I SA/Bd 123/26

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski (sprawozdawca) sędzia WSA Jarosław Wichrowski Protokolant sekretarz sądowy Anna Szymanowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 maja 2026 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Zarządu Województwa Kujawsko - Pomorskiego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zobowiązania do zwrotu kwoty dofinansowania z udziałem środków z budżetu Unii Europejskiej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Zarządu Województwa Kujawsko – Pomorskiego na rzecz H. K. kwotę 24.650 zł (dwadzieścia cztery tysiące sześćset pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

1. Instytucja Zarządzająca Regionalnym Programem Operacyjnym Województwa Kujawsko-Pomorskiego (dalej także jako: "IZ RPO", "Instytucja Zarządzająca") [...] lipca 2016 r. ogłosiła konkurs, w którym wziął udział H. K. (dalej także jako: "Skarżący", "Beneficjent") prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą [...]. Skarżący złożył wniosek o dofinansowanie projektu pn. "[...]" (dalej także jako: "Projekt"). Przedmiotem Projektu był zakup dedykowanej aplikacji mobilnej oraz zakup środków trwałych: wideorejestratorów z opcją transmisji i modułem GPS (50 szt.), laptopów z funkcją tabletu (3 szt.), skanerów (3 szt.), kamer termowizyjnych (2 szt.) i urządzeń do mierzenia ciśnienia w hydrantach z manometrem (2 szt.). Umowa o dofinansowanie ww. Projektu została podpisana między Skarżącym a Zarządem Województwa Kujawsko – Pomorskiego (pełniącym funkcję IZ RPO, zwanym dalej także "Zarządem Województwa", "Organem") [...] kwietnia 2018 r. (umowa nr [...], dalej także jako: "Umowa", "Umowa o dofinansowanie"). 2. Decyzją z dnia 15 marca 2023 r. Zarząd Województwa zobowiązał Skarżącego do zwrotu dofinansowania, przyznanego na podstawie Umowy, pobranego nienależnie oraz wykorzystanego z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1634; dalej także jako: "u.f.p.") w ramach realizacji Projektu. 3. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący zarzucił organowi naruszenie art. 24 ust. 7 ustawy z dnia 11 lipca 2014 r. o zasadach realizacji programów w zakresie polityki spójności finansowanych w perspektywie finansowej 2014-2020 (Dz. U. z 2020 r. poz. 818 z późn. zm.; dalej także jako: "ustawa wdrożeniowa") w zw. z art. 143 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1303/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. ustanawiającego wspólne przepisy dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności, Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz ustanawiające przepisy ogólne dotyczące Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego, Europejskiego Funduszu Społecznego, Funduszu Spójności i Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego oraz uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 (Dz.U. UE L z 20.12.2013, Nr 347, s. 320; dalej także jako: "rozporządzenie nr 1303/2013") przez zastosowanie nieproporcjonalnej korekty finansowej obejmującej 100% uzyskanego przez Beneficjenta dofinansowania. 4. Zarząd Województwa decyzją z dnia 31 maja 2023 r. utrzymał w mocy swoją decyzję z 15 marca 2023 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że Beneficjent podpisując Umowę o dofinansowanie zapoznał się zarówno z przysługującymi mu prawami, jak również z ciążącymi na nim obowiązkami. Co za tym idzie - Beneficjent wiedział, że musi nie tylko realizować Projekt zgodnie z Umową, ale również osiągnąć cel Projektu oraz zakładane wskaźniki, zaś przy realizacji Projektu kierować się aktami prawnymi wskazanymi zarówno w ogłoszeniu o konkursie, jak i samej Umowie o dofinansowanie. Pomimo powyższego, Skarżący naruszył postanowienia Umowy o dofinansowanie skutkujące jej rozwiązaniem (co nastąpiło pismem z 31 marca 2023 r.). Zdaniem organu ww. naruszenia stanowiły nieprawidłowość w rozumieniu art. 2 pkt 36 rozporządzenia nr 1303/2013. Organ stwierdził, że mimo ciążącego na Beneficjencie ustawowego i umownego obowiązku, nie okazał całości zakupionego w ramach Projektu sprzętu, a także nie potwierdził aktywnie działającej aplikacji i korzystania z niej przez klientów firmy [...]. Instytucja Zarządzająca nie potwierdziła, że Beneficjent jest w posiadaniu wszystkich środków trwałych, jakie zakupił i rozliczył w ramach projektu. Brak wskazania jakiejkolwiek lokalizacji zakupionych urządzeń, tj. wideorejestratorów z opcją transmisji i modułem GPS, skanerów, kamer termowizyjnych, urządzeń do mierzenia ciśnienia w hydrantach z manometrami stanowi podstawę do uznania, że Skarżący nie świadczy usług z wykorzystaniem ww. sprzętu zakupionego w ramach Projektu. Ponadto IZ RPO stwierdziła, że zakupione w ramach projektu środki trwałe zostały wydzierżawione, co wskazuje na korzystanie ze środków trwałych przez inny podmiot gospodarczy nieuprawniony zapisami Umowy o dofinansowanie. W sprawie nastąpiła bowiem zmiana posiadania elementu infrastruktury, która daje przedsiębiorstwu lub podmiotowi publicznemu nienależne korzyści przez zawarcie przez Beneficjenta umowy dzierżawy. Ten sposób przekazania sprzętu na rzecz [...] S.A. spowodował, że nienależna korzyść wystąpiła po stronie dzierżawcy, który wykorzystywał