I SA/Gd 133/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Rischka, Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Gorzeń, Sędzia NSA Zbigniew Romała (spr.), Protokolant Specjalista Dorota Pellowska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 22 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi M.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 grudnia 2025 r., nr UP-869/2025 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 października 2025 r. nr 2101/2025.

Zaskarżoną decyzją z dnia 22 grudnia 2025 r. nr UP-869/2025, Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. (dalej: "ZUS", "organ rentowy"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2025 r., poz. 1691) – dalej "k.p.a.", w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz. U. z 2025 r., poz. 350 ze zm.) - dalej "u.s.u.s.", po rozpoznaniu wniosku M.M.1, reprezentowanego przez pełnomocnika – matkę (dalej: "Strona", "Wnioskodawca", lub "Skarżący") o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 października 2025 r. nr 2101/2025 o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność, będącą jednocześnie płatnikiem składek. Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego i prawnego sprawy: W dniu 12 sierpnia 2025 r. do ZUS wpłynął wniosek M.M.1 reprezentowanego przez matkę – J.M., jako pełnomocnika, o umorzenie należności z tytułu składek z powodu trudnej sytuacji finansowej oraz zdrowotnej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych po przeprowadzeniu postępowania, decyzją z dnia 16 października 2025 r., nr 2101/2025 odmówił Stronie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie [...] zł, w tym: a) za ubezpieczenia społeczne - za okres 10/2017-06/2024, 08-11/2024, 02-05/2025 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek, odsetek liczonych na 12 sierpnia 2025r., kosztów upomnienia, b) za ubezpieczenie zdrowotne - za okres 10/2017-02/2024, 06/2024, 08/2024-05/2025 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek, odsetek liczonych na 12 sierpnia 2025r., kosztów upomnienia, c) oraz za Fundusz Pracy - za okres 04/2018-02/2024, 06/2024, 08-11/2024, 02-05/2025 w łącznej kwocie [...] zł, w tym z tytułu: składek, odsetek liczonych na 12 sierpnia 2025r. i kosztów upomnienia. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż powodem odmowy umorzenia ww. należności był: - brak wystąpienia przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s.; - Strona nie wykazała, że zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych gospodarstwa domowego Strony; - Strona nie wykazała, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń; - nie wykazała również, że jej stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły Stronę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. W dniu 7 listopada 2025 r. do ZUS wpłynął wniosek pełnomocnika Strony o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek wykazanych w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 października 2025 r. zarzucając, iż w wydanej decyzji błędnie zostało ustalone, że: - sytuacja zdrowotna i materialna Wnioskodawcy umożliwiała mu jakiekolwiek zarobkowanie i w jakikolwiek sposób uregulowanie zadłużenia, nawet w ratach, kiedy z uwagi na stan zdrowia ww. nie jest on w stanie uzyskiwać żadnych dochodów, a co za tym idzie spłacić zadłużenia, - w sprawie nie występowała też uzasadniona przyczyna przemawiająca za umorzeniem Stronie należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność. Pełnomocnik Strony oznajmiła, że poza całkowicie dobrowolną i niestałą jej pomocą, która sama ma bardzo niską emeryturę, Strona utrzymuje się jedynie z kwoty zasiłku okresowego wynoszącego 505,00 zł miesięcznie. Dodała, że syn nie ma możliwości uzyskać jakichkolwiek innych dochodów, którego potwierdzeniem jest zaświadczenie lekarskie z dnia 17 września 2025 r. wydane dla potrzeb Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności, w którym wprost wskazano, iż M.M.1 jest chory na schizofrenię paranoidalną, która powoduje u niego "[...]". U syna występuje [...]