I SA/Wa 2084/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Falkiewicz-Kluj, Sędziowie sędzia WSA Jolanta Dargas, sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), Protokolant referent Krzysztof Włoczkowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi D. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 31 sierpnia 2023 r. nr SKO.4000-1725/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy C. z dnia 21 lipca 2023 r. nr GOPS-OD.4462.1.2023.

Zaskarżoną decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] nr SKO.4000-1725/2023 z dnia 31 sierpnia 2023 r. (dalej jako organ/SKO/Kolegium) została utrzymana w mocy decyzja z dnia 21 lipca 2023 r. nr GOPS.-OD .4462.1.2023, działającego z upoważnienia Wójta Gminy [...] - Kierownika GOPS, którą odmówiono D.G. (dalej jako skarżący) przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką J.G. ur. 1940-01-28. SKO wskazało, że materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. 2023, poz. 390, dalej jako ustawa). Stanowi on, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują tub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacz/tym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W uzasadnieniu decyzji Kolegium argumentowało, że z ustalonego przez organ I instancji stanu faktycznego wynika, że brak jest związku przyczynowo skutkowego pomiędzy sprawowaniem przez skarżącego opieki nad matką, a rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Nade wszystko organ wskazywał, że skarżący nie jest w stanie znaleźć pracy i pogodzić jej z opieką nad matką. W ocenie SKO skarżący niewątpliwie wspomaga matkę w codziennym funkcjonowaniu, wg wywiadu środowiskowego pomaga on matce w codziennym funkcjonowaniu i czynnościach życia codziennego: przygotowuje posiłki, podaje leki, robi zakupy, wykupuje lekarstwa, pomaga przy ubieraniu i rozbieraniu, przygotowuje łóżko do spania, rano łóżko zaściela, pierze ubrania matki, pościel, sprząta w pokoju matki, jest w stałym kontakcie z lekarzem rodzinnym matki, organizuje pojazd aby zawieść matkę do lekarzy, asystuje matce przy wyjściu z domu, ponieważ matka porusza się o kuli i ma problemy ze wzrokiem, przygotowuje opał na zimę, w sezonie zimowym, dba o stałą temperaturę w pokoju zajmowanym przez matkę, w nocy zaprowadza matkę do łazienki. Organ ustalił także, że pani J.G. nie jest w stanie funkcjonować bez opieki mieszkającego z nią syna. Jednocześnie organ podał, że D.G. ma trudności w znalezieniu zatrudnienia, które mógłby pogodzić z opieką nad matką, jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych oraz że w związku z opieką nad matką nie ma on obiektywnie możliwości znalezienia zatrudnienia, tym bardziej, że rodzina mieszka na wsi, gdzie jest ograniczony dostęp do rynku pracy. Organ nie kwestionował, że na podstawie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 1 czerwca 2023 r. nr ZO/4212/41524/23 J.G. zaliczono do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Finalnie SKO w [...] podało, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania, i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. SKO podało, że art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Podniosło, że nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy między zakresem sprawowanej opieki, stanowiącej zwykłe obowiązki domowe a niepodejmowaniem zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze. W skardze do tut. Sądu skarżący zarzucił SKO, że jego matka jest osobą chorą i wymaga stałej opieki, co uniemożliwia mu podjęcie pracy. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO i rozpoznanie sprawy ponownie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalanie. Sąd zważył co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy ustawy 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz 390, dalej jako ustawa). Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad określonym członkiem rodziny. W kontrolowanej sprawie nie budzi wątpliwości pokrewieństwo, jak i niepełnosprawność osoby wymagającej opieki. Bezsporna wg organu pozostaje też okoliczność, że skarżący sprawuje rzeczywistą opiekę nad niepełnosprawną matką, SKO twierdzi jednak, że nie ma bezpośredniego związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką nad matką – gdyż jak twierdzi, opieka ta jest wyrazem moralnego obowiązku syna i może być pogodzona z pracą chociażby w niepełnym wymiarze czasu. W odniesieniu do kryterium określonego w art. 17 ust. 1b ustawy, tj. kryterium daty powstania niepełnosprawności, zasadnie SKO przyjęło, że w punkcie 2 sentencji wyroku z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 (OTK-A 