sprzęt zakupiony przez Beneficjenta, a sam nie uzyskałaby wsparcia w ramach ww. działania, ponieważ nie spełniał kryteriów dostępu do pomocy realizowanej ze środków funduszy UE. Organ podkreślił, że Beneficjent nie zakładał w Projekcie, że dokona przekazania zakupionych w ramach Projektu środków trwałych innemu podmiotowi na podstawie umowy dzierżawy, a także, że będzie otrzymywał z tego tytułu wynagrodzenie. Beneficjent przewidywał wzrost przychodów i bazy klientów w związku z rozszerzeniem zakresu świadczonych usług oraz zakupem określonych środków trwałych. Przekazane w ramach usługi assistance wideorejestratory miały być montowane w pojazdach klientów na potrzeby późniejszego sprawniejszego dochodzenia roszczeń w sytuacji, np. wypadku. W konsekwencji, IZ RPO stwierdziła naruszenie przez beneficjenta zasady trwałości projektu, niezrealizowanie wskaźników i celu projektu oraz naruszenie postanowień Umowy o dofinansowanie. W tych okolicznościach organ zobowiązał Beneficjenta do zwrotu całości otrzymanego dofinansowania w wysokości 462.867,32 zł w związku z zaistnieniem przesłanek, o których mowa w art. 207 ust. 1 pkt 2 i 3 u.f.p., czyli wykorzystanie środków z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184 u.f.p., tj. z naruszeniem postanowień Umowy o dofinansowanie oraz pobranie dofinansowania nienależnie. 5. W skardze do Sądu Beneficjent wniósł o uchylenie decyzji Zarządu Województwa w całości, zarzucając jej naruszenie: 1) art. 7 w zw. z art. 136 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm.; dalej także jako: "k.p.a.") polegające na zaniechaniu przeprowadzenia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, a w szczególności zaniechanie przeprowadzenia weryfikacji tożsamości osób, z którymi zostały przeprowadzone rozmowy telefoniczne przez przedstawicieli zespołu kontrolującego; 2) art. 77 § 1 w zw. z art. 80 k.p.a. polegające na zaniechaniu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w szczególności przez stwierdzenie przez organ drugiej instancji, że protokoły montażu przedstawione przez Skarżącego nie miały znaczenia przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez Zarząd Województwa; 3) art. 8 § 1, art. 11 i art. 12 § 1 k.p.a. polegające na braku przeprowadzenia ponownego postępowania w sposób budzący zaufanie strony do władzy publicznej oraz braku wyczerpującego wyjaśnienia stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się organ drugiej instancji przy ponownym rozpatrzeniu sprawy; 4) art. 107 § 3 k.p.a. polegające na braku precyzyjnego wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej zaskarżonej decyzji Zarządu Województwa z 31 maja 2023 r., co uniemożliwia właściwe zapoznanie się z motywami działania organu, zrozumienie tych motywów, a w rezultacie ustosunkowanie się do nich w rzeczowy i wyczerpujący sposób; 5) art. 138 § 2 k.p.a. przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji w całości, pomimo tego, że decyzja Zarządu Województwa z 15 marca 2023 r. została wydana z naruszeniem przepisów prawa procesowego, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie; 6) art. 24 ust. 7 ustawy wdrożeniowej w zw. z art. 143 ust. 2 rozporządzenia nr 1303/2013 przez zastosowanie nieproporcjonalnej korekty finansowej obejmującej 100% uzyskanego przez Beneficjenta dofinansowania. 6. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. 7. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy (dalej "WSA") wyrokiem z 3 listopada 2023 r., sygn. akt I SA/Bd 384/23, uchylił zaskarżoną decyzję stwierdzając, że w postępowaniu toczącym się wskutek wniosku o ponowne rozpatrzenie spawy brał udział pracownik, który uczestniczył w wydaniu pierwszej decyzji. Był to zatem pracownik wyłączony od udziału w postępowaniu wywołanym złożonym przez Skarżącego wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy. 8. Naczelny Sąd Administracyjny (dalej także jako: "NSA") wyrokiem z 19 marca 2025 r., sygn. akt I GSK 342/24, uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Bydgoszczy. NSA wskazał, że badając przesłankę wyłączenia pracownika, za każdym razem trzeba ustalić jego rolę procesową i rzeczywisty wpływ na decyzję wydaną w postępowaniu. W każdej sytuacji chodzi o ustalenie czy pracownik uczestniczył w czynnościach, które w konsekwencji doprowadziły do wydania określonego rozstrzygnięcia i miał faktycznie lub mógł mieć wpływ na jego treść. Zdaniem NSA wskazany przez WSA pracownik – ze względu na posiadane uprawnienia - nie brał udział w wydawaniu decyzji dotyczącej zwrotu środków a złożony przez niego podpis u dołu ostatniej strony decyzji świadczy jedynie o zapoznaniu się z treścią tej decyzji w związku z pełnioną funkcją Dyrektora Departamentu Finansów. 