. Pełnomocnik dodała, iż w wystawionym zaświadczeniu wskazano też na niepomyślne rokowania, gdyż u syna utrzymują się objawy negatywne oraz [...], dlatego też ustalenia zawarte w decyzji z dnia 16 października 2025 r. są niezasadne. Poza tym, Centrum Usług Społecznych ustalając dochód w sprawie udzielenia pomocy społecznej, po szczegółowym wywiadzie stwierdził, że dochód Strony w sierpniu 2025r. wyniósł 0,00 zł. Zatem, organ I instancji niezasadnie przyjął, że skoro dochód matki wynosi 2.893,00 zł netto, to z automatu na syna przypada połowa tej kwoty. Oczywistym jest fakt, że ww. jako matka stara się pomagać finansowo, ale jest to jej dochód i pomoc ta ma jedynie charakter dobrowolny, na miarę bardzo skromnych potrzeb. Ponadto pełnomocnik dodała, że 1 września 2025 r. Komornik Sądowy zawiadomił o wszczęciu egzekucji na należność główną wynoszącą 8.793,78 zł wraz z odsetkami na dzień 1 września 2025 r. wynoszącymi 3.319,24 zł. Podsumowując J.M. oświadczyła, że sytuacja zdrowotna oraz materialna wywołana niezawinionymi czynnikami, tj. nieuleczalną chorobą powoduje, że w sprawie jej syna – M.M.1 jednoznacznie występuje uzasadniona przyczyna przemawiająca za umorzeniem należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność, czego organ I instancji nie wziął pod uwagę, tym bardziej, że jego sytuacja się nie zmieni. Pełnomocnik uzupełniła dokumentację sprawy: - o decyzję ZUS z dnia 5 września 2025 r. odmawiającą przyznania prawa do renty, - zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia syna wydane dla potrzeb Zespołu do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia 17 września 2025 r., - decyzję Burmistrza [...] z dnia 8 października 2025 r. przyznającą M.M.1 pomoc w formie zasiłku okresowego z powodu długotrwałej choroby od 1 września 2025 r. na okres zawieszenia postępowania w sprawie ustalenia prawa do zasiłku stałego w kwocie 505,00 zł miesięcznie, - zawiadomienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w [...] z dnia 1 września 2025 r. o wszczęciu egzekucji z wniosku wierzyciela K. Po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, ZUS w dniu 22 grudnia 2025 r. wydał decyzję, w której utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 16 października 2025 r. nr 2101/2025. W uzasadnieniu organ przypomniał dotychczasowy przebieg postępowania. Wskazując następnie na analizę materiału dowodowego organ podał, iż z wypełnionego przez pełnomocnika Strony oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej z dnia 8 sierpnia 2025 r. wynika, że M.M.1 jest [...], nie pracuje zarobkowo i nie posiada dochodu z innych źródeł, nie pobiera renty ani emerytury, zasiłku ani świadczenia z Urzędu Pracy, zasiłku z pomocy społecznej oraz nie nie korzysta z innych form pomocy. Ponosi natomiast wydatki: - z tytułu opłat eksploatacyjnych w wysokości 1.270,00 zł, - związane z leczeniem w wysokości 260,00 zł, - inne (paliwo i dojazdy do lekarza) w wysokości 500,00 zł. Prowadzi gospodarstwo domowe z matką, która uzyskuje dochód w wysokości 2.924,00 zł netto miesięcznie. Posiada zobowiązania finansowe z tytułu zaciągniętych kredytów. Nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, innych nieruchomości, środków transportu, praw majątkowych oraz wierzytelności. Nie ma możliwości poprawy swojej sytuacji materialnej z uwagi na chorobę. W celu rozpatrzenia sprawy organ skorzystał z danych wygenerowanych z systemu informatycznego oraz rejestrów centralnych, na podstawie których ustalił, że ww. w dniu [...] maja 2025 r. zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej. Nie podlega ubezpieczeniom społecznym w ZUS. Nie jest zarejestrowany w Urzędzie Pracy, nie jest właścicielem/współwłaścicielem nieruchomości, nie ma też zarejestrowanych pojazdów. Dodatkowo organ ustalił, że Strona ma rodzeństwo: M.M.2 ([...] lat) oraz A.M. ([...] lata). Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał analizy kwestii przedawnienia i uznał, że w decyzji z 16 października 2025r. prawidłowo stwierdzono, że należności z tytułu składek są wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Przytaczając w dalszej treści uzasadnienia art. 28 ust. 2 u.s.u.s. organ wymienił przesłanki wystąpienia całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s. Następnie podał, że w toku przeprowadzonego postępowania ustalono, iż w sprawie: 1) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. nie wystąpiła z przyczyn oczywistych; 2) przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s. nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: - sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe, - nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, - nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym, - ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy - Prawo upadłościowe; 3) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. nie zachodzi, gdyż zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej nastąpiło [...] maja 2025 r., jednocześnie nie wystąpił brak następców prawnych (mama oraz siostry) - zgodnie z wykładnią językową przywołanego przepisu wszystkie wymienione okoliczności, tj.: zakończenie prowadzenia działalności gospodarczej, brak majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, muszą wystąpić łącznie - wystąpienie którejkolwiek z ww. okoliczności wyklucza natomiast stwierdzenie zajścia przedmiotowej przesłanki; 4) przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o umorzenie których Strona wnosi przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie zachodzi, dlatego że Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję należności z tytułu składek; 6) przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. również nie zachodzi, gdyż nie jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, bowiem należności figurujące na Strony koncie jako dłużnika składek są dochodzone w postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora ZUS Oddział w S. a dotąd postępowanie egzekucyjne nie zostało ocenione przez organ egzekucyjny jako całkowicie nieskuteczne. Postępowanie egzekucyjne, które nadal jest w toku, wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Dopóki bowiem postępowanie toczy się, nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji. Podkreślono, że istnienie możliwości prowadzenia działań egzekucyjnych uniemożliwia organowi rentowemu działającemu jako wierzyciel stwierdzenie, że zachodzi przesłanka nieściągalności zadłużenia i zaniechań prób jego wyegzekwowania. W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył również treść art. 28 ust. 3a w zw. z art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 rozporządzenia, zgodnie z którym, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy, ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć wskazane należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. ZUS podał, iż podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie wystąpiły przesłanki umorzenia określone w cytowanym rozporządzeniu oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Organ wskazał, że Strona podejmując się wykonywania działalności gospodarczej wzięła na siebie obowiązek zapoznania się z przepisami prawnymi i ich respektowania tak, aby nie dochodziło do naruszeń prawa. Płatnik składek, jako osoba prowadząca i monitorująca działalność gospodarczą, niezależnie od czynników wpływających na funkcjonowanie firmy i osiąganych dochodów, odpowiada za regulowanie zobowiązań publicznoprawnych, w tym należności z tytułu składek. Działalność gospodarczą cechuje prowadzenie na ryzyko przedsiębiorcy. ZUS podał także, że analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy spłata zadłużenia w dłuższym czasie nie spowoduje sytuacji, że po uiszczeniu należności z tytułu składek osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zachowania podstawowych potrzeb życiowych (np. wyżywienie, ubrania, itp.), czy mają charakter okresowy, czy stały i pogłębiający się. Umorzenie należności jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie trudnych, gdy ze względu na stan zdrowia, inne względy społeczne i brak szans na uzyskiwanie dochodów nie jest możliwe wywiązywanie się ze zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Organ doszedł do przekonania, że przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie ma w stosunku do M.M.1 zastosowania, ponieważ nie prowadzi on już działalności gospodarczej. Wystąpienie z kolei przesłanki dotyczącej stanu zdrowia uwarunkowane jest nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. Wskazując na powołaną przez pełnomocnika sytuację zdrowotną Strony organ stwierdził, że przedłożona do