I SA/Wa 1310/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Anna Wesołowska Sędziowie: sędzia WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) sędzia WSA Łukasz Trochym po rozpoznaniu w dniu 10 lipca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] kwietnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę

Decyzją z [...] kwietnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (Kolegium) po rozpatrzeniu odwołania D.D. (Skarżący) od decyzji wydanej przez Wójta Gminy K. (Wójt) z [...] marca 2020 r. orzekającej o odmowie przyznania D.D. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem - M.D., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy decyzję z [...] marca 2020 r. Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z [...] lutego 2020 r. Skarżący wystąpił o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem - M.D. Po rozpatrzeniu sprawy organ I instancji wydał decyzję odmowną podnosząc, że w przypadku Skarżącego nie została spełniona przesłanka, która warunkuje przyznanie wnioskowanego świadczenia, gdyż uznał w oparciu o art. 17 ust. 1 b ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej: ustawa), że nie stwierdzono w orzeczeniu aby niepełnosprawność M.D. powstała wcześniej niż do 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Wójt wskazał także, na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy, że D.D. ma już ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, w związku z opieką nad M.D., od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r., zgodnie z decyzją Wójta Gminy K. nr [...] z [...] listopada 2019 r. a ponadto wskazał na podstawie art. 17 ust. 1a pkt. 1 ustawy, że rodzice M.D. żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Od powyższej decyzji Skarżący wniósł odwołanie stwierdzając, że decyzja narusza przepisy prawa materialnego oraz przepisy postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu odwołania wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), zarzucając zastosowanie w sprawie art. 17 ust. 1b, który został uznany za niekonstytucyjny. Podniósł także naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 poprzez błędne uznanie, że skarżący jako brat niepełnosprawnego nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, a ojciec osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się synem w sposób wystarczający. Ponadto wskazał na naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit b, bowiem organ nie umożliwił skarżącemu dokonania wyboru korzystniejszego świadczenia. A zdaniem skarżącego zostały spełnione wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Po rozpoznaniu odwołania Skarżącego opisaną na wstępie decyzją Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję nie podzielając jednak w pełni stanowiska organu I instancji. Kolegium przyznało rację Skarżącemu, że przepis art. 17 ust. 1 b ustawy wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dniem 23 października 2014 r. Z tych przyczyn art. 17 ust. 1b ustawy nie może być stosowany w niniejszej sprawie. Kolegium wskazało jednak, że art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wprowadzając ograniczenie w odniesieniu do osób zobowiązanych do alimentacji. Treść powołanego artykułu ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna i możliwa do ustalenia przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej. Kolegium podniosło, że rodzice M.D. żyją, żadne z rodziców nie ma orzeczonej niepełnosprawności w stopniu znacznym i to oni w pierwszej kolejności zobowiązani są do zapewnienia opieki synowi. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jedynie gdyby ani ojciec M.D. ani matka nie byli w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu, lub w ogóle nie byłoby innych osób zobowiązanych do alimentacji wobec niego w pierwszej kolejności. Jak natomiast wynika z akt sprawy matka M.D. - H.D. jest częściowo niezdolna do pracy (orzeczenie wydał lekarz orzecznik ZUS [...] lipca 2018 r. a orzeczenie wydano na czas określony do dnia [...] lipca 2021 r.) i z tego tytułu pobiera rentę chorobową. W oświadczeniu stwierdziła, że z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie zająć się synem. Ojciec M.D. - P.D. oświadczył, że pracuje i nie może wykonywać opieki i pielęgnacji nad synem M.. Stwierdził ponadto, że syn jest ubezwłasnowolniony i prawnym opiekunem jest D.D. W aktach sprawy znajduje się Postanowienie Sądu Okręgowego w [...] sygn. akt [...] z [...] kwietnia 2019 r. stwierdzające, że D.D. jest doradcą tymczasowym dla brata, upoważnionym do reprezentowania brata i zarządzaniem jego majątkiem. Nie zostało zatem wykazane, że wnioskodawca jest osobą w pierwszej kolejności zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojego brata. Kolegium przywołało także decyzję z [...] listopada 2019 r., ustalającą prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad M.D. która jest ostateczna, a co oznacza, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 ppkt b), niemożność przyznania innego świadczenia w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną - świadczenia pielęgnacyjnego. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem Skarżący wniósł skargę do tutejszego sądu zarzucając jej: 1) naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. ar. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy poprzez błędne uznanie, że skarżący jako brat niepełnosprawnego nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego; 2) art. 7, 77 oraz 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżący nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia; 3) błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy, polegającą na pominięciu celów tej ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez opiekuna specjalnego zasiłku opiekuńczego stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji błędne uznanie, że fakt pobierania przez skarżącego specjalnego zasiłku opiekuńczego ma przesądzające znaczenie dla oceny wniosku skarżącego o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; 4) niezastosowanie art. 27 ust. 5 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b ustawy i przez to nieuwzględnienie, że w razie zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego ze świadczeń, jak wynika z treści art. 27 ust. 5 ustawy. Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z [...] marca 2020 r. oraz o zasądzenie od organu zwrotu kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swoje stanowisko w sprawie oraz wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje : Skarga jest niezasadna, zaskarżona decyzja nie narusza prawa w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obrotu. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji, w której matka osoby niepełnosprawnej sama legitymuje się orzeczeniem o czasowej niezdolności do pracy a ojciec oświadcza, że pracuje i nie ma możliwości wykonywania opieki nad synem możliwe jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego bratu osoby niepełnosprawnej. Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 ustawy, to jest matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4). Prawo to przysługuje tym osobom, jeżeli nie podejmują one lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ponadto zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z zestawienia powyższych przepisów wynika, że z pierwszeństwo nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje rodzicom w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym i pełnoletnim dzieckiem, jeżeli tylko nie legitymują się oni orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ocena, czy i w jakim zakresie rodzice niepełnosprawnego i pełnoletniego dziecka, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, mogą nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględnienia dwóch dalszych, materialnoprawnych przesłanek. Po pierwsze, należy uwzględnić zasadniczą przesłankę materialnoprawną, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, to jest okoliczność, czy matka albo ojciec niepełnosprawnego i pełnoletniego dziecka "nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia w celu sprawowania opieki". Jeżeli bowiem rodzice niepełnosprawnego dziecka legitymują się znacznym stopniem niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy) lub pobierają określone świadczenia eliminujące prawo do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy), w szczególności świadczenia emerytalne lub rentowe, to jest oczywiste, że rodzice ci nie tylko nie mogą z przyczyn prawnych i faktycznych efektywnie sprawować opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem, lecz przede wszystkim nie mogą spełnić zasadniczej przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia. Tym samym osoby te podlegają eliminacji jako potencjalni beneficjenci świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. b ustawy, pod pojęciem znacznego stopnia niepełnosprawności rozumie się całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że matka Skarżącego legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o uznaniu za częściowo niezdolną do pracy. Nie można zatem uznać, by była ona osobą o której mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy, to jest osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności. Tym niemniej, skoro pobiera ona z tego tytułu rentę (jak wynika z jej oświadczenia z 12 marca 2020 r.) nie przysługuje jej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. W przypadku ojca niepełnosprawnego i pełnoletniego M.D. nie zachodzą jednak ani okoliczności o których mowa w art. art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy ani też okoliczności o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy. Jest on osobą sprawną, która jednak z uwagi na konieczność zapewnienia utrzymania rodzinie nie zdecydowała się na rezygnację z zatrudnienia. Niesporne jest również, że ojciec M.D. nie został pobawiony praw rodzicielskich, nie jest małoletni i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd przypomina w tym miejscu, że przepisy art. 17 ust. 1 pkt 1 i art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy są ze sobą integralnie powiązane w zakresie odesłania do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) regulujących obowiązek alimentacyjny. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy wyraźnie stanowi o "innych osobach" (innych niż "matka albo ojciec", o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy), na których ciąży w świetle k.r.o. obowiązek alimentacyjny. Określone w k.r.o. przesłanki powstania i realizacji obowiązku alimentacyjnego muszą być zatem odniesione także do rodziców niepełnosprawnego i pełnoletniego dziecka. Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jeżeli więc ojciec niepełnosprawnego i pełnoletniego dziecka jest w stanie realnie i efektywnie wykonywać swoje obowiązki alimentacyjne w zakresie sprawowania opieki nad tego rodzaju dzieckiem, to niewątpliwie obowiązek ten nie przechodzi na dalszego krewnego lub krewnych, zgodnie z zasadami określonymi w art. 128 i art. 129 k.r.o. Sąd podkreśla w tym miejscu, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane właśnie w związku z rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zatem kontynuowanie zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej wyłącza ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie fakt zatrudnienia lub wykonywania innej pracy zarobkowej nie może być traktowany jako uniemożliwiający zrealizowanie obowiązków alimentacyjnych wobec wymagającego stałej opieki dziecka. Pracujący rodzic może bowiem opiekę taką zapewnić również poprzez zorganizowanie opieki o charakterze odpłatnym. W konsekwencji, skoro jak wynika z akt sprawy powodem dla którego ojciec M.D. nie może sprawować nad nim opieki jest kontynuowanie przez niego pracy zarobkowej brak jest podstaw do przyjęcia że nie jest on w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego a w konsekwencji brak jest podstaw do uznania, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje Skarżącemu. W tej sytuacji zarzuty objęte punktem 1 i 2 petitum skargi uznać należało za niezasadne. Zarzuty objęte punktem 3 i 4 petitum skargi są niezasadne ponieważ możliwość dokonania wyboru świadczenia powstaje dopiero w sytuacji, w której dana osoba spełnia przesłanki do przyznania obu świadczeń. Skoro Skarżący nie spełnia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie można czynić organom zarzutu, że nie umożliwiły mu dokonania wyboru świadczenia. Odnosząc się do przywołanych w uzasadnieniu skargi wyroków sądów administracyjnych wskazać należy, że zostały one wydane w odmiennych stanach faktycznych. Wyrok z 5 listopada 2015 r. I OSK 1062/13 wydany został w sprawie w której matka osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki nie żyła, zaś ojciec skazany prawomocnym wyrokiem za znęcanie się nad rodziną z sądowym nakazem eksmisji z mieszkania zajmowanego przez rodzinę, złożył oświadczenie, że nie poczuwa się do opieki nad synem i od lat nie utrzymuje żadnych kontaktów z dziećmi,. W takim stanie faktycznym NSA uznał za oczywiste, że wykluczona jest możliwość sprawowania opieki przez ojca. Wyrok NSA z 13 listopada 2015 r. I OSK 1286/14 dotyczył sytuacji, w której opiekę nad dzieckiem wymagającym stałej opieki jako osobą dotkniętą od urodzenia kalectwem uniemożliwiającym samodzielną egzystencję zapewniała siostra babki, która po złożeniu przyrzeczenia na mocy postanowienia Sądu Rejonowego została ustanowiona opiekunem dziecka. Ze stanu faktycznego opisanego przez NSA wynika, że matka dziecka została pozbawiona władzy rodzicielskiej jej miejsce pobytu było nieznane. Ojciec dziecka przebywał w więzieniu. Innych krewnych wymienionych w art. 17 ust. 1 ustawy mogących sprawować opiekę dzieckiem nie było. Wyrok NSA z 12 maja 2017 r. I OSK 328/16 dotyczył sytuacji, w której matka osoby niepełnosprawnej legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w związku z czym nie mogła sprawować opieki nad synem, zaś ojciec rozwiedziony z matką miał ograniczoną władzę rodzicielską i od lat nie utrzymywał żadnych kontaktów z pełnoletnimi już dziećmi. W niniejszej sprawie niesporne jest, że osoba niepełnosprawna jak i jej rodzice oraz Skarżący zamieszkują razem prowadząc wspólne gospodarstwo domowe. Z wywiadu środowiskowego nie wynika, by relacje rodzinne były nieprawidłowe. Nie ma zatem podstaw do zastosowania w niniejszej sprawie wykładni i argumentacji z przywołanych wyżej wyroków NSA. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.