9. Wskutek ponownego rozpatrzenia sprawy WSA uwzględnił skargę, uchylając wyrokiem z 5 czerwca 2025 r. (sygn. I SA/Bd 214/25) decyzję Zarządu Województwa z 31 maja 2023 r. i rozstrzygnął o kosztach postępowania. WSA stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo, jednak nie z przyczyn w skardze wskazanych. Zdaniem WSA organ zasadnie przyjął, że zaszła przesłanka do zwrotu dofinansowania, o której mowa w § 18 ust. 1 Umowy o dofinansowanie oraz w art. 71 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1303/2013. Niemniej jednak w ocenie Sądu I instancji w zaskarżonej decyzji organ wadliwie zastosował przepis prawa materialnego, tj. z art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013, zgodnie z którym "(...) Kwoty nienależnie wypłacone w odniesieniu do takiej operacji są odzyskiwane przez państwo członkowskie w wysokości proporcjonalnej do okresu, w którym nie spełniono wymogów." Stosując ten przepis prawa organ pominął okoliczność, że Skarżący otrzymał ostateczną płatność 25 października 2019 r., zatem obowiązujący Beneficjenta 3-letni okres trwałości rozpoczął się od 26 października 2019 r. i trwał do 26 października 2022 r. Tymczasem umowa dzierżawy pomiędzy Skarżącym a [...] SA. została zawarta 30 marca 2021 r. Tym samym przeniesienie na dzierżawcę posiadania urządzeń nabytych w ramach realizacji Projektu - jakkolwiek stanowiło naruszenie procedur, o których mowa w art. 184 ust. 1 u.f.p. i wypełniało przesłankę z art. 71 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1303/2013 - to jednak nastąpiło po upływie kilkunastu miesięcy od dnia rozpoczęcia 3-letniego okresu trwałości. W ocenie WSA organ powyższe okoliczności powinien uwzględnić przy ustaleniu wysokości kwoty dofinansowania podlegającej zwrotowi mając na uwadze literalne brzmienie art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013. W ocenie WSA nie zasługiwały natomiast na uwzględnienie sformułowane w skardze zarzuty naruszenia przepisów postępowania. 10. W wyniku rozpatrzenia skargi kasacyjnej Zarządu Województwa NSA wyrokiem z 15 stycznia 2026 r. sygn. I GSK 1387/25 uchylił wyrok WSA z 5 czerwca 2025 r. (sygn. I SA/Bd 214/25). NSA uznał za zasadne zarzuty wskazujące na pominięcie przez Sąd I instancji części materiału dowodowego zebranego przez organ na okoliczność niezrealizowania Projektu przez Beneficjenta, co doprowadziło do niewzięcia ich pod uwagę, braku oceny tych dowodów przez Sąd I instancji, podjęcia ustaleń sprzecznych z materiałem dowodowym oraz skutkowało dokonaniem błędnego ustalenia stanu faktycznego zaistniałego w sprawie. Wytknięte błędy stanowiły o naruszeniu przepisów postępowania mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. NSA zgodził się ze skarżącym kasacyjnie, że WSA skupił swą uwagę na umowie dzierżawy pomiędzy Skarżącym a [...] SA co spowodowało, że WSA uczynił wyłączną podstawą rozstrzygnięcia art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013, co skutkowało przyjęciem przez Sąd I instancji konieczności zastosowania proporcjonalności dofinansowania. Jednakże WSA pominął i nie dokonał oceny tego, że organ poza naruszeniem zasady trwałości stwierdził, że Skarżący: - nie osiągnął i nie utrzymał wskaźników produktu, co wynikało z braku udokumentowania przez beneficjenta posiadania wszystkich zakupionych środków trwałych, - nie osiągnął wskaźnika rezultatu pn. "Przychody ze sprzedaży nowych lub udoskonalonych produktów/procesów" w wartościach zadeklarowanych we Wniosku o dofinansowanie projektu, co zostało ustalone na podstawie dokumentów finansowoksięgowych, - nie osiągnął i nie utrzymał wskaźnika rezultatu pn. "Liczba wprowadzonych innowacji procesowych", a tym samym jednego z głównych celów Projektu, - nie osiągnął celu Projektu, jakim było wdrożenie innowacyjnego i kompleksowego procesu zarzadzania ryzykiem ubezpieczeniowym dedykowanego podmiotom gospodarczym oraz kompleksowej obsługi flot samochodowych, nie potwierdzono wdrożenia zakupionej przez beneficjenta innowacyjnej aplikacji oraz posiadania przez beneficjenta środków trwałych zakupionych w ramach Projektu. Podkreślić należy, że powyższe okoliczności organ uznał jako rażąco naruszające postanowienia Umowy o dofinansowanie i skutkujące koniecznością zwrotu wypłaconych środków finansowych w związku z wykorzystaniem dofinansowania z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184 u.f.p. W związku z powyższym NSA zauważył, że Sąd I instancji jest zobowiązany dokonać kontroli zaskarżanego aktu w całości, nie poprzestając na ocenie jego części. W sytuacji zatem, gdy Sąd nie odniesie się do całości zaskarżonej decyzji - to takie pominięcie oznacza że w istocie "zawęził" zakres sprawy, a więc faktycznie rozpoznał inną sprawę niż była przedmiotem sprawy lub też nie rozpoznał jej w całości, co stanowi obrazę art. 134 § 1 p.p.s.a. Brak uzasadnienia w tym zakresie jest istotną wadą uzasadnienia, słusznym zatem okazał się również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 11. Ponownie rozpatrując sprawę ze skargi Beneficjenta Sąd Wojewódzki jest związany dotychczasowymi stanowiskami NSA zawartymi w wyrokach z 19 marca 2025 r., sygn. akt I GSK 342/24 oraz z 15 stycznia 2026 r. sygn. I GSK 1387/25. Należy zwrócić uwagę, że o ile w pierwszym z ww. wyroków NSA związał WSA oceną co do kwestii wyłączenia pracownika Organu, to w drugim z ww. wyroków NSA nie związał WSA odnośnie merytorycznej oceny jakiejkolwiek części sprawy, a jedynie wytknął, że dla oceny sprawy nie jest wystarczające skupienie się na kwestii umowy pomiędzy Skarżącym a [...] SA – konieczne jest także dokonanie (w świetle zgromadzonego przez organ materiału dowodowego) oceny pozostałych stwierdzeń organu (Zarządu Województwa) odnośnie: - braku osiągnięcia i utrzymania wskaźników produktu (braku udokumentowania posiadania wszystkich zakupionych środków trwałych), - braku osiągnięcia wskaźnika rezultatu "Przychody ze sprzedaży nowych lub udoskonalonych produktów/procesów", - braku osiągnięcia i nieutrzymania wskaźnika rezultatu "Liczba wprowadzonych innowacji procesowych", - braku osiągnięcia celu Projektu, jakim było wdrożenie innowacyjnego i kompleksowego procesu zarzadzania ryzykiem ubezpieczeniowym dedykowanego podmiotom gospodarczym oraz kompleksowej obsługi flot samochodowych; braku potwierdzenia wdrożenia zakupionej przez beneficjenta innowacyjnej aplikacji; braku posiadania przez beneficjenta środków trwałych zakupionych w ramach Projektu. 