II OZ 383/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Gliniecki po rozpoznaniu w dniu 18 kwietnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 3 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Bk 342/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi E. S. na postanowienie Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] marca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie wstrzymania budowy budynku mieszkalnego i studni kopanej postanawia: oddalić zażalenie.

Wnioskiem z 9 grudnia 2013 r. E. S. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Podał, iż jest rolnikiem samotnie prowadzącym gospodarstwo rolne, z powodu poważnej wady serca skarżący został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego powodu zmuszony do ograniczenia produkcji rolnej do najmniej pracochłonnych czynności, co oznaczało spadek dochodów. Źródłem utrzymania skarżącego pozostaje renta w wysokości 465,14 zł miesięcznie. Dodatkowo wnioskodawca otrzymuje czynsz dzierżawny w wysokości 1000 zł rocznie, zwrot akcyzy – około 1.100 zł, zwrot kosztów sądowych – 124 zł. Skarżący otrzymał także dopłaty unijne do gruntów w kwocie 2.335 zł. Majątek wnioskodawcy stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha oraz drewniany dom o powierzchni 60 m². Gospodarstwo rolne jest położone na bardzo słabych glebach, znaczna cześć gruntów znajduje się w dolinie rzeki, co powoduje ich częste podtopienia. Posiadane maszyny rolnicze mają po 20 lat, wymagają ciągłych napraw. Budynki gospodarcze są stare i niefunkcjonalne, co utrudnia rozwój hodowli zwierząt. Wskazał, że przeciwko niemu prowadzonych sześć postępowań egzekucyjnych. Łączne zadłużenie wnioskodawcy wynosi około 14.000 zł. Z dołączonego na skutek wezwania referendarza sądowego dodatkowego oświadczenia wynika, że skarżący posiada 7 sztuk bydła, w tym 2 krowy oraz ciągnik rolniczy, przyczepę rolniczą i inne maszyny niezbędne do prowadzenia produkcji rolnej. W okresie wrzesień – listopad 2013 r. skarżący nie sprzedawał płodów rolnych. Wykazane wydatki miesięczne wnioskodawcy to: 600 zł – żywność, 140 - 160 zł – energia elektryczna, 30 zł – woda, 150 zł – 200 telefon. W listopadzie 2013 r. E. S. otrzymał zwrot podatku akcyzowego, ale w okresie listopad – grudzień nie otrzymał dopłat do prowadzonej produkcji rolnej. Umowa dzierżawy nieruchomości, za którą wnioskodawca otrzymuje czynsz dzierżawny (1000 zł rocznie) jest umową ustną. W styczniu 2014 r. skarżący utracił krowę o wartości ok. 4000 zł. E. S. dołączył: wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 października do 31 grudnia 2013r., upomnienie od Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na kwotę 2.063,72 zł; upomnienie z Urzędu Gminy K. z dnia 19 listopada 2013 r. na kwotę 1.549,80 zł; dokument potwierdzający utratę sztuki bydła w styczniu 2014 r., rachunki za energię elektryczną; decyzję KRUS z dnia 12 lipca 2013 r. potwierdzającą wysokość otrzymywanej renty, pismo T-Mobile Polska z dnia 22 listopada 2013 r. dot. zadłużenia na kwotę 2.487,79 zł, upomnienie z Urzędu Gminy K. z dnia 19 listopada 2013 r. na kwotę 1549,80 zł. Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył E. S. zarzucając zarzucił brak wnikliwej i rzetelnej oceny jego sytuacji życiowej i materialnej oraz brak znajomości zasad prowadzenia gospodarstwa rolnego przez osobę samotną w wieku 62 lat. Wskazał, że w przedłożonych dowodach wykazał, że nie ma możliwości ponoszenia kosztów sądowych, a tym bardziej na ustanowienie adwokata. Stan jego zdrowia, a szczególnie poważna wada serca, nie pozwala na wykonywania ciężkich prac w gospodarstwie. Skarżący zarzucił ponadto, że nie uwzględniono, że wobec niego prowadzone są postępowania egzekucyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 3 marca 2014 r., na podstawie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 zwana dalej p.p.s.a.) orzekł o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu Sąd podkreślił, że analiza znajdujących się w aktach dokumentów nie pozwala na uwzględnienie żądania na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., bowiem niemożliwe jest na ich podstawie sporządzenie wiarygodnego obrazu stanu majątkowego strony. Jedynymi dokumentami, z których jednoznacznie wynika wysokość uzyskiwanych przez skarżącego dochodów jest decyzja KRUS o przyznaniu renty rolniczej (465,14 zł) oraz decyzja o płatności ONW na kwotę ponad 3.238, 11 zł (z pierwszej połowy ubiegłego roku). Co prawda skarżący przyznał dodatkowo, że uzyskał zwrot podatku akcyzowego (1.100 zł), roczny dochód z dzierżawy (1.000 zł) oraz zwrot kosztów postępowania (124 zł), jednakże zauważyć należy, że są to dochody co do zasady niemające charakteru stałego (zwrot kosztów, zwrot akcyzy), bowiem te ograniczają się do kwoty zaledwie 465,14 zł. Budzi zatem wątpliwości Sądu skąd, jak deklaruje skarżący, uzyskuje on comiesięcznie kwotę 1.000 zł na pokrywanie bieżących wydatków oraz skąd czerpie środki na inne wydatki. Sąd podkreślił, że jest to kolejny wniosek kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy oraz że jego sytuacja majątkowa i osobista nie uległa istotnej zmianie, w porównaniu do stanu z pierwszej połowy 2013 r. Z wniosku i przedstawionych dokumentów wynika, że skarżący prowadzi samotnie gospodarstwo rolne i posiada 7 sztuk bydła. Źródłem jego utrzymania pozostaje renta w wysokości 465,14 zł miesięcznie, czynsz dzierżawny w wysokości 1.000 zł. Skarżący uzyskał także zwrot podatku akcyzowego w kwocie 1.100 zł, zwrot kosztów sądowych - 124 zł oraz dopłaty unijne w kwocie 2.335 zł. Majątek skarżącego stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha oraz drewniany dom o powierzchni 60 m². W porównaniu z danymi przedstawionymi w poprzednim postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, skarżący nie wykazał obecnie dochodów ze sprzedaży produktów rolnych. Jego oświadczenie w tym zakresie obejmuje jednak okres od września do listopada 2013 r. Co do pozostałego okresu brak jest zaś danych. W inwentarzu żywym nastąpiła zamiana związana z utratą jednej krowy. Oceniając sytuację materialną skarżącego uwzględniono stan jego zdrowia oraz prowadzenie licznych postępowań egzekucyjnych. Okoliczności te nie potwierdzają jednak rzetelności złożonych oświadczeń w zakresie posiadanego majątku i dochodów. Wykazane wydatki wnioskodawcy przekraczają osiągany przez niego dochód miesięczny, a wnioskodawca nie wykazał skąd uzyskuje środki finansowe na ich pokrycie (brak również oszczędności). Skarżący wskazał co prawda na dochód uzyskany z tytułu zwrotu podatku akcyzowego, czy też z dopłat unijnych do gruntów, niemniej jednak nie są do dochody regularne. Sąd podniósł, że skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie okoliczności mogące świadczyć o złej sytuacji materialnej. Przemawiać to może zaś za tym, że dysponuje on nieujawnionymi środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej. Podkreślenia przy tym wymaga, że pomimo zasadniczo identycznej sytuacji zdrowotnej i finansowej, Skarżący w dniu 29 listopada 2013 r. uiścił wpis sądowy od skargi w kwocie 100 zł, po czym już 5 grudnia 2013 r. złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy. Dodatkowo Sąd wskazał, że miał na uwadze również fakt ograniczenia w samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa oraz stan zdrowia skarżącego, jednakże trudno jest ocenić jaki ma to konkretny, wymierny finansowo skutek, bowiem skarżący tego nie wykazuje a oświadcza, że jest zmuszony najmować robotników, ale jednocześnie nie wskazuje jakie ponosi z tego tytułu koszty (ile wynosi dniówka, ile płaci za godzinę). E. S., pismem z dnia 2 kwietnia 2014 r. złożył zażalenie na powyższe postanowienie z dnia 3 marca 2014 r. zarzucając stronniczą i dowolna ocenę przedstawionych dokumentów, całkowite pominiecie dowodu z dokumentu w postaci zaświadczeń lekarskich które potwierdzają jego oświadczenia o złym stanie zdrowia, bezpodstawne stwierdzenie, że przedstawia tylko wybiórczo swoją sytuację majątkową, oraz pominięcie faktu, że w chwili obecnej jest osoba bezdomną. Skarżący wniósł, o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Należy zauważyć, że aby udzielić stronie pomocy ze strony Państwa konieczne jest przedstawienie sytuacji w jakiej strona obecnie się znajduje w sposób pełny, tak by Sąd mógł dokonać rzetelnej oceny w tym zakresie. Tymczasem w świetle przedstawionych w sprawie dokumentów i oświadczeń uzasadnione były wątpliwości Sądu co do sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego. W rezultacie Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie nie jest możliwe uznanie, że wystąpiły podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W szczególności skarżący składając wniosek w grudniu 2013 r. nie wykazał aby jego sytuacja finansowa i życiowa zmieniła się znacząco od 22 października 2013 r., a więc od czasu w jakim Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem o sygn. akt II OZ 903/13 orzekał o oddaleniu jego zażalenia od postanowienia w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.