II FZ 981/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 8 października 2015 r., sygn. akt I SA/Łd 822/15 o odmowie przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 14 maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 8 października 2015 r., sygn. akt I SA/Łd 822/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi (dalej: "WSA") odmówił A. M. (dalej: "Skarżący") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 14 maja 2015 r. w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych. Podstawą prawną powyższego orzeczenia był art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."). Jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 2.052 zł Skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Ze złożonego na urzędowym formularzu PPF oświadczenia o stanie rodzinnym majątku i dochodach oraz informacji udzielonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, że Skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jego źródło utrzymania stanowi wynagrodzenie za pracę w niepełnym wymiarze w wysokości 350 zł brutto miesięcznie oraz prace dorywcze. Wnioskodawca nie zadeklarował posiadania żadnego majątku oświadczył, że zamieszkuje w domu należącym do jego byłej konkubiny i nie ponosi z tego tytułu żadnych opłat (oświadczenie k. 53 akt sądowych). Posiadane papiery wartościowe zbył w 2013 roku za kwotę 430.000 zł, a pieniądze uzyskane ze sprzedaży przeznaczył na zapłatę obciążających go alimentów oraz spłatę dwóch kredytów (oświadczenie k. 55 akt sądowych). Skarżący jest od kwietnia 2011 r. obciążany obowiązkiem alimentacyjnym w stosunku do dwójki swoich dzieci W. i M. po 1.200 zł miesięcznie. Oświadczył, że w miarę swoich możliwości płaci z tego tytułu kwotę 1.000 zł. Na dzień występowania z wnioskiem skarżący posiada zaległości alimentacyjne na kwotę 27.000 zł. Jest on także obciążony alimentami na rzecz syna Huberta w wysokości 150 zł miesięcznie, które zgodnie z jego oświadczeniem reguluje na bieżąco, choć również posiada z ich tytułu zaległości objęte zajęciem komorniczym. Referendarz sądowy postanowieniem z 11 września 2015 roku odmówił Skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. WSA rozpoznając ponownie sprawę w wyniku wniesionego sprzeciwu stwierdził, że wniosek Skarżącej nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie WSA Skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Skarżący udokumentował uzyskiwanie dochodów na poziomie 350 zł miesięcznie, nie wskazał źródeł porycia ponoszonych wydatków alimentacyjnych w wysokości 1.150 zł miesięcznie powyższe w kontekście wysokości dochodu uzyskanego przez niego na przestrzeni dwóch lat (2011 i 2013 roku) z tytułu zbycia papierów wartościowych (1.080.000 zł) czyni niewiarygodnym jego oświadczenie o braku środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego oparty został na argumentacji odwołującej się do nieprawidłowego ustalenia sytuacji finansowej skarżącego jednak nie został poparty dowodami ocenę tę podważającymi. Skarżący wykazał jedynie, iż z uzyskanej w we wrześniu 2013 roku kwoty 430.000 zł spłacił dwa kredyty i uregulował należności alimentacyjne w łącznej wysokości blisko 80.000 zł. Biorąc pod uwagę pozostałą kwotę uzyskaną z tej transakcji (350.000 zł) a także fakt, zbycia zaledwie dwa lata wcześniej pakietu akcji tej samej spółki za kwotę 700.000 zł, oraz nieudokumentowania okoliczności ponoszenia jakichkolwiek wydatków związanych ze swoim utrzymaniem za niewiarygodne WSA uznał twierdzenia Skarżącego o braku jakichkolwiek środków na pokrycie opłat sądowych. W złożonym na powyższe postanowienie zażaleniu Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie prawa procesowego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 246 p.p.s.a., polegające na mylnym przyjęciu, że nie zachodzą przesłanki umożliwiające jego zastosowanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności przypomnieć należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści tego przepisu wynikają dwa wnioski mające wpływ na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Po pierwsze, Sąd w przypadku wykazania przez stronę niemożności pokrycia kosztów postępowania jest zobligowany do przyznania stronie prawa pomocy. Przesądza o tym zwrot "przyznanie prawa pomocy następuje". Po drugie jednak, oczekiwany przez stronę efekt nastąpi, o ile "wykaże" ona, że wymagana przez przepis niemożność pokrycia kosztów postępowania w rzeczywistości istnieje. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej i finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów. Sąd ma bowiem dopiero wówczas możliwość przyznania prawa pomocy, gdy strona wykaże obiektywny i rzeczywisty brak możliwości poniesienia wymaganych kosztów. Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał WSA, wzywając Skarżącego o przedłożenie odpowiednich dokumentów i wyjaśnień. Strona nie spełniła jednak wezwań Sądu w pełni, więc brak wymaganych dokumentów oraz wyjaśnień uniemożliwił temu Sądowi obiektywne i nie pozostawiające wątpliwości rozstrzygnięcie w kwestii oceny jej stanu finansowego i możliwości płatniczych. Skoro zatem strona uchyliła się od przedstawienia w pełni swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej, powinna liczyć się z tym, że Sąd ten nie będzie miał wystarczających podstaw do uznania jej oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym przyjęcia, że strona wykazała przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Trzeba w tym miejscu podkreślić bowiem, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony, zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. To strona ma zatem przekonać sąd o tym, że jej sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W gestii sądu administracyjnego pozostaje zaś ocena przedstawionych okoliczności. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił wniosek Skarżącego. Należy zauważyć, że Skarżący mimo wyraźnego wezwania do złożenia dokumentów źródłowych, które w ocenie WSA były istotne dla zobrazowania jego sytuacji finansowej oraz możliwości płatniczych, przedstawił swoją sytuację w sposób wybiórczy i niepełny. WSA zasadnie zatem uznał, że strona nie wykazała w sposób właściwy, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, które w niniejszej sprawie stanowią wpis od skargi w kwocie 2052 zł. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, że to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (zob. postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 – publ. www.nsa.gov.pl). Mając na uwadze wskazane wyżej okoliczności należy przyjąć, że Skarżący nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości jaka jest jego sytuacja majątkowa i tym samym uniemożliwił przeprowadzenie analizy jego zdolności płatniczych. W takiej sytuacji, niezłożenie wyczerpującego oświadczenia o stanie majątkowym i rodzinnym miało decydujący wpływ na dokonane przez WSA oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zauważa w tym miejscu, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08opub. w: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich podważeniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Niezależnie powyższych rozważań należy wskazać, że Skarżący może ponownie ubiegać się o przyznanie prawa pomocy, jeżeli przedstawi w sposób rzetelny swoją sytuację rodzinną i majątkową. W tej sytuacji, wobec braku podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.