12. Dokonując kontroli decyzji Zarządu Województwa z 31 maja 2023 r. Sąd podziela wyrażane wcześniej (tj. w wyroku WSA z 5 czerwca 2025 r., sygn. I SA/Bd 214/25) stanowisko odnośnie interpretacji, kiedy zachodzą przesłanki zwrotu dofinansowania. Powtórzyć zatem należy, że zgodnie z art. 207 ust. 1 pkt 2 i 3 u.f.p., w przypadku, gdy środki przeznaczone na realizację programów finansowanych z udziałem środków europejskich są: (...) 2) wykorzystane z naruszeniem procedur, o których mowa w art. 184, 3) pobrane nienależnie lub w nadmiernej wysokości - podlegają zwrotowi wraz z odsetkami w wysokości określonej jak dla zaległości podatkowych, liczonymi od dnia przekazania środków, w terminie 14 dni od dnia doręczenia ostatecznej decyzji, o której mowa z ust. 9, na wskazany w tej decyzji rachunek bankowy. Zgodnie zaś z art. 184 ust. 1 u.f.p. wydatki związane z realizacją programów i projektów finansowych ze środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3, są dokonywane zgodnie z procedurami określonymi w umowie międzynarodowej lub innymi procedurami obowiązującymi przy ich wykorzystaniu. Interpretując pojęcie "innych procedur obowiązujących przy ich wykorzystaniu", w ocenie Sądu, należy uwzględnić zarówno potoczne znaczenie wyrazu "procedura", jak i sposób uregulowania w prawie krajowym wdrażania programów operacyjnych. Przyjmuje się, że procedury, o których mowa w art. 184 ust. 1 u.f.p. to procedury określone w umowie międzynarodowej lub inne procedury obowiązujące przy wykorzystaniu wydatkowanych środków. Mogą to być procedury wynikające z przepisów prawa powszechnie obowiązującego, ale również procedury określone w dokumentach systemu realizacji danego programu, a także procedury określone w umowie o dofinansowanie realizacji projektu (por. m.in. wyrok NSA z 12 września 2017 r. sygn. akt II GSK 3597/15;). Jak trafnie wskazał NSA w wyroku z dnia 5 kwietnia 2022 r., sygn. akt I GSK 1378/21, ustawodawca nie definiuje pojęcia procedur, o których stanowi art. 184 u.f.p. W nauce natomiast w znaczeniu szerokim procedura (prawna) oznacza tryb dokonywania prawnych czynności konwencjonalnych, a więc zarówno przewidziany prawem tryb podejmowania decyzji przez organy administracji publicznej, jak i procedury dokonywania czynności prawnych przez osoby fizyczne i osoby prawne, dla których ważności niezbędny jest określony prawnie tryb postępowania. Prawo procesowe w wąskim znaczeniu oznacza zaś zbiór przepisów prawnych regulujących procedury działania organów państwowych i innych podmiotów publicznych mających kompetencje do dokonywania aktów władczych, tj. tworzenia i stosowania prawa. Powyższe uzasadnia stanowisko, że w art. 184 u.f.p. użyto pojęcia "procedura" w szerokim znaczeniu, obejmującym również czynności podmiotów funkcjonujących poza administracją publiczną. Sąd, podzielając ww. poglądy NSA, podzielił również stanowisko organu, że przez procedurę w rozumieniu art. 184 u.f.p. rozumieć należy również Umowę o dofinansowanie. Przez procedurę rozumieć również należy przepisy rozporządzenia nr 1303/2013. Zgodnie z jego art. 2 pkt 36 "nieprawidłowość" oznacza każde naruszenie prawa unijnego lub prawa krajowego dotyczącego stosowania prawa unijnego, wynikające z działania lub zaniechania podmiotu gospodarczego zaangażowanego we wdrażanie EFSI, które ma lub może mieć szkodliwy wpływ na budżet Unii poprzez obciążenie budżetu Unii nieuzasadnionym wydatkiem. Z powyższych regulacji wynika, że naruszeniu procedury nie musi towarzyszyć powstanie rzeczywistej szkody, bowiem wystarczająca jest potencjalna możliwość spowodowania takiej szkody. Oznacza to, że szkoda nie musi być konkretną stratą finansową, a do stwierdzenia, że miała miejsca nieprawidłowość wystarczy, że istniało zagrożenie powstania szkody. Stosownie do art. 143 ust. 1 zdanie pierwsze rozporządzenia nr 1303/2013 odpowiedzialność za badanie nieprawidłowości, dokonywanie wymaganych korekt finansowych oraz odzyskiwanie kwot spoczywa w pierwszej kolejności na państwach członkowskich. Art. 143 ust. 2 rozporządzenia nr 1303/2013 stanowi, że państwa członkowskie dokonują korekt finansowych wymaganych w związku z pojedynczymi lub systemowymi nieprawidłowościami stwierdzonymi w operacjach lub programach operacyjnych. Korekty finansowe polegają na anulowaniu całości lub części wkładu publicznego w ramach operacji lub programu operacyjnego. Państwa członkowskie biorą pod uwagę charakter i wagę nieprawidłowości oraz straty finansowe poniesione przez fundusze polityki spójności