrycznej, leków i leczenia wynoszą około 950 zł, wobec czego pozostałe środki nie pozwalają skarżącej na uregulowanie rat w wysokości 395 zł. Po opłaceniu rachunków z emerytury skarżącej pozostaje jej często kwota niewystarczająca na pokrycie podstawowych potrzeb, takich jak zakup żywności, środków higieny czy odzieży. Zarzut tej treści, co wynika jasno z lektury zaskarżonej decyzji, nie został dostrzeżony przez Kolegium, którego obowiązkiem zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania wyrażoną w art. 15 k.p.a., było ponowne rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej, a tym samym ustosunkowanie się do istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy zarzutów odwołania, czego ewidentnie na gruncie rozpatrywanej sprawy zabrakło. W toku postępowania odwoławczego uwadze Kolegium umknął ponadto dość istotny z punktu widzenia oceny legalności zaskarżonej decyzji fakt. Mianowicie, skarżąca w odwołaniu od decyzji zmodyfikowała pierwotny wniosek domagając się umorzenia całości zadłużenia lub umorzenia odsetek i rozłożenia należności na raty w kwocie nie wyższej niż 100 zł miesięcznie, a w dalszej części odwołania o rozważenie możliwości umorzenie odsetek w całości lub w części, co nakładało na organ odwoławczy obowiązek uwzględnienia zmiany żądania, a tym samym uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozstrzygnięcia organowi pierwszej instancji celem rozpoznania zmodyfikowanego wniosku. Orzekanie w przedmiocie umorzenia odsetek w całości lub w części i rozłożenia na raty bezpośrednio przez organ odwoławczy pozbawiłoby stronę prawa do merytorycznej kontroli tego konkretnego elementu decyzji, czyniąc go de facto jednoinstancyjnym i niezaskarżalnym w administracyjnym toku instancji. W sytuacji wszczęcia postępowania na zasadzie skargowości (na żądanie strony), a właśnie takie jest w sprawie podlegającej rozpoznaniu, rodzaj sprawy i jego przedmiot określa treść zgłoszonego żądania. Wszczęte postępowanie administracyjne nie oznacza dowolności organu administracji publicznej i organ ten nie jest władny do zmiany tego żądania. Stwierdzone wyżej uchybienia organu odwoławczego jak i organu pierwszej instancji świadczą o wydaniu decyzji z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a co za tym idzie z przekroczeniem granic uznania administracyjnego, co obligowało Sąd do ich uchylenia. Sąd uznał za dowolne i przekraczające zasadę swobodnej oceny dowodów ustalenia faktyczne organów administracji publicznej dokonane w niniejszej sprawie. Zarzut dowolności zostaje bowiem wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc po podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego jako warunku niezbędnego dla wydania decyzji o przekonującej treści. Dopiero po należytym ustaleniu stanu faktycznego organy winny ocenić, dając temu wyraz w uzasadnieniach podjętych rozstrzygnięć, złożony przez skarżącą wniosek o udzielenie ulgi w spłacie nienależnie pobranych świadczeń, konfrontując przy tym poczynione w tym przedmiocie ustalenia z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty przez skarżącą przedmiotowych świadczeń. Odnosząc się do wniosku o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów wymienionych w treści pisma pełnomocnika skarżącej z 30 kwietnia 2026 r. na okoliczność stanu zdrowia skarżącej, z których wynika, że w okresie od października 2025 r. do lutego 2026 r. skarżąca aż 9 razy przebywała w szpitalu, stwierdzić trzeba, że są to nowe okoliczności, które miały miejsce już po zakończeniu kontrolowanego postępowania i wydaniu zaskarżonej decyzji Kolegium z 26 sierpnia 2025 r., wobec czego pozostawały one bez istotnego wpływu na ocenę jej legalności. Sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności organów administracji publicznej, w oparciu o stan faktyczny i prawny ustalony w dacie orzekania przez organ, na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w aktach postępowania administracyjnego. Kontrola ta nie oznacza jednak przejęcia sprawy do końcowego rozpatrzenia i rozstrzygnięcia, bowiem w tym zakresie właściwy jest organ administracyjny. Sąd nie posiada kompetencji do umorzenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia ani też do rozłożenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia na dogodne dla strony raty. Wyjaśnić również trzeba, że zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Zakres postępowania dowodowego określony w art. 106 § 3 p.p.s.a. w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest dostosowany do funkcji tego postępowania, której celem jest ocena zgodności z prawem procesu zastosowania przez organy administracji publicznej norm prawa do określonego stanu faktycznego. W trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. sąd administracyjny nie może dokonywać ustaleń, które prowadziłyby do nowego ustalenia stanu faktycznego w sprawie administracyjnej albo kontynuowania postępowania dowodowego prowadzonego przez organy. Co do zasady dyspozycja art. 106 § 3 p.p.s.a. nie daje podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania przed organem administracji. Posłużenie się w powyższym przepisie stwierdzeniem "sąd może" wyraźnie wskazuje na uprawnienie sądu, a nie jego obowiązek. Wyjaśnić w związku z powyższym również trzeba, że zgodnie z art. 122 p.p.s.a., Sąd rozpoznający sprawę w trybie uproszczonym może przekazać sprawę do rozpoznania na rozprawie. Przepis ten wskazuje na kompetencję Sądu do skierowania sprawy na rozprawę, nie wprowadzając jednocześnie obowiązku Sądu w tym zakresie. Przekazanie sprawy do rozpoznania na rozprawie jest uprawnieniem a nie obowiązkiem sądu, któremu ustawodawca, w omawianej kwestii, pozostawił całkowitą swobodę nie wskazując żadnych kryteriów, którymi powinien kierować się stosując art. 122 p.p.s.a. W kontrolowanej sprawie Sąd, wobec treści pisma pełnomocnika skarżącej z 30 kwietnia 2026 r., nie stwierdził podstaw do rozpoznania sprawy na rozprawie. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, o czym orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając wniosek skarżącej organ uzupełni dowody w zakresie aktualnej sytuacji skarżącej i jej rodziny, uwzględni poczynione w niniejszym uzasadnieniu rozważania (art. 153 p.p.s.a.) i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające prawu. dj