sprawy dokumentacja bezspornie potwierdza istnienie zaburzeń zdrowotnych, jednak nie dowodzi ich trwałego charakteru w stopniu całkowicie wyłączającym z możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (np. pracy zdalnej, czy pracy w warunkach chronionych). Przepisy wskazują natomiast, aby ograniczenia zdrowotne miały charakter długotrwały i nieodwracalny oraz prowadziły do stałej bierności w wykonywaniu pracy. Uczestnictwo w leczeniu nawet systematycznym, nie stanowi ustawowej przesłanki, że wykonywanie jakiekolwiek pracy jest niemożliwe. Epizody choroby występują od wielu lat, natomiast z przedłożonych do sprawy informacji oraz ustaleń własnych organu wynika, że do [...] maja 2025 r. Strona prowadziła działalność gospodarczą wykonując pracę [...]. Okoliczność ta budzi wątpliwości organu, co do faktycznego wpływu stanu zdrowia na całkowitą i trwałą niezdolność do podjęcia zatrudnienia. Ponadto, zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z 7 sierpnia 2025 r. Strona została uznana za częściowo niezdolnego do pracy do [...] sierpnia 2027 r. Również bardzo ograniczone możliwości płatnicze, podnoszone jako jeden z argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Dokonując rozeznania sytuacji finansowej Strony ZUS zwrócił uwagę, iż pełnomocnik oznajmiła, że jej syn prowadzi wraz z nią gospodarstwo domowe. J.M. pobiera świadczenie emertytalne w wysokości 3.190,32 zł brutto, tj. 2.893,53 zł netto. Budżet gospodarstwa domowego jest niższy niż poziom minimum socjalnego określonego 14 października 2025 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych GUS na kwotę 3.258,82 zł za II kwartał 2025 r. dla 2-osobowego gospodarstwa pracowniczego i jednocześnie wyższy niż poziom minimum egzystencji określony 3 kwietnia 2025 r. za 2024 r. na kwotę 1.627,95 zł dla wskazanego typu gospodarstwa. Nie pominięto też faktu otrzymywania przez matkę jednorazowego trzynastego i czternastego świadczenia, co wpływa na poprawę sytuacji finansowej rodziny. Stałe wydatki oszacowano na kwotę 1.770,00 zł oraz koszty leczenia na 260,00 zł. Jednak, jak organ ocenił, wydatki te nie są nadzwyczajnymi kosztami jakie rodzina musi ponosić. Nie można też uznać, że opłaty za energię, gaz czy wodę są to nadzwyczajne czy nieprzewidziane wydatki, lecz są one ponoszone przez ogół społeczeństwa. Wprawdzie stan faktyczny wskazuje na niełatwą sytuację materialną Strony z uwagi na brak aktualnego zatrudnienia i dysponowanie jedynie zasiłkiem okresowym w wysokości 505,00 zł miesięcznie, jednak sam brak środków finansowych umożliwiających egzekwowanie należności nie przesądza o możliwości umorzenia zaległości z tytułu składek, gdyż nawet w sytuacji, gdy ww. nie posiada środków na zaspokojenie należności, istnienie zaległości nie zmienia sytuacji majątkowo-rodzinnej, a jedynie wpływa na brak możliwości przeprowadzenia skutecznej egzekucji. Ponadto, w toku postępowania kwestia definitywnego braku możliwości spłaty należności z tytułu składek nie została dowiedziona. Fakt natomiast prowadzenia wspólnego gospodarstwa z matką oznacza dla Strony obniżenie jej kosztów utrzymania, bowiem pozwala na podział wydatków, takich jak opłaty za media, żywność czy koszty eksploatacyjne. Okoliczność ta świadczy, że podstawowe potrzeby życiowe są zapewnione i Strona nie znajduje się w sytuacji zagrażającej jej egzystencji. Ponadto ww. został uznany za częściowo niezdolnego do pracy na okres dwóch lat, co nie wyklucza możliwości osiągania choćby częściowego dochodu z pracy odpowiedniej do stanu zdrowia. Sam z kolei fakt istnienia obciążeń finansowych lub utrudnionej sytuacji życiowej nie jest równoznaczny z umorzeniem długu, zwłaszcza, gdy sytuacja nie nosi znamion wyjątkowości, a możliwości poprawy sytuacji finansowej nie zostały wyczerpane. Podjęcie więc decyzji o umorzeniu należności biorąc pod uwagę powyższą argumentację na chwilę obecną byłoby przedwczesne i nieuzasadnione. W podsumowaniu ZUS wypowiedział się, że na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, nie znalazł podstaw do umorzenia żądanych należności w oparciu o zapisy rozporządzenia oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie organu okoliczności w nich wymienione nie zachodzą. W związku z tym, biorąc pod