lub EFMR i stosują proporcjonalną korektę. Korekty finansowe są odnotowywane w zestawieniu wydatków za rok obrachunkowy, w którym podjęto decyzję o anulowaniu. Samo naruszenie procedur obowiązujących przy wykorzystaniu środków pochodzących z budżetu UE nie oznacza automatycznie obowiązku zwrotu tych środków w całości lub części. Konieczna jest bowiem ocena skutków stwierdzonego naruszenia w kontekście uregulowań określonych w art. 2 pkt 36 i art. 143 ust. 2 rozporządzenia 1303/2013. Środki unijne podlegają bowiem zwrotowi tylko wówczas, gdy wykorzystano je z naruszeniem procedur, które to naruszenie jednocześnie musi stanowić "nieprawidłowość" w rozumieniu art. 2 pkt 36 rozporządzenia nr 1303/2013. Z kolei "nieprawidłowość" ma miejsce w sytuacji, gdy wskutek naruszenia procedur doszło lub mogło dojść do powstania szkody w budżecie ogólnym UE. Przez możliwość powstania szkody należy rozumieć możliwość uszczuplenia środków budżetowych - unijnych. Dla uznania zatem, że doszło do powstania "nieprawidłowości" w rozumieniu art. 2 pkt 36 rozporządzenia nr 1303/2013 konieczne jest ustalenie, że wskutek naruszenia procedur obowiązujących przy wydatkowaniu środków unijnych wystąpiło co najmniej zagrożenie, że szkoda powstanie. Zatem dla powstania obowiązku zwrotu środków unijnych muszą zostać spełnione łącznie trzy przesłanki: 1) działanie lub zaniechanie beneficjenta pomocy, 2) które powoduje jakiekolwiek naruszenie przepisu prawa krajowego lub unijnego, 3) które powoduje lub mogłoby spowodować szkodę w budżecie ogólnym Unii Europejskiej w drodze finansowania nieuzasadnionego wydatku z budżetu ogólnego. 13. Sąd w niniejszym składzie podziela także prezentowane już wcześniej (tj. w wyroku WSA z 5 czerwca 2025 r. sygn. I SA/Bd 214/25) stanowisko, że Organ zasadnie uznał, iż zawarcie przez Skarżącego z [...] S.A. w dniu 30 marca 2021 r. umowy dzierżawy obejmującej urządzenia nabyte w ramach realizacji Projektu (objęte dofinansowaniem) przed upływem okresu trwałości projektu prowadziło do naruszenia procedury wynikającej z Umowy o dofinansowanie. W tym zakresie należy przede wszystkim wskazać, że zgodnie z Umową o dofinansowanie stroną tej umowy był Skarżący (Beneficjent), zaś § 4 ust. 3 Umowy stwierdza, że: "Prawa i obowiązki Beneficjenta wynikające z Umowy nie mogą być przenoszone na rzecz osób trzecich, bez zgody Instytucji Zarządzającej RPO WK-P." W ocenie Sądu z powyższego wynika, że podmiotem realizującym Projekt, dla zachowania jego współfinansowania ze środków programu operacyjnego, winien być Skarżący. W § 18 ust. 3 Umowy przewidziano trzyletni okres trwałości Projektu, co oznaczało, że do jego upływu nie powinny nastąpić zmiany podmiotowe w zakresie m. in. wykorzystywania urządzeń nabytych w ramach realizacji Projektu, objętych dofinansowaniem. W § 18 ust. 6 pkt 3 Umowy dotyczącym naruszenia zasady trwałości projektu, a będącym niemal dokładnym powieleniem zapisów art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013, przewidziano, że naruszenie zasady trwałości następuje w sytuacji wystąpienia w okresie trwałości co najmniej jednej z poniższych przesłanek: 3) nastąpiła istotna zmiana wpływająca na charakter Projektu, jego cele lub warunki realizacji, która mogłaby doprowadzić do naruszenia jego pierwotnych celów. Organ zasadnie uznał, że Skarżący zawierając 30 marca 2021 r. umowę dzierżawy spowodował sytuację, w której z infrastruktury nabytej w ramach realizacji Projektu (objętej dofinansowaniem) korzystał inny podmiot gospodarczy, nieuprawniony zapisami Umowy o dofinansowanie. Ponadto Beneficjent na podstawie zawartej umowy dzierżawy pobierał czynsz, który stanowi jego dochód. Nie jest to zgodne z celami Projektu, ponieważ Beneficjent przewidywał wzrost przychodów i bazy klientów, w związku z rozszerzeniem zakresu świadczonych usług oraz zakupem określonych środków trwałych, nie zaś z ich wydzierżawieniem. Tym samym dokonana zmiana w zakresie posiadania urządzeń wpłynęła na cele założone w Projekcie w ten sposób, że uniemożliwiła ich realizację. Nie było bowiem możliwości realizacji celów Projektu w sytuacji, w której Beneficjent nie posiadał i nie wykorzystywał środków trwałych, które miały zostać nabyte właśnie po to, aby umożliwić realizację tych celów. Niezasadne jest w tym względzie stanowisko Skarżącego, że wydzierżawienie środków trwałych jest okolicznością nieistotną, gdyż nie niweczyło celu projektu, jakim było osiągnięcie wzrostu przychodów i bazy klientów. Należy podkreślić, że cel Projektu nie wyczerpuje się w samym efekcie w postaci wzrostu przychodów i bazy klientów. Umowa określała bowiem nie tylko osiągnięcie ww. efektu, ale także sposób działania przez Beneficjenta, aby ten efekt osiągnąć. W tym zakresie strony umowy nie przewidywały, że uzyskane środki trwały alternatywnie mogą pozostawać w bezpośredniej dyspozycji Beneficjenta lub mogą być dzierżawione, a kwota uzyskana z dzierżawy będzie zaliczana na poczet przychodów Beneficjenta, których zwiększenie jest celem Umowy. Skarżącemu, jako podmiotowi uczestniczącemu w obrocie gospodarczym, nie powinna być obca reguła, że umów należy dotrzymywać; jeżeli zatem Umowa o dofinasowanie nie przewidywała możliwości dzierżawy środków trwałych, to