2014/9/10), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W jednolitym obecnie orzecznictwie sądów administracyjnych, uznaje się, że brak zmiany przez ustawodawcę treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z wymienionego wyroku z 21 października 2014 r. wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 ustawy, która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 czerwca 2017 r., I OSK 2920/16, Lex nr 2324296, 2 czerwca 2017 r., I OSK 108/12, Lex nr 1260038 oraz 26 maja 2017 r., I OSK 128/16, Lex nr 2305184). W realiach rozpoznawanej sprawy nieusprawiedliwione było więc przyjęcie przez organ I instancji, że ustalenie niepełnosprawności u matki skarżącego po ukończeniu 18 roku życia i nie w trakcie nauki w szkole, uzasadnia odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Weryfikacyjne stanowisko Kolegium (odnośnie do negatywnej decyzji organu I instancji) zasługuje w tym zakresie na całkowitą aprobatę. W zaskarżonej decyzji SKO wskazało jednak, że skarżący powinien opiekować się matką z uwagi na obowiązek alimentacyjny i jednocześnie podjąć pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, gdyż świadczenie pielęgnacyjne nie jest ekwiwalentem za pracę. Sąd stanowiska tego nie podziela. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Celem uregulowania z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy jest udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym, na czas tej opieki, dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. Musi zatem istnieć związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia a podjęciem opieki, i co do zasady powinna to być okoliczność obiektywna. Wbrew stanowisku SKO, świadczenie pielęgnacyjne jest właśnie niejako surogatem wynagrodzenia za pracę, które jest uzyskiwane przez uprawnionego nie od pracodawcy z tytułu świadczenia pracy, a na podstawie decyzji administracyjnej, w związku z koniecznością rezygnacji przez wnioskującego z podjęcia zatrudnienia z powodu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem ustawodawcy było zapewnienie osobie rezygnującej z zatrudnienia lub go niepodejmującej, ekwiwalentu zatrudnienia, którego nie może podjąć lub kontynuować ze względu na sprawowanie opieki nad legitymującą się stosownym orzeczeniem niepełnosprawną osobą bliską. Nie ma sporu co do tego, że osoby bliskie powinny wspierać się i pomagać sobie w codziennych czynnościach, jednak czym innym jest codzienna pomoc w podstawowych czynnościach życiowych sprawowana w stosunku do osoby bliskiej, a czym innym, według ustawodawcy, jest sprawowanie takiej opieki nad osobą niepełnosprawną i niezdolną do samodzielnego funkcjonowania a przy tym wymagającą - według orzeczenia ZUS - stałej opieki. SKO zdaje się nie dostrzegać tej zasadniczej różnicy. Wbrew twierdzeniom organu, jego zadaniem nie jest wykazanie, czy osoba wnioskująca o sporne świadczenie może pogodzić opiekę nad matką z pracą w niepełnym wymiarze, skoro ta legitymuje się określonym w ustawie orzeczeniem innego organu o niezdolności do samodzielnej egzystencji, czego zresztą SKO nie neguje. Przeciwnie, SKO podało, że według wywiadu środowiskowego matka skarżącego nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie a skarżący sprawuje nad nią rzeczywistą opiekę. Niezrozumiała wobec tego jest treść zaskarżonego rozstrzygnięcia. SKO podało podstawy prawne, ustaliło stan faktyczny odpowiadający normie z art. 17 ustawy i odmówiło skarżącemu wnioskowanego świadczenia – wbrew poczynionym przez siebie ustaleniom. W okolicznościach niniejszej sprawy, w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a ustawy, skarżący jako zobowiązany do alimentacji względem matki, należy do kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Skoro skarżący złożył wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w okresie, w którym jego matka legitymowała się już orzeczeniem o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym ze wskazaniem na konieczność stałej opieki a przy tym skarżący sprawuje obecnie nad matką opiekę, której zakres w jego ocenie nie daje możliwości podjęcia zatrudnienia – a organ potwierdził ww okoliczności w ramach wywiadu środowiskowego - to w sprawie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1 ustawy, jaką jest niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą bliską. Powyższe skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji i decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy (w zw. z art. 135 ppsa). Rozpoznając ponownie sprawę, o ile nie ulegnie zmianie stan faktyczny, organy będą związane oceną prawną i wskazaniami zawartymi w uzasadnieniu niniejszego wyroku (art. 153 ppsa).