II OZ 1025/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak po rozpoznaniu w dniu 2 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 835/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi B. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 835/13, odmówił B. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jej skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] lipca 2013 r. Nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że prawomocnym postanowieniem z dnia 3 czerwca 2014 r. referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata i oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W dniu 26 lipca 2014 r. do Sądu wpłynął kolejny wniosek B. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ze złożonego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem i synem. Rodzina utrzymuje się z emerytur małżonków w łącznej kwocie 2.529,81 zł i renty inwalidzkiej syna w wysokości 608,96 zł. Skarżąca posiada 81-metrowy dom i 63-metrowe mieszkanie. Na wydatki związane z utrzymaniem domu składają się opłaty za energię elektryczną – 222,92 zł, wywóz śmieci - 27 zł, podatek od nieruchomości - 171 zł, wodę – 107,64 zł, gaz - 118 zł, ubezpieczenie PZU męża – 69 zł i skarżącej – 38,70 zł, zakup opału na zimę – 3.600 zł, telefon – 87,48 zł. Skarżąca podała, że choruje na zaawansowaną cukrzycę i jaskrę, a wydatki na jej leki to około 640 zł. Wydatki na leczenie męża to 320 zł. Z kolei syn wymaga specjalistycznego aparatu słuchowego, którego koszt to 2.800 zł. Postanowieniem z dnia 5 sierpnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, argumentując, że skarżąca nie powołała się na żadne nowe okoliczności, które dawałyby możliwość odmiennej oceny sytuacji osobistej i rodzinnej niż dokonana we wcześniejszym postanowieniu. W dniu 20 sierpnia 2014 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia referendarza sądowego z dnia 5 sierpnia 2014 r., podnosząc, że stan majątkowy skarżącej i jej rodziny zmienił się znacząco od czasu wydania poprzedniego rozstrzygnięcia w przedmiocie przyznania prawa pomocy. Sąd przyjął wówczas, że w skład dochodów skarżącej i wspólnie zamieszkujących z nią członków rodziny wchodzi wynagrodzenie z umowy o pracę syna skarżącego J. G. Tymczasem umowa o pracę J. G. była umową na czas określony na okres 3 miesięcy. Umowa ta nie została przedłużona i uległa rozwiązaniu z dniem 31 stycznia 2013 r. Syn skarżącej wciąż jest bezrobotny. Ponadto uszczuplenie majątku rodziny skarżącej spowodowane jest toczeniem się innego postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi w sprawie ze skargi męża skarżącej, który nie został zwolniony z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych i które musiała ponieść. Zdaniem pełnomocnika przy ocenie sytuacji finansowej strony i jej rodziny nie można pominąć oczywistych wydatków takich jak koszt zakupu żywności, odzieży, obuwia, środków chemicznych i kosmetycznych, które ponosi każdy przeciętny człowiek. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w powyższych okolicznościach stwierdził, że wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez skarżącą nie jest uzasadniony. Powołując się na przepis art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") Sąd podkreślił, iż przedstawione przez skarżącą informacje o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie dają podstaw do twierdzenia, iż skarżąca nie posiada środków na opłacenie kosztów sądowych w całości. Wbrew twierdzeniu pełnomocnika skarżącej sytuacja materialna strony i jej rodziny nie uległa znacznemu pogorszeniu w stosunku do stanu podlegającego ocenie uprzednio przez sąd. Ponowne rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację materialną strony. Tymczasem po analizie informacji wynikających z formularza PPF stwierdzić należy, że rodzina skarżącej nadal dysponuje kwotą przekraczającą 3.000 zł, uzyskiwaną ze stałych źródeł. Pomimo tego, że część dochodów rodziny przeznaczana jest na zakup leków, a także na utrzymanie mieszkania oraz na zaspokajanie bieżących wydatków związanych z zakupem żywności, środków czystości itp., to jednak trzeba przyjąć, że pozostała część dochodu w rodzinie skarżącej pozwala na opłacenie kosztów sądowych w całości. Nie można bowiem w żaden sposób uznać, że skarżąca jest osobą ubogą i nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów sądowych. Skarżąca w toczącym się postępowaniu otrzymała już pomoc w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu, która nadal pozostaje adekwatna do jej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Sąd wyjaśnił także, że sam fakt prowadzenia wielu postępowań sądowych nie może spowodować automatycznego zwolnienia strony z ponoszenia kosztów sądowych, gdyż sytuacja finansowa strony będzie rozpoznawana odrębnie w każdej ze spraw. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła B. G. zarzucając Sądowi I instancji: - naruszenie przepisów postępowania w zakresie mającym istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a to art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; - błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia poprzez przyjęcie, że skarżąca jest w stanie ponieść koszty postępowania, w sytuacji, gdy prawidłowa ocena zgromadzonego materiału dowodowego nie pozwala na powyższa konstatację; - błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia poprzez pominięcie oczywistych i niezbędnych wydatków, związanych z zakupem żywności, odzieży, obuwia, środków chemicznych, artykułów gospodarstwa domowego, które to wydatki ponosi każdy, przeciętny człowiek, a które to stanowią przy tym znaczną część budżetu domowego skarżącej, które przy tym jedynie omyłkowo nie zostały ujęte w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie obejmującym również zwolnienie od kosztów sądowych oraz o przyznanie wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu na etapie postępowania zażaleniowego przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. W uzasadnienieniu zażalenia skarżąca ponownie podkreśliła, że wbrew ocenie Sądu I instancji sytuacja materialna strony uległa niewątpliwej zmianie, wyrażającej się w zmniejszeniu osiąganych przez rodzinę skarżącej dochodów. Syn skarżącej utracił dotychczasową pracę, co ma oczywiste przełożenie na dochody całej rodziny. Sąd pominął także tak oczywiste wydatki, jak koszty zakupu żywności, odzieży, obuwia, czy środków czystości i gospodarstwa domowego. Zwrócono ponadto uwagę, iż skarżąca i jej rodzina zaangażowani są nie ze swej winy w liczne postępowania sądowo administracyjne, w których również muszą ponosić koszty postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Jak stanowi art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. W niniejszej sprawie należy podzielić stwierdzenie Sądu I instancji, że w świetle przedstawionych przez skarżącą informacji, brak jest podstaw do przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Również we wniesionym zażaleniu nie zostały wykazane takie okoliczności, które pozwalałyby na skuteczne zakwestionowanie oceny dokonanej przez Sąd I instancji, co do sytuacji materialnej i rodzinnej skarżącej oraz rozszerzenia udzielonego jej w niniejszej sprawie prawa pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnoszona przez skarżącą kwestia zmiany sytuacji materialnej w stosunku do stanu podlegającego uprzednio ocenie Sądu, a związana z utratą pracy przez syna skarżącej, nie stanowi okoliczności, którą Sąd I instancji winien był uwzględnić. Po pierwsze, rozwiązanie umowy o pracę, jak wynika z oświadczenia skarżącej, nastąpiło w dniu 31 stycznia 2013 r., a zatem przed złożeniem pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 26 maja 2014 r. Po drugie, żaden ze złożonych wniosków (ani pierwszy, ani kolejny) nie zawierał informacji o utraconych z tego tytułu dochodach. Sąd analizując sytuację materialną skarżącej, brał pod uwagę m.in. dochody wnioskodawczyni (933,27 zł z tytułu emerytury), oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, tj. męża (1.596,54 zł z tytułu emerytury) oraz syna (608,96 zł z tytułu renty). Przy powyższej ocenie zasadnie nie uwzględniono zatem dochodu syna skarżącej z tytułu umowy o pracę, ponieważ skarżąca nie wykazała, czy też uprawdopodobniła, iż w momencie składania wniosku o przyznanie pomocy taki dochód był rzeczywiście przez niego osiągany. Odnosząc się natomiast do zarzutu zażalenia, iż Sąd I instancji dokonując oceny sytuacji materialnej skarżącej, pominął ponoszone przez nią bieżące wydatki, należy wskazać, że dla oceny sytuacji finansowej wnioskującego o prawo pomocy istotne znacznie mają tylko te wydatki, które są niezbędne dla utrzymania rodziny. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd wyraźnie wskazał, że co prawda część dochodów rodziny przeznaczana jest na zakup leków, a także na utrzymanie mieszkania oraz na zaspokajanie bieżących wydatków związanych z zakupem żywności, środków czystości itp., jednakże pozostała część dochodu pozwala na opłacenie kosztów sądowych w całości. Naczelny Sąd Administracyjny podziela powyższe stwierdzenie Sądu. Mając na względzie osiągane przez wnioskodawczynię i jej rodzinę comiesięczne, regularne dochody w kwocie 3.138,77 zł oraz stan majątkowy (dwie nieruchomości), nie sposób jest przyjąć, aby wydatki wiążące się z koniecznym utrzymaniem rodziny mogły uszczuplić na tyle budżet domowy, aby niemożliwe było poniesienie przez wnioskodawczynię kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Zasadnie również zauważył Sąd I instancji, że okoliczność prowadzenia przez stronę licznych postępowań nie stanowi sama z siebie przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona decydując się bowiem na prowadzenie postępowań sądowych musi liczyć się z tym, że każde z nich będzie wiązało się z obowiązkiem partycypowania w jego kosztach i związanych z tym wydatków. Z powyższych przyczyn należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie zaskarżonym postanowieniem odmówił B. G. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.), przyznawane jest przez wojewódzkie sądy administracyjne w postępowaniu uregulowanym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.