Skarżący w tym zakresie winien umowy dotrzymać. W ślad za wyrokiem WSA z 5 czerwca 2025 r. I SA/Bd 214/25 Sąd w niniejszym składzie zwraca uwagę, że istotą dofinansowania kierowanego do beneficjentów środków programów operacyjnych jest uzyskanie korzyści finansowej wyrażającej się kwotą bezzwrotnego wsparcia finansowego dokonywanego w celach leżących u podstaw programów. W rozpoznawanej sprawie były to cele związane z innowacyjnością i konkurencyjnością beneficjentów zaliczanych do sektora MŚP. Nie budzi wątpliwości, że wymagana trwałość projektu służy zapewnieniu, że cele wsparcia będą realizowane przez określony czas oraz że dofinansowanie nie będzie naruszało zasad konkurencyjności poprzez uzyskanie nienależnych korzyści (pkt 64 preambuły do rozporządzenia nr 1303/2013). Okres trwałości służy zatem zdyskontowaniu przyznanej korzyści wiążącej się z dofinansowaniem, lecz w interesie zgodnym z celami wsparcia. Oznacza to, że korzyść taka jest należna beneficjentowi tak długo jak cele wsparcia realizuje. W sytuacji, gdy projekt przestanie być realizowany w okresie trwałości, przyznana korzyść (w całości lub w części) musi być uznana za nienależną, ponieważ wsparcie nie zostanie należycie zdyskontowane (tak wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 14 czerwca 2022 r., sygn. akt I SA/Go 106/22). W ocenie Sądu zawarcie przez Skarżącego umowy dzierżawy z 30 marca 2021 r. tj. przed upływem okresu trwałości oznaczało (w warunkach takich jak w rozpoznawanej sprawie), że w okresie niezbędnym dla zrealizowania celów wsparcia Beneficjent nie realizował Projektu, co prowadziło do sytuacji, w której nie doszło do "zdyskontowania" korzyści w rozumieniu powyżej wskazanym. W rozpoznawanej sprawie Skarżący nie uzyskiwał przychodów wskutek dysponowania środkami trwałymi na rzecz pozyskanych klientów, lecz wskutek egzekwowania czynszu na podstawie zawartej umowy dzierżawy. Ponadto umowa dzierżawy została zawarta ze spółką akcyjną, która nie byłaby uprawniona do uzyskania dofinansowania bowiem program, w ramach którego zostały nabyte dzierżawione urządzenia, był skierowany do sektora MŚP. 14. Tym niemniej w powyższym zakresie tj. dotyczącym umowy dzierżawy z 30 marca 2021 r. w ocenie Sądu w zaskarżonej decyzji organ wadliwie zastosował przepis prawa materialnego, tj. art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013 zgodnie z którym "(...) Kwoty nienależnie wypłacone w odniesieniu do takiej operacji są odzyskiwane przez państwo członkowskie w wysokości proporcjonalnej do okresu, w którym nie spełniono wymogów." Stosując ten przepis prawa organ pominął okoliczność, że Skarżący otrzymał ostateczną płatność 25 października 2019 r. zatem obowiązujący go jako Beneficjenta 3-letni okres trwałości rozpoczął się od 26 października 2019 r. i trwał do 26 października 2022 r. Umowa dzierżawy pomiędzy Skarżącym a [...] S.A. została zawarta 30 marca 2021 r., a tym samym przeniesienie na dzierżawcę posiadania urządzeń nabytych w ramach realizacji Projektu – jakkolwiek stanowiło naruszenie procedur, o których mowa w art. 184 ust. 1 u.f.p. i wypełniało przesłankę z art. 71 ust. 1 lit. c rozporządzenia nr 1303/2013 – to jednak nastąpiło po upływie kilkunastu miesięcy od dnia rozpoczęcia 3-letniego okresu trwałości. W ocenie Sądu organ powyższe okoliczności powinien uwzględnić przy ustaleniu wysokości kwoty dofinansowania podlegającej zwrotowi mając na uwadze literalne brzmienie art. 71 ust. 1 rozporządzenia nr 1303/2013. Z przepisu tego wynika, że ustalenie wysokości nienależnie wypłaconej kwoty powinno obejmować ustalenie proporcji pomiędzy okresem, w którym wymogi były spełnione przez Beneficjenta, a okresem, w którym wymogi te nie były spełnione. W niniejszej sprawie możliwe jest ustalenie w jakiej proporcji czasowej w stosunku do okresu wymaganego Skarżący utrzymywał efekt trwałości w sposób zgodny z Umową o dofinansowanie. Możliwe jest tym samym ustalenie w sposób proporcjonalny kwoty zwrotu – czego organ w zaskarżonej decyzji nie uczynił. 15. Zasadna jest skarga Beneficjenta w zakresie dotyczącym braku wyczerpującego zgromadzenia i rozważenia materiału dowodowego koniecznego do załatwienia sprawy, w szczególności odnośnie osiągnięcia wskaźników i celu Projektu. Jak wynika z zaskarżonej decyzji (str. 33) – "organ dochodząc od Beneficjenta zwrotu całości dofinansowania miał na uwadze przede wszystkim fakt, że przedmiotowy projekt nie został zrealizowany zgodnie z celem założonym we Wniosku o dofinansowanie projektu tzn. IZ RPO WK-P nie potwierdziła wdrożenia zakupionej przez Beneficjenta innowacyjnej aplikacji oraz posiadania przez Beneficjenta środków trwałych zakupionych w ramach projektu." Zdaniem Organu przedsięwzięcie Skarżącego "nie wpisało się w definicję innowacji (w niniejszym przypadku nie tylko nie można było potwierdzić wdrożenia zakupionej aplikacji, ale również sama aplikacja, pomimo założeń, okazała się zwykłym programem do obiegu dokumentów, a nie innowacyjną kompleksową aplikacją do realizacji założeń Projektu) i cel Projektu nie został osiągnięty, to w ocenie organu należało anulować całość wkładu". Uchybienia w zakresie dotyczącym ustaleń odnośnie posiadania przez Skarżącego środków trwałych oraz cech aplikacji i faktu jej wdrożenia mogą mieć zatem istotny wpływ na wynik sprawy. 