II SA/Gl 705/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant referent Renata Pacewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2023 r. sprawy ze skargi M. K. (K.) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 15 marca 2023 r. nr SKO.PS/41.5/212/2023/5553 w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia 9 lutego 2023 roku nr [...].

Zaskarżoną decyzją z 15 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Z. z 9 lutego 2023 r., ustalającą odpłatność M. K. (skarżącego) za pobyt jego matki – M. S. w Domu Pomocy Społecznej w Z. (DPS). Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy: Zawiadomieniem z 11 stycznia 2023 r. organ I instancji wszczął wobec skarżącego postępowanie w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt jego matki w DPS. Wcześniej skarżący odmówił zawarcia umowy o ponoszeniu odpłatności za pobyt tego członka rodzinny w DPS. Decyzją z 9 lutego 2023 r. organ I instancji ustalił skarżącemu odpłatność za pobyt matki w DPS za okres od dnia 29 lipca 2022 r. w kwocie 1003,88 zł miesięcznie. W uzasadnieniu wskazano na poczynione w toku postępowania ustalenia. Według nich skarżący jest synem mieszkańca DPS, kwota 70 % dochodu tego mieszkańca jest mniejsza od całkowitej opłaty za pobyt DPS, pozostała do uiszczenia kwota wynosi 3684,14 zł. Skarżący prowadzi dwuosobowe gospodarstwo domowe, a dochód jego rodziny wynosi 5607,75 zł i jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Skarżący nie zgodził się z decyzją organu I instancji i wniósł od niej odwołanie, wyrażając niezadowolenie z podjętego rozstrzygnięcia. Zaskarżoną decyzją z 15 marca 2023 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało jednak w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium nakreśliło przebieg dotychczasowego postępowania oraz przytoczyło i omówiło podstawę normatywną rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy przyznał moc dowodową zebranemu w sprawie materiałowi dowodowemu na okoliczność ustalenia sytuacji dochodowej strony oraz uznał za prawidłowe ustalenia poczynione przez organ I instancji. Zaakcentował, że okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej czy majątkowej nie mogą mieć znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez zobowiązanego. Mogą one natomiast stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. Kolegium zauważyło przy tym, że skarżący złożył wniosek o zwolnienie z ponoszenia opłat za pobyt matki w DPS i w związku z tym wskazało, że wniosek ten zostanie zbadany w odrębnym postępowaniu administracyjnym. W skardze na powyższą decyzję skarżący zarzucił naruszenie przepisów procesowych. Jednak nie wskazał konkretnych przepisów procesowych, których dotyczy ten zarzut. W uzasadnieniu skargi zaakcentował, że oczekiwał na decyzję o umieszczeniu jego matki w DPS. Jednak otrzymał ją dopiero w dniu 16 lutego 2023 r. czyli aż 7 siedem miesięcy po jej umieszczeniu w DPS. Według skarżącego na skutek opóźnienia w przekazaniu mu tej decyzji doszło do powstania zadłużenia z tytułu opłat za pobyt w DPS. Obecnie zaś nie posiada środków, aby spłacić zadłużenie. Wskazał, że sam się leczy, jest pod stałą opieką lekarską i kardiologiczną, jest po dwóch zawałach, ma wszczepione by-passy. Podniósł także, że jego stosunki z matką zawsze były negatywne. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 21 września 2023 r. skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Wyjaśnił, że od samego początku nie zgadza się z decyzjami i w całości je kwestionuje. Podniósł także, że organy nie wzięły pod uwagę, że iż kwota, która pozostanie mu po zapłaceniu za pobyt matki w DPS nie wystarcza na bieżące utrzymanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie z podniesionych w niej zarzutów okazały się zasadne. Przedmiotem kontroli Sądu w rozpoznawanej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji, w której skarżącemu ustalono odpłatność za pobyt ojca w DPS. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie rozstrzygnięć stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (obecnie t.j. Dz.U. z 2023, poz. 901 ze zm., dalej w skrócie "u.p.s."). W art. 60 ust. 1 tej ustawy wprowadzono generalną zasadę, zgodnie z którą pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt w domu społecznej określone zostały w art. 61 ust. 1 u.p.s.. Są to w kolejności: 1) mieszkaniec domu, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Dodać przy tym należy, że jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale I OPS 7/17 z dnia 11 czerwca 2018 r., wynikający z mocy ustawy obowiązek ponoszenia opłaty za osobę przebywającą w domu pomocy społecznej, ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach, wymaga swego skonkretyzowania i zindywidualizowania zarówno co do wysokości, jak i osoby nim obciążonej. Formą, oprócz umowy, może tu być decyzja, o której mowa w art. 59 ust. 1 u.p.s. Jak wynika z akt administracyjnych w przedmiotowej sprawie istniały podstawy do decyzyjnego określenia opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej. Skarżący odmówił bowiem zawarcia umowy. Nie stanowi przedmiotu sporu okoliczność, że skarżący jest synem mieszkańca DPS, kwota 70 % dochodu tego mieszkańca jest mniejsza od całkowitej opłaty za pobyt DPS, pozostała do uiszczenia kwota wynosi 3684,14 zł. Ponadto niesporne jest, że skarżący prowadzi dwuosobowego gospodarstwo domowe, a dochód jego rodziny wynosi 5607,75 zł i jest wyższy niż 300 % kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W ocenie Sądu o wadliwości zaskarżonej decyzji stanowi to, że organy obu instancji całkowicie pominęły, że na gruncie art. 61 ust. 2d u.