II OZ 911/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 12 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia L. O. i P. O. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 sierpnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 1229/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. O. i P. O. na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Poznaniu z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 1229/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi L. O. i P. O. na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Poznaniu z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego. . W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 27 marca 2014r. oddalił skargę L. O. i P. O. na decyzję Wielkopolskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] października 2013r. nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego. Skarżący wraz ze skargą kasacyjną od powyższego wyroku złożyli wniosek o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego wniosku skarżący podali, iż prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, a źródłem ich utrzymania jest renta skarżącej wynosząca 854 zł i wynagrodzenie skarżącego z tytułu zleceń w kwocie 600 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący podali, iż ich jedyny majątek stanowi dom o pow. 144 m2. Uzasadniając wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżący podali, iż wszystkie dochody jakie osiągają przeznaczają na pokrycie podstawowych kosztów utrzymania oraz zakupu leków, na które wydają ok. 400 zł miesięcznie. Sąd I instancji podał dalej, że celem doprecyzowania sytuacji majątkowej wnioskodawców, pismem z dnia 3 czerwca 2014r. (odebranym w dniu 16 czerwca 2014r.) wezwano wnioskodawców do przedłożenia wyciągów i wykazów za okres ostatnich 6 miesięcy ze wszystkich rachunków bankowych oraz dokumentów dotyczących lokat, kont i kart kredytowych należących do wnioskodawców, wykazania za pomocą kserokopii dokumentów jakiego rzędu kwoty obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przedłożenia kopi zeznań podatkowych za lata 2012-2013, przedłożenia zestawienia pojazdów mechanicznych użytkowanych w gospodarstwie domowym z podaniem marki pojazdu, pojemności silnika i szacunkowej wartości, przedłożenia wyjaśnień dotyczących prowadzonej działalności gospodarczej w tym przedłożenia aktualnego wyciągu z rejestru działalności gospodarczej, dokumentacji księgowej za ostatnie 3 miesiące w tym: ksiąg przychodów i rozchodów, deklaracji VAT, raportów kasowych; aktualnej ewidencji środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; oraz wyciągów z konta bankowych związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik wnioskodawców przesłał deklaracje dla podatku od towarów i usług z miesiące marzec i kwiecień 2014r., księgę przychodów i rozchodów za okres luty – kwiecień 2014r., zaświadczenie o dokonaniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, wyciągi dzienne z konta bankowego prowadzonego przez Bank Spółdzielczy w D. za wybrane dni z okresu styczeń – czerwiec 2014r., dowody wpłat na PZU, prąd, gaz, śmieci, telefon oraz informację o posiadaniu samochodu Volkswagen Transporter T-4 2.5 TDI z 2002r. o wartości ok. 15000 zł. Postanowieniem z dnia 24 czerwca 2014 r. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Pismem z dnia 7 lipca 2014 r. pełnomocnik skarżących wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia wskazując, że skarżący wykazali we wniosku o przyznanie prawa pomocy swoją złą sytuację zdrowotną, majątkowa i osobistą. Z załączonej do akt sprawy dokumentacji medycznej jednoznacznie wynika, że skarżący jest osoba schorowaną i cierpi na liczne schorzenia. Sytuacja ta powoduje, że wszelkie środki pozyskiwane ze skromnych dochodów muszą skarżący w pierwszej kolejności przeznaczyć na koszty leczenia, zakup najtańszej żywności a nadto na opłacenie rachunków za energię elektryczną, gaz itp. Tym samym słusznie domagają się częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że skarżący zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy jak i w załączonej do pisma z dnia 3 kwietnia 2014 r. dokumentacji nie wyjaśnili w pełni swojej sytuacji finansowej, gdyż nie przedłożyli żądanych dokumentów dotyczących uzyskiwanych dochodów, lokat, kont oraz kart kredytowych należących do osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe oraz pełnej i rzetelnej dokumentacji dotyczącej prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący nie przedstawili bowiem wyciągów bankowych z posiadanych kont bankowych za okres wskazany w wezwaniu do uzupełnienia danych. Przesłane wyciągi bankowe za wybrane dni z okresu styczeń – czerwiec z konta bankowego związanego z prowadzoną działalnością gospodarczą, oraz brak oświadczenia o posiadaniu przez skarżących innych kont bankowych nie związanych z działalnością gospodarcza, uniemożliwiają ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej skarżących. Przesłana dokumentacja księgowa w tym podatkowa księga przychodów i rozchodów jest sprzeczna z przesłanymi wyciągami z konta bankowego. Z przesłanej księgi podatkowej wynika bowiem m.in., iż przychód z prowadzonej działalności gospodarczej w miesiącu kwietniu wynosił 532 zł. Z przesłanych wyciągów bankowych wynika zaś, iż tylko w ciągu 7 dni miesiąca kwietnia na konto związane z prowadzoną działalnością gospodarczą wpłynęło łącznie 9764,75 zł. Podważa to wiarygodność oświadczeń co do uzyskiwanych dochodów jak i rzetelność przesłanej dokumentacji księgowej. Sąd I instancji stwierdził, że skarżący w ramach przedłożonych dokumentów nie wykazali w rzetelny sposób okoliczności braku po ich stronie możliwości poniesienia takiego wydatku bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd I instancji podkreślił, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącym prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284, z późn. zm.). Skoro skarżący nie wykazali, że są osobami, których sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to w konsekwencji zasadna, w ocenie Sądu I instancji jest odmowa przyznania im prawa pomocy i nie można mówić o pozbawieniu ich możliwości obrony swoich praw przed sądem. Sąd I instancji wskazał ponadto, że w aktualnej fazie postępowania (wniesienie skargi kasacyjnej) na koszty sądowe składa się przede wszystkim wpis w kwocie 250 zł (zgodnie z § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), a zatem opłata w umiarkowanej wysokości. Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli skarżący i wnosząc o zmianę postanowienia i przyznanie prawa pomocy wskazali, że wykazali we wniosku swoją złą sytuację zdrowotną, majątkową i osobistą. Z załączonej do akt sprawy dokumentacji medycznej wynika, że skarżący P. O. jest osobą schorowaną i cierpi na rozliczne schorzenia. Z uwagi na te schorzenia nie może podjąć zatrudnienia. Taki stan sprawy powoduje, że wszelkie środki pozyskiwane z dochodów muszą być przeznaczane w pierwszej kolejności na koszty leczenia, zakup najtańszej żywności, a nadto, opłacenie podstawowych wydatków na energię elektryczną, gaz, ogrzewanie, itp. Tym samym skarżący słusznie domagają się częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej zwana: "p.p.s.a.") przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Obowiązującą w postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania związanych z udziałem w postępowaniu przez stronę, która wynika z art. 199 p.p.s.a. Uwarunkowanie dostępu do sądu od ponoszenia opłat sądowych nie stanowi pozbawienia tego prawa, o ile opłaty te nie są nadmierne, a strona ma możliwość uzyskania zwolnienia z nich z uwagi na swoją sytuację finansową i sytuacja ta zostanie dogłębnie oceniona w postępowaniu dotyczącym zwolnienia od opłat. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawo pomocy może być zatem przyznane temu, kto z przyczyn niezależnych od siebie nie może podołać obowiązkowi ponoszenia kosztów postępowania. Przepis ten nakłada ponadto na stronę wnioskującą o przyznanie jej prawa pomocy obowiązek przedstawienia argumentacji i dowodów potwierdzających istnienie przesłanek wskazanych w powołanym przepisie. W tym celu winna ona złożyć na urzędowym formularzu oświadczenie o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym (art. 252 § 1 i § 2 p.p.s.a.), a na wezwanie Sądu także dodatkowe oświadczenia i dokumenty (art. 255 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że skarżący zostali wezwani w trybie art. 255 p.p.s.a. do nadesłania stosownych dokumentów, które wykazywałyby ich trudną sytuację finansową. Ciężar wykazania powyższego spoczywa na wnioskodawcy, a więc skarżący powinni poczynić wszelkie niezbędne kroki w celu uprawdopodobnienia tych okoliczności. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. W przeciwnym razie musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami w postaci braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Z orzecznictwa sądów administracyjnych jednoznacznie wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych, powinno uwzględniać przede wszystkim bieżącą sytuację finansową wnioskodawcy. W rezultacie skoro skarżący w związku z wezwaniem w trybie art. 255 p.p.s.a. nadesłali jedynie część dokumentów, a nie przedstawili istotnych z punktu widzenia przyznania prawa pomocy w tym m.in. wyciągów z rachunków bankowych za okres wskazany w wezwaniu do uzupełnienia danych, a przesłana dokumentacja księgowa jest sprzeczna z przesłanymi wyciągami z konta bankowego. Ponadto, podnoszone w zażaleniu okoliczności stanowią jedynie polemikę ze stanowiskiem Sądu I instancji, skarżący nie udowodnili wskazywanych przez siebie okoliczności poprzez właściwą dokumentację. Tym samym skarżący pozbawili Sąd I instancji możliwości dokonania merytorycznej oceny ich bieżącej sytuacji finansowej i w efekcie przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.