16. W zakresie dotyczącym sposobu oceny cech aplikacji zasadny jest zarzut Skarżącego, że celem Projektu nie było samo wdrożenie "innowacyjnej" aplikacji jako "innowacyjnego produktu". W zaskarżonej decyzji Zarząd Województwa stwierdził nie tylko, że Skarżący nie udostępnił działającej innowacyjnej aplikacji, ale też, że "aplikacja pomimo założeń nie jest innowacyjnym produktem, co z kolei spowodowało wystąpienie nieprawidłowości skutkujących koniecznością zwrotu dofinansowania. Zgodnie z informacjami zawartymi w "Opinii o innowacyjności" oraz założeniami Biznes Planu aplikacja zakupiona w ramach projektu miała posiadać szereg różnych funkcjonalności, które umożliwią nie tylko kontakt z klientem, stworzenie bazy klientów i kontakt z osobami trzecimi, takimi jak ubezpieczyciel, czy podmioty biorące udział w likwidowaniu szkody/ubieganiu się o odszkodowanie" (str. 22 – 23 zaskarżonej decyzji). Zauważyć należy, że Organ nie określił, brak jakich konkretnych funkcjonalności powoduje, że aplikacja nie jest "innowacyjna" – Organ poprzestał na stwierdzeniu, że aplikacja jest "zwykłym programem do obiegu dokumentów" (str. 33 uzasadnienia decyzji). Należy wobec tego zwrócić uwagę, że zgodnie z pkt 1 "Opinii o innowacyjności..." (sporządzonej w UMK w Toruniu – Wydział Nauk Ekonomicznych i Zarządzania – patrz tom akt zaczynający się pismem z [...].01.2018 nr [...] "Dotyczy projektu numer: [...]", str. 4 "Opinii...") opiniowaniu pod kątem innowacyjności podlegała nie sama aplikacja, ale ""Usługa" jako proces, jak i 2 elementy wchodzące w jej skład" 1. Standardowa usługa brokerska. 2. Aplikacja mobilna." Na str. 5 "Opinii..." wskazano, że opiniowana ""Usługa" będzie polegać na zaoferowaniu klientowi kompleksowej obsługi w zakresie zabezpieczenia przed grożącymi jemu ryzykami. "Usługa" jako proces będzie łączyć w sobie pełny, niestosowany do tej pory i wykraczający poza obowiązki ustawowe zakres doradztwa i oceny ryzyka na rzecz klienta. Dzięki czemu oferowana "Usługa" będzie miała charakter innowacyjny". Aplikacja i jej funkcjonalności są zatem istotnym elementem zaplanowanego przez Skarżącego rozwiązania organizacyjno – biznesowego, jednak to nie innowacyjność aplikacji przesądza o innowacyjności proponowanego rozwiązania. Co więcej z "Opinii..." nie wynika, aby innowacyjność aplikacji miała wykraczać poza obszar zapewnienia stosownej komunikacji elektronicznej brokera z jego klientami jak również z interesariuszami (str. 17 "Opinii..."), zapewniającej także efekt w postaci obniżenia kosztów ze względu na mniejsze zużycie papieru koniecznego do przesyłania czy archiwizowania dokumentów (str. 11 "Opinii..."). W świetle powyższego twierdzenia Zarządu Województwa o braku wymaganej innowacyjności aplikacji należy uznać za ogólnikowe, niespełniające wymaganego w art. 77 § 1 k.p.a. standardu "wyczerpującego" rozpatrzenia materiału dowodowego. Nie jest wystarczające samo wskazanie, że aplikacja jest "zwykłym programem do obiegu dokumentów". Z "Opinii..." wynika, że planowana aplikacja jak najbardziej miała zapewnić m.in. obieg dokumentów, tyle że do dopasowany do specyficznego zakresu planowanego rozwiązania organizacyjno – biznesowego. To, że aplikacja przejawia cechy programu do obiegu dokumentów świadczy właśnie o tym, że umożliwia realizację przynajmniej części planowanych funkcji. Organ nie wskazał natomiast, jakich konkretnych planowanych funkcjonalności aplikacja nie zapewnia. 17. Ponadto w zakresie dotyczącym aplikacji, wbrew twierdzeniom organu z akt sprawy nie wynika, aby Organ zwracał się do Skarżącego o zapewnienie dostępu do programu z poziomu administratora. W aktach sprawy (por. tom zaczynający się pismem pn. "Wezwanie do zwrotu") znajduje się wprawdzie e-mail z 4 listopada 2021 r., który zawiera żądanie udostępnienia "wraz ze ścieżką aplikacji mobilnej przygotowanej w ramach realizacji projektu", jednakże bez wskazania, że udostępnienie to ma być z poziomu administratora. Także w piśmie Organu z 25 stycznia 2022 r. zwracał się on do Skarżącego o "np. dostęp zdalny czy skorzystanie z wersji testowej" (pkt c) pisma). W tym samym tomie akt znajduje się notatka służbowa I. L. jedna z osób kontrolujących) z 24 marca 2022 r. stwierdzająca, że na jej prośbę informatyk zalogował się na stronę aplikacji (wykorzystując login i hasło przesłane przez Beneficjenta e-mailem z 22 marca 2022 r.) i "dokonał przeglądu" aplikacji. Notatka nie zawiera żadnych informacji odnośnie tego co zostało stwierdzone w trakcie tego "przeglądu", w szczególności jakie wymagane (w świetle "Opinii o innowacyjności...") funkcjonalności aplikacja posiada a jakich nie posiada. Z kolei przeprowadzone postępowanie dowodowe w zakresie weryfikacji wdrożenia aplikacji u klientów sprowadza się do przeciwstawienia uzyskanych ustnych (przekazywanych za pomocą telefonu) oświadczeń domniemanych pracowników firm – klientów Beneficjenta pisemnym oświadczeniom przedstawicieli firm – klientów Beneficjenta i uznaniu, że większą wagę dowodową mają oświadczenia ustne, zwłaszcza, że w oświadczeniach pisemnych nie wskazano wprost na użytkowanie aplikacji, a jedynie na wykorzystanie "infrastruktury" wdrożonej