uwagę przeanalizowany materiał dowodowy nie znaleziono podstaw do uchylenia decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 października 2025 r. Na wydaną przez ZUS decyzję z dnia 22 grudnia 2026 r. Skarżący reprezentowany przez pełnomocnika – matkę, złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji, o umorzenie w całości należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek określonych w decyzji z dnia 16 października 2025 r. na łączną kwotę [...] zł oraz o zasądzenie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania, zaskarżonej decyzji zarzucono: 1) błędne ustalenie jakoby stan majątkowy Skarżącego nie powodował, iż nie jest on w stanie opłacić zaległych składek, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego, w szczególności błędne ustalenie, że u M.M.1. nie występuje sytuacja: - że opłacenie należności pozbawiałoby możliwości zaspokojenia niezbędnych jego potrzeb, - przewlekłej choroby w postaci schizofrenii paranoidalnej, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, 2) błędne wliczanie dochodu matki w postaci niskiej emerytury do sytuacji M.M.1, kiedy to matka jedynie dobrowolnie stara się umożliwić mu przeżycie, ale w żaden sposób nie może odpowiadać za sytuacje [...]-letniego mężczyzny, w szczególności, że sama gospodaruje swoimi środkami. W uzupełnieniu braków skargi pełnomocnik Strony nadesłała decyzję Burmistrza [...] z dnia 5 stycznia 2026 r. o przyznaniu Skarżącemu w okresie od 1.09.2025 r. do 31.12.2025 r. zasiłku stałego w wysokości 808 zł, a od dnia 1.01.2026 r. do 31.12.2028 r. zasiłku stałego w kwocie 1.229 zł miesięcznie. W odpowiedzi na skargę reprezentowany przez pełnomocnika ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie a także o zasądzenie od ubezpieczonego kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. W świetle art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli, decyzja podlega uchyleniu jeżeli sąd stwierdzi: naruszenie prawa materialnego, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub gdy doszło do takiego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, (które to ograniczenie nie znajduje zastosowania w niniejszej sprawie). Wykładnia powołanego wyżej przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Badając z kolei rozpoznawaną sprawę w wyżej zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził, że doszło do naruszeń prawa, skutkujących koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji ZUS z dnia 22 grudnia 2025 r. oraz decyzji ją poprzedzającej. Zastrzeżenia Sądu budzi bowiem dokonana ocena niektórych przesłanek umorzenia wskazanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne z dnia 31 lipca 2003 r. – zwanego dalej "rozporządzeniem". Spór w niniejszej sprawie dotyczy prawidłowości odmowy przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność będącą jednocześnie płatnikiem tych składek, w tym na: - ubezpieczenia społeczne za okres: 10/2017-06/2024, 08-11/2024, 02-05/2025 w tym z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnienia, - ubezpieczenie zdrowotne - za okres 10/2017-02/2024, 06/2024, 08/2024-05/2025 w tym z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnienia, - oraz Funduszu Pracy - za okres 04/2018-02/2024, 06/2024, 08-11/2024, 02-05/2025 w tym również z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnienia. Materialnoprawną podstawą umorzenia należności z tytułu składek jest powołany w decyzji art. 28 u.s.u.s. Wskazany przepis daje prawo do umorzenia tych należności w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne stosuje się odpowiednio także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 tej ustawy zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2022 r. poz. 1520 oraz z 2023 r. poz. 825); 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym; 4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Zaprezentowane wyliczenie jest wyczerpujące, co oznacza, że stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek i dopiero wystąpienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Ponadto, należności z tytułu składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, na zasadach określonych w rozporządzeniu. Przepis § 3 ust. 1 ww. aktu stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w następujących przypadkach: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z przywołanych przepisów wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadził do systemu prawa administracyjnego tzw. "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia tych należności. Jednak do uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru określonego kierunku rozstrzygnięcia, dochodzi w tego rodzaju sprawach dopiero po ustaleniu zaistnienia którejś z wymienionych w przepisach prawa przesłanek. W sytuacji, gdy żadna z tych przesłanek nie zostanie spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania tego rodzaju ulgi. Wykazanie natomiast istnienia którejś z wymienionych przesłanek otwiera organowi możliwość zastosowania tego rodzaju ulgi. W tym to bowiem momencie organ rozstrzygający sprawę korzysta z przypisanego mu uprawnienia do zastosowania uznania administracyjnego, nie musi, lecz może umorzyć takie należności (por. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega zaś prawidłowość przeprowadzonego postępowania, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola taka dotyczy zarówno wykładni prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego wynikające z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę. Zatem, sądowa kontrola decyzji wydanej przez organ obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Obowiązkiem Sądu jest dokonanie oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Natomiast o tym, czy składki powinny być umorzone, czy też nie, rozstrzyga organ administracji publicznej. W ocenie Sądu, ZUS dokonał prawidłowej analizy okoliczności sprawy pod kątem spełnienia przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. W sprawie nie budzi wątpliwości, że nie zaistniała żadna z podstaw całkowitej nieściągalności należności skarżącego z tytułu składek. Zdaniem Sądu, organ w sprawie nie dokonał jednak rzetelnej i wnikliwej analizy sytuacji Skarżącego biorąc pod uwagę jego aktualny stan zdrowia a także sytuację materialną i finansową pod kątem wystąpienia przesłanki wskazanej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia. Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe jej potrzeby będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2015 r., II GSK 2366/13, CBOSA). Tymczasem, punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona przebywa, a więc odniesionych do jej środowiska (por. wyroki NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09 oraz 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1757/18, CBOSA). Sama koncepcja minimum socjalnego oparta jest o założenie, że chodzi o kwotę, która zabezpieczy istotne, podstawowe potrzeby. Organ w każdej indywidualnej sprawie musi w związku z tym ocenić, czy środki, którymi faktycznie dysponuje strona można uznać za wystarczające na zaspokojone jej zindywidualizowanych i niezbędnych potrzeb, w tym zatem tych wskazanych przez skarżącego, jak również tych koniecznych jak np. na zakup żywności, środków higieny, ubrań. O ile zatem sięgnięcie przez organ porównawczo do kryterium minimum socjalnego należy ocenić jako - co do zasady - uzasadnione, to wyprowadzenie z niego rzetelnych wniosków wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności indywidualnych sprawy, mogących rzutować na odmienności sytuacji od statystycznej i dokonania w tym zakresie analizy. W ocenie sądu, organ nie odniósł się w sposób wystarczający i pełny do sytuacji majątkowej Skarżącego. Organ wskazał, że Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe z matką, która ma [...] lat i otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 3.190,32 zł brutto, do daje kwotę 2.893,53 zł netto. Skarżący otrzymuje zasiłek okresowy w kwocie 505 zł miesięcznie – co zostało ustalone na czas wydania skarżonej decyzji. Wykazany budżet gospodarstwa domowego jest niższy niż poziom minimum socjalnego, który został określony 14 października 2025 r. przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych na podstawie danych GUS – na kwotę 3.258,82 zł za II kwartał 2025 r. dla 2 – osobowego gospodarstwa pracowniczego. (Wysokość minimum socjalnego według danych za III kwartał 2025 r. dla przypisanego wyżej gospodarstwa