II SA/Łd 156/26

Dnia 7 maja 2026 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agata Sobieszek–Krzywicka Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk Sędzia WSA Michał Zbrojewski (spr.) Protokolant Asystent sędziego Tomasz Stańczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 maja 2026 roku sprawy ze skargi M.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 12 stycznia 2026 roku znak sprawy: 010070/680/4778562/2025 postępowanie: 55214256 w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 września 2025 roku, znak sprawy: 010070/680/4778562/2025, postępowanie: 55214256.

Zaskarżoną decyzją z 12 stycznia 2026 r. nr 555214256, znak: 010070/680/4778562/2025 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie po rozpatrzeniu odwołania M. P. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 1691), powoływanej dalej jako: "k.p.a." oraz art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 ze. zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d." utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z 3 września 2025 r. nr 555214256, znak: 010070/680/4778562/2025 o odmowie prawa do świadczenia wychowawczego na A. P. na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji stwierdził, że na podstawie wyroku sądu z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] ustalił, że opiekę faktyczną nad dzieckiem sprawuje inna osoba uprawniona. Jednocześnie poinformował, że zmiana decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego będzie możliwa jedynie po wydaniu przez sąd nowego wyroku lub postanowienia, w którym na nowo zostanie określony sposób sprawowania opieki nad dzieckiem. Odwołanie od ww. decyzji wniósł skarżący nie zgadzając się z jej rozstrzygnięciem. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Organ, po przywołaniu treści art. 4 ust. 1 pkt 1, art. 5 ust. 2a, art. 19 ust. 2, art. 22 u.p.p.w.d. oraz art. 365 § 1 k.p.c. wskazał, że skarżący nie pełnia warunków do przyznania świadczenia, ponieważ zgodnie z wyrokiem sądowym dziecko ma miejsce zamieszkania przy matce. Z dokumentacji wynika, że wniosek o świadczenie wychowawcze na dziecko na okres świadczeniowy 2025/2026 złożyli oboje rodzice. Matka dziecka M. A. złożyła wniosek 3 lutego 2025 r. i po jego rozpatrzeniu informacją z 4 marca 2025 r. powiadomiono o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego na okres świadczeniowy 2025/2026. Skarżący analogiczny wniosek złożył 30 maja 2025 r. Organ wyjaśnił, że w związku ze złożeniem wniosków od dwóch osób uprawnionych konieczne było wezwanie wnioskodawców do dostarczenia sądowych dokumentów potwierdzających sprawowanie wyłącznej lub naprzemiennej opieki nad dzieckiem. Drugi rodzic do wniosku dołączył postanowienie Sądu Rejonowego w P. z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] z którego wynika, że miejsce zamieszkania dziecka znajduje się przy matce, które zostało uwzględnione we wniosku złożonym na okres świadczeniowy 2025/2026. Wobec faktu, że w sprawie jest wyrok sądowy, w którym wprost określono zasady sprawowania opieki nad dzieckiem, w tym konkretnie ustalono, że pieczę nad dzieckiem sprawować będzie matka, organ administracyjny zobowiązany jest do uwzględniania orzeczeń sądu przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia wychowawczego. Organ nie kwestionuje praw rodzicielskich żadnego z rodziców, lecz ustala komu przysługuje świadczenie wedle przepisów u.p.p.w.d. Świadczenie wychowawcze nie przysługuje zatem skarżącemu na okres świadczeniowy 2025/2026. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi M. P. zaskarżył w całości decyzję organu II instancji zarzucając jej naruszenie: 1. art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 22 u.p.p.w.d. poprzez błędną wykładnię polegającą na utożsamieniu prawa do świadczenia wyłącznie z formalnym orzeczeniem sądu o miejscu zamieszkania dziecka, podczas gdy ustawa wprost wymaga stanu faktycznego: wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka; 2. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez: a. zaniechanie wszechstronnego ustalenia stanu faktycznego; b. odmowę przeprowadzenia realnego postępowania wyjaśniającego; c. oparcie decyzji na oświadczeniu strony, które nie zostało zweryfikowane pomimo istotnych wątpliwości co do jego prawdziwości; d. pominięcie bezspornego faktu, że małoletni od 24 kwietnia 2024 r. faktycznie i nieprzerwanie przebywa u skarżącego; 3. art. 72 ust. 1 Konstytucji RP poprzez wydanie decyzji sprzecznej z zasadą ochrony dobra dziecka skutkującej kierowaniem środków publicznych do osoby niesprawującej faktycznej opieki; 4. art. 3 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. nr 120, poz. 526) poprzez nieuwzględnienie nadrzędnego interesu dziecka na rzecz formalizmu administracyjnego. Skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji organów obu instancji oraz zobowiązanie organu do ponownego rozpoznania sprawy z nakazem uwzględnienia rzeczywistego stanu faktycznego, a w szczególności ustalenia, kto faktycznie sprawuje opiekę i ponosi koszty utrzymania małoletniego A. P. z uwzględnieniem konstytucyjnej zasady dobra dziecka. W uzasadnieniu wyjaśnił, że małoletni od 24 kwietnia 2024 r. faktycznie przebywa u skarżącego, który ponosi 100% kosztów jego utrzymania i sprawuje całodobową opiekę. Matka dziecka nie sprawuje opieki i nie łoży na nie. Organ administracji oparł się wyłącznie na formalnym orzeczeniu sądu pomijając ciąg zdarzeń, które jednoznacznie przesądzają o faktycznym stanie opieki. 29 kwietnia 2024 r. matka pozostawiła małoletniego pod opieką skarżącego. Od tego dnia nie sprawuje faktycznej opieki, nie ponosi kosztów utrzymania, nie utrzymuje kontaktów. Cały ciężar utrzymania i opieki przejął skarżący. Ponadto skarżący jest na bieżąco zobowiązywany przez Urząd Miasta T. do uiszczania opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi za małoletniego A. P.. Nałożenie tego obowiązku jest możliwe wyłącznie w oparciu o ustalenie przez ten urząd faktu zamieszkiwania dziecka pod adresem skarżącego. Skarżący nadmienił, że 3 lutego 2025 r. matka dziecka złożyła w ZUS wniosek oświadczając, że małoletni pozostaje przy niej i wspólnie z nią zamieszkuje, co jest sprzeczne z ustaleniami. Pomimo istnienia tak oczywistych okoliczności, ZUS nie zweryfikował oświadczenia matki, nie zwrócił się do innych instytucji i przyznał świadczenie w oparciu o informacje jawnie sprzeczne z innymi danymi administracyjnymi. W konsekwencji świadczenie trafia do osoby, która poświadcza nieprawdę we wnioskach o 800+ i nie sprawuje opieki, co jest sprzeczne z prawem i interesem społecznym. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W ramach takiej kontroli sąd nie może kierować się względami słuszności czy zasadami współżycia społecznego. Zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych i przyczyny wzruszenia aktów organów administracji publicznej Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu co uzasadnia jej uchylenie. Spór w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy Prezes ZUS wraz z organem I instancji zasadnie odmówili skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego tylko i wyłącznie w oparciu o postanowienie Sądu Rejonowego w P. z 8 sierpnia 2024 r., sygn. akt [...] z którego wynika, że miejsce zamieszkania dziecka znajduje się przy matce, a nie przy skarżącym. Podstawę materialnoprawną wydanych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 1576 z zm.), powoływanej dalej jako: "u.p.p.w.d.". Zgodnie z treścią art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (ust. 2 pkt 1). W myśl art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z kolei zgodnie z art. 22 u.p.p.w.d. w przypadku zbiegu prawa rodziców do świadczenia wychowawczego, świadczenie to wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek. W przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic, złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, ZUS ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w celu ustalenia osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Przepisy art. 15 ust. 2 stosuje się. Z przywołanych regulacji wynika, że przesłanką przyznania uprawnionemu świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem i utrzymywanie dziecka. Wspólne zamieszkiwanie z dzieckiem jest przy tym rozumiane jako fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem i faktycznie ponosi koszty utrzymania dziecka. O prawie do świadczenia wychowawczego, poza przypadkiem opieki naprzemiennej, decyduje przesłanka o charakterze faktycznym. Świadczy to o konieczności ustalenia stanu faktycznego, a nie prawnego. Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności kontrolowanej sprawy należy wskazać, że organ II instancji dokonał błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. uznając, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania i utrzymywania dziecka przez z matką dziecka wynika wyłącznie z postanowienia sądu powszechnego. Organ odwoławczy, wskazując na postanowienie sądu powszechnego, przyjął, że dziecko którego dotyczy wniosek, zamieszkuje z matką, która sprawuje nad nim wyłączną opiekę. Choć z pism skarżącego wynika, że dziecko zamieszkuje faktycznie z nim. Jednocześnie stwierdzić należy, że organ odwoławczy nie przeprowadził postępowania wyjaśniającego i nie zweryfikował, gdzie faktycznie przebywa dziecko i kto się nim opiekuje. Należy podkreślić, że za błędną należy uznać wykładnię art. 4 ust. 2 pkt 1 i art. 22 u.p.p.w.d. uznającą, że przesłanka wspólnego zamieszkiwania, utrzymywania dziecka i sprawowania nad nim faktycznej opieki wynika wyłącznie z orzeczeń sądowych dotyczących wykonywania pieczy i władzy rodzicielskiej, a nie jest związana z rzeczywistym zamieszkiwaniem i sprawowaniem opieki nad dzieckiem (por. wyroki WSA: w Gdańsku z 13 listopada 2024 r., sygn. akt II SA/Gd 186/24 oraz WSA w Łodzi z 5 lutego 2025 r., sygn. akt II SA/Łd 867/24, dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA"). Wskutek dokonania błędnej wykładni art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d. oraz braku ustalenia miejsca zamieszkania syna skarżącego w spornym okresie, a w rezultacie naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, organ przedwcześnie uznał, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego naruszając tym samym przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że obowiązkiem organów administracji publicznej jest zgodnie z art. 7 k.p.a. podejmowanie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 8 k.p.a. organy powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej. Przepisy te znajdują doprecyzowanie m.in. w art. 77 § 1 k.p.a., zgodnie z którym organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Art. 80 k.p.a. stanowi natomiast, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Sytuacja taka powinna mieć miejsce szczególnie w sytuacji, gdy o świadczenie, na ten sam okres, występują (jak w kontrolowanej sprawie) osoby, z których każda z osobna wskazuje siebie jako osobę sprawującą faktyczną opiekę nad dzieckiem. W takiej sytuacji podstawowym i pierwszym zadaniem organu jest ustalenie, czy faktyczna opieka nad dzieckiem jest sprawowana przez oboje wnioskodawców. Jeżeli zaś istnieją w tym zakresie jakiekolwiek wątpliwości, organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, w tym także może zwrócić się do właściwego kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dotyczy to również sytuacji, gdy konkurujący wnioskodawca złoży wniosek już po przyznaniu świadczenia innemu wnioskodawcy i pojawi się wątpliwość co do sprawowania opieki nad dzieckiem przez rodzica otrzymującego świadczenie (zob. J. Gałązka-Marek [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019, art. 22). W kontrolowanej sprawie organy zaniechały takich działań. Wskazane uchybienia w zakresie postępowania wyjaśniającego mają istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalenie wskazanych okoliczności faktycznych przesądza bowiem o tym, czy skarżącemu przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego. Jak już bowiem wcześnie wskazano opieka, powinna obejmować rzeczywiste przebywanie i zamieszkiwanie z dzieckiem. Wspólne zamieszkiwanie natomiast, co do zasady, wiąże się z faktycznie sprawowaną opieką nad dzieckiem. Sytuacja w której oboje rodzice składają wniosek o przyznanie świadczenia, obliguje organ do przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność tego, który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem. Dopiero ustalenie, że opieka jest sprawowana równocześnie przez oboje rodziców, daje organowi podstawę do stwierdzenia, że świadczenie powinno być wypłacone temu z rodziców, który jako pierwszy złożył wniosek. Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego prowadzenia postępowania wyrażone w wyroku i weźmie pod uwagę okoliczności dotyczące konieczności poszerzenia materiału dowodowego i dokonania jego prawidłowej oceny z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska. Obowiązkiem organu w pierwszej kolejności będzie zatem ustalenie który z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad dzieckiem, a następnie prawidłowe rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na syna z uwzględnieniem wyrażonego przez Sąd stanowiska. Mając powyższe na uwadze Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. orzekł jak sentencji wyroku. ds