ś.r. ich obowiązkiem było uwzględnienie "dochodów i możliwości" skarżącego. Obowiązek ten oznacza, że nie można było ograniczać się do działania wyłącznie matematycznego, mającego na celu ustalenie jego dochodu, a w konsekwencji wyłącznie do ustalenia, czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego. Nie wystarczało więc, aby przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnić jedynie to, by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% kryterium dochodowego. Tym samym nie można było poprzestać na prostym wyniku obliczeń w postaci - różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, i ograniczyć się wyłącznie do stwierdzenia, że wynik mieści się w ustalonej, dodatniej różnicy między dochodem na osobę w rodzinie a kwotą 300% kryterium dochodowego. Konieczne pozostawało bowiem, zgodnie z treścią art. 61 ust. 2d u.p.s., uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2, jak i wynikających z art. 103 ust. 2 u.p.s., tj. poza wysokością dochodów także "możliwości", o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. Tych "możliwości" skarżącego organy nie wzięły w ogóle pod uwagę i nie poczyniły w tym zakresie koniecznych ustaleń. Zaakcentować należy, że przepis art. 61 u.p.s. został znowelizowany ustawą z dnia 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz. U. z 2019 r., poz. 1690). Ustępy 2d – 2f dodane przez art. 1 pkt 7 lit. a przywołanej ustawy zmieniającej obowiązują od 4 października 2019 r. Skoro ustawodawca, dokonując przywołanej wyżej nowelizacji, nie zmienił brzmienia art. 61 ust. 2d u.p.s., który nadal odwołuje się do art. 103 ust. 2 u.p.s., to uznać należy, że intencją ustawodawcy było, aby organ przy ustalaniu opłaty uwzględniał nie tylko kryterium dochodowe, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale również dochody i możliwości osoby zobowiązanej, o czym wyraźnie stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s. W konsekwencji odmowa podpisania umowy dotyczącej odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., a przepis ten obliguje przy ustalaniu wysokości opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej do uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale też ograniczeń wskazanych w art. 103 ust. 2 u.p.s. Nie chodzi więc jedynie o zbadanie spełnienia warunku dochodowego, określonego w art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. a ustawy, ale również o zbadanie możliwości strony ( zob. wyroki WSA: w Poznaniu z 11 marca 2021 r. sygn. IV SA/Po 1783/20; w Lublinie z dnia 26 stycznia 2021 r. sygn. II SA/Lu 722/20 i z 9 czerwca 2022 r. sygn. II SA/Lu 165/22; w Gliwicach z 21 października 2021 r. sygn. II SA/Gl 810/21, z 9 czerwca 2022 r. sygn. II SA/Gl 297/22, z 1 grudnia 2022 r. sygn. II SA/Gl 1056/22, z 3 marca 2023 r. sygn. II SA/Gl 1669/22 ). W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi. Należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (zob. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. VI, Lex el.). W rezultacie to do organu należy ocena "możliwości" poczyniona zgodnie z przepisami k.p.a. Uwzględniając powyższe, w ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie zaistniały podstawy do skorzystania z uprawnień kasartoryjnych. Zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, tj. art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d u.p.s., które miało wpływ na rozstrzygnięcie. Ponadto zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). W zaistniałej sytuacji należało uznać, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przywołanych powyżej przepisów k.p.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kontrolowane decyzja została podjęta bez wyczerpującego uzasadnienia stanowiska w aspekcie wskazanej podstawy materialnoprawnej, a ponadto z pominięciem "możliwości" skarżącego, tj. zdolności do ponoszenia obciążeń finansowych związanych z pobytem matki w domu pomocy społecznej. Zwłaszcza w sytuacji, w której na skarżącego nałożono obowiązek ponoszenia opłat za okres od 29 lipca 2022 r. a nie tylko bieżących opłat powstałych po dacie wydania decyzji organu I instancji. Wskazać jednak zarazem należy, że wbrew stanowisku skarżącego obowiązkiem organu nie było doręczenie mu decyzji o umieszczeniu jego matki w DPS (chodzi o doręczenie w dacie wydania tej decyzji). Sąd uznał zatem za zasadne uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaakcentować jednocześnie należy, że na obecnym etapie Sąd nie podaje rozstrzygnięcia, jakie zapadanie po ponownym przeprowadzeniu postępowania. Wskazuje natomiast jakie dotychczas pominięte kwestie organ jest obowiązany uwzględnić ponownie rozpatrując sprawę. Obowiązkiem organu jest bowiem przeanalizowanie wszystkich przesłanek i ograniczeń, które zakreślił ustawodawca oraz szczegółowe uzasadnienie przyjętego rozstrzygnięcia W związku z powyższym Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 1634, dalej p.p.s.a.) Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę uwzględni ocenę prawną, a także wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym uzasadnieniu, tj. organ uwzględni w odniesieniu do skarżącego wszelkie ograniczenia ustawowe, wynikające z treści art. 61 ust. 2d i art. 103 ust. 2 u.p.s., zwróci się do skarżącego celem umożliwienia mu przedłożenia dokumentów, wskazania okoliczności bądź wniosków dowodowych mogących mieć znaczenie dla oceny wskazanych powyżej przesłanek. Wydając zaś ponowną decyzję organ wnikliwie uzasadni swoje stanowisko zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.