wynosi 3.273,81 zł, co na jedną osobę daje kwotę 1.636,91 zł). Sąd za prawidłowe uznał ustalenia Zakładu - mimo odmiennych twierdzeń matki i zarazem pełnomocnika Skarżącego – w zakresie analizy sytuacji materialno-rodzinnej, uwzględniającej jako wspólne, także dochody rodzica Skarżącego, jako pozostającego z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Organ słusznie w tym względzie wywiódł, że przez prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego należy uważać wspólne zamieszkanie wraz ze wspólnym zaspokajaniem potrzeb życiowych. Niemniej zauważyć należy, iż ocena środków, którymi Skarżący może zaspokajać podstawowe potrzeby jest oceną dowolną. Organ w kwestii wydatków wskazał na oszacowaną przez pełnomocnika Strony kwotę 1.770 zł – opłaty eksploatacyjne, inne (paliwo, dojazdy do lekarza) oraz na koszty leczenia wynoszące 260 zł. Pominął jednak pozostałe koszty, które Skarżący musi ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych podstawowych potrzeb życiowych. W szczególności organ nie uwzględnił wydatków na wyżywienie, czy ubrania. Tymczasem do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem należy zaliczyć nie tylko opłaty eksploatacyjne, ale także koszty zakupu żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej. Nieuwzględnienie przez organ choćby minimalnych, comiesięcznych wydatków, które Strona musi ponosić w celu przetrwania biologicznego powoduje, że obraz jego sytuacji materialnej jest niepełny i nie pozwala na ustalenie, czy jest on w stanie uregulować z kolei zaległe należności. Dodać przy tym należy, że stosując zwrot normatywny: "zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych" trzeba przyjąć, że nie chodzi tu tylko o zachowanie standardu minimum koniecznego do przeżycia, ale o minimalnie godziwy poziom życia (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 8 kwietnia 2021 r., I SA/Rz 140/21, CBOSA). Przy ocenie tej przesłanki należy wziąć także pod uwagę, czy trudności płatnicze osoby zobowiązanej mają charakter okresowy, czy też trwały i pogłębiający się oraz, czy istnieją szanse na poprawę sytuacji finansowej. Z kolei zwrócenie się przez Skarżącego o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej, na co wskazuje nadesłana do skargi przez pełnomocnika Strony decyzja Burmistrza [...] z dnia 5 stycznia 2026 r. również potwierdza, że sytuacja finansowa Strony nie jest dobra. Uwadze w analizowanej sprawie nie może ulec również i to, że rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się także do ustalonej kwoty zaległości, realności jej wyegzekwowania i spłacenia. Rolą organu jest bowiem badanie aktualnej na datę orzekania sytuacji majątkowej, finansowej Skarżącego i ocena tego stanu w kontekście możliwości spłacania zaległych należności. Tymczasem organ nie odniósł się w sposób wystarczający i pełny do sytuacji majątkowej i finansowej Strony skarżącej. Zaniechanie takie uczynił również organ pierwszej instancji. Nie dokonano w związku z tym pełnych ustaleń pozwalających na właściwą ocenę istnienia przesłanki objętej § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, iż w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie. Podkreślić jednak należy, że powyższe nie zwalnia organu z obowiązku prowadzenia postępowania w taki sposób, który zapewni należyte i sprawne ustalenie stanu faktycznego z poszanowaniem m.in. zasady informowania (art. 9 k.p.a), wyrażającej się w konieczności informowania strony o okolicznościach prawnych i faktycznych mających wpływ na realizację jej praw i obowiązków oraz czuwaniu, by osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i udzielaniu im w tym celu niezbędnych wskazówek i wyjaśnień. Organ powinien ze szczególną starannością realizować powyższą zasadę w sytuacji, gdy strona nie jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, ZUS powinien współdziałać ze stroną w celu wyjaśnienia wszelkich okoliczności sprawy mając na uwadze interes społeczny i słuszny interes obywateli (por. wyrok WSA w Krakowie z 16 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Kr 866/22, CBOSA). Ponadto organ powinien podejmować wszelkich czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.) jak i zebrać i rozpatrzyć w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Wnioskowy charakter postępowania nie zwalnia organu z działania z urzędu. W ocenie Sądu, w sprawie nie została właściwie rozważona również przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, związana ze stanem zdrowia zobowiązanego i możliwości na tym tle uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Bezspornym w sprawie pozostaje, że zobowiązany cierpi na postępującą chorobę - schizofrenię paranoidalną. Z ustaleń organu wynika, że lekarz orzecznik ZUS w dniu 7 sierpnia 2025 r. stwierdził u strony częściową niezdolność do pracy do dnia [...] sierpnia 2027r. Z dokumentacji sprawy – zaświadczenia lekarskiego z 17 września 2025 r. wynika z kolei, że ww. dwukrotnie był hospitalizowany [...] w roku 2024 i 2025. W przebiegu schorzenia wskazano na [...] i nasilone objawy oraz [...]. W ocenie wyników leczenia, rokowań podano natomiast, iż rokowania są niepomyślne - mimo poprawy w zakresie objawów wytwórczych utrzymują się objawy negatywne oraz [...]. Prezes ZUS jednak stwierdził, że przedłożona do sprawy dokumentacja bezspornie potwierdza istnienie zaburzeń zdrowotnych, jednak nie dowodzi ich trwałego charakteru w stopniu całkowicie wyłączającym możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (jak przykładowo praca zdalna, praca w warunkach chronionych). Organ wskazał też, że epizody choroby występują u Skarżącego od wielu lat, i że do [...] maja 2025 r. prowadził działalność gospodarczą wykonując prace w zawodzie [...], co budzi wątpliwości, co do faktycznego wpływu stanu zdrowia na całkowitą i trwałą niezdolność do podjęcia przez Skarżącego zatrudnienia. Dokonana ocena, w ocenie Sądu jest jednak ogólna oraz sprzeczna z treścią wyżej wskazanego § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, zgodnie z którym to właśnie przewlekła choroba, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu jest przesłanką uzasadniającą umorzenie należności. Schizofrenia paranoidalna należy do grupy chorób przewlekłych. [...] to stopniowa utrata zdolności do samodzielnego funkcjonowania w życiu codziennym, zawodowym i społecznym, co może prowadzić do konieczności objęcia chorego opieką osób trzecich. [...] to z kolei aspekt choroby oznaczający, że choroba zmienia podstawowe cechy charakteru człowieka. Dochodzi do [...]: zachowania stają się niezrozumiałe, chaotyczne, a chory traci poczucie własnej tożsamości, cele życiowe i zdolność do planowania. W zakresie oceny powyższego zarówno Prezes ZUS jak i organ pierwszej instancji skupił się w zasadzie wyłącznie na kwestii uzyskiwania przez Skarżącego dochodu, uznając, że w tej sytuacji omawiana przesłanka nie zachodzi. Nie odniesiono się natomiast do podnoszonej przez pełnomocnika Strony okoliczności pogarszającego się stanu zdrowia, nieuleczalności choroby, która uniemożliwia Skarżącemu możliwości uzyskania dochodu. Ponadto trzeba wskazać, że w przytoczonym wyżej przepisie prawa jest też mowa o możliwościach uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności, nie zaś możliwości uzyskiwania jakiegokolwiek dochodu. Zatem organy w ramach oceny omawianej przesłanki winny poddać rozwadze, czy stan zdrowia Skarżącego pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Tych okoliczności organy nie poddały dogłębnej analizie, co było wynikiem ogólnego potraktowania przywołanej wyżej przesłanki. W tych okolicznosciach, Sąd uznał, że organy naruszyły przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., gdyż nie ustaliły i nie oceniły wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i oznacza, że odmowa umorzenia zaległych składek była co najmniej przedwczesna i nie została należycie uzasadniona. W ponownie prowadzonym postępowaniu organy zobowiązane będą do uwzględnienia powyższej oceny prawnej i wyeliminowania wskazanych nieprawidłowości. Mając na uwadze, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z 16 października 2025 r. naruszają przepisy postępowania, Sąd, działając w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a orzekł o ich uchyleniu - jak w sentencji. Sąd natomiast nie orzekł o zwrocie kosztów procesowych, gdyż Strona skarżąca ich nie poniosła zaś w sprawie była reprezentowana przez pełnomocnika, który nie jest adwokatem lub radcą prawnym.