przez Skarżącego. Tego rodzaju ocenę dowodów należy uznać za przekraczająca granice swobodnej oceny (art. 80 k.p.a.). Należy zauważyć, że samo ustne oświadczenie (bez rygoru odpowiedzialności karnej) ma niską wartość dowodową, a tym bardziej dokonane za pomocą telefonu tj. bez możliwości osobistej identyfikacji danej osoby. Co więcej oświadczenie pracownika o braku korzystania z jakiejś aplikacji – w sytuacji kiedy dana osoba na potrzeby swojej pracy może korzystać z kilku czy kilkunastu aplikacji, może być rezultatem zwykłego zapomnienia (przy dodatkowym uwzględnieniu, że czynności ubezpieczenia czy likwidowania szkód nie są czynnościami wykonywanymi codziennie). Przyjęty przez Organ sposób weryfikacji wdrożenia aplikacji może być uznany co najwyżej za przydatny do sprawdzenia, czy istnieją wątpliwości co do faktycznego wykorzystywania aplikacji przez klientów. Ujawnienie takich wątpliwości nie powinno skutkować od razu wyciąganiem wątpliwych wniosków, lecz powinno być potraktowane jako sygnał o konieczności przeprowadzenia weryfikacji w bardziej wiarygodny sposób np. poprzez zażądanie zestawienia logowań do aplikacji u poszczególnych firm – klientów oraz przesłuchanie pracowników tych firm. Tego rodzaju postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone. 18. Zasadne są także zarzuty Skarżącego odnośnie braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w kwestii udokumentowania posiadania wszystkich zakupionych środków trwałych, w szczególności poprzez pominięcie protokołów montażu wideorejestratorów na samochodach. Twierdzenia organu odnośnie braku udokumentowania posiadania wszystkich zakupionych środków trwałych opierają się przede wszystkim na rezultatach wizyty monitoringowej (raport z wizyty monitoringowej z 29 kwietnia 2022 r. oraz raport z wizyty monitoringowej po zastrzeżeniach Beneficjenta z 29 lipca 2022 r. – w aktach sprawy). Organ stwierdził, że upoważnieni kontrolerzy nie mogli dokonać fizycznego zapoznania się z zakupionymi przez Skarżącego środkami trwałymi (Skarżący ich nie okazał ani nie wskazał ich lokalizacji) tj. z: - wideorejestratorami z opcją transmisji i modułem GPS (które Skarżący miał zakupić w ilości 50 szt.), - kamerami termowizyjnymi (2 szt.) - urządzeniami do mierzenia ciśnienia w hydrantach z manometrem (2 szt.). Kontrolerzy potwierdzili jedynie, że Beneficjent dysponuje 3 laptopami. Należy jednakże zauważyć, że Skarżący nie tylko przedstawił protokoły montażu wideorejestratorów, ale także przedstawił oświadczenia przedstawicieli firm – klientów potwierdzające, że korzystają oni z tych urządzeń. Co więcej oświadczający z firm [...] w oświadczeniach wskazali na możliwość kontaktu z nimi celem potwierdzenia danych (w oświadczeniach wskazano na jakich samochodach są zamontowane wideorejestratory) oraz celem "ustalenia aktualnej lokalizacji pojazdów". Organ nie wskazał, że próbował skorzystać z możliwości takiego kontaktu, w szczególności aby ustalić kiedy dany pojazd pojawi się w siedzibie danej firny (np. w znajdującym się w bezpośrednim sąsiedztwie [...], będącym siedzibą firmy [...]). Należy także zauważyć, że w tomie akt zaczynającym się dokumentem "Wezwanie do zwrotu" z 17.10.2022 r. – znajduje się e-mail Skarżącego do I. L. i E. G. (osób prowadzących kontrolę) z załączonymi zdjęciami kamer zamontowanych na pojazdach z firmy [...]. W zakresie dotyczącym posiadania środków trwałych (wideorejestratorów) należy także zwrócić uwagę, że konsekwencją niekwestionowania przez organ, że doszło do przekazania środków trwałych na podstawie umowy dzierżawy z 30 marca 2021 r. jest w istocie przyznanie, że te środki Skarżący fizycznie posiadał. W przeciwnym przypadku nie miałby czego wydzierżawić. 19. Powyższe prowadzi do wniosku, że stwierdzania Organu dotyczące oceny: - braku osiągnięcia i utrzymania wskaźników produktu (braku udokumentowania posiadania wszystkich zakupionych środków trwałych), - braku osiągnięcia wskaźnika rezultatu "Przychody ze sprzedaży nowych lub udoskonalonych produktów/procesów", - braku osiągnięcia i nieutrzymania wskaźnika rezultatu "Liczba wprowadzonych innowacji procesowych", - braku osiągnięcia celu Projektu, jakim było wdrożenie innowacyjnego i kompleksowego procesu zarzadzania ryzykiem ubezpieczeniowym dedykowanego podmiotom gospodarczym oraz kompleksowej obsługi flot samochodowych; braku potwierdzenia wdrożenia zakupionej przez beneficjenta innowacyjnej aplikacji; braku posiadania przez beneficjenta środków trwałych zakupionych w ramach Projektu zostały oparte na niewyczerpująco zebranym i niewyczerpująco rozważonym materiale dowodowym. Uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez stwierdzenie, że zachodzą przesłanki do żądania proporcjonalnego a nie całkowitego zwrotu udzielonego Skarżącemu dofinansowania. 20. W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., orzekł jak w punkcie 1 wyroku. 21. W ponownym postępowaniu Organ winien wydać decyzję po ewentualnym uzupełnieniu postępowania dowodowego i wyczerpującym rozważeniu zgromadzonego materiału dowodowego, stosownie do stanowiska Sądu. 22. O kosztach postępowania (pkt 2 wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200, art. 205 i art. 209 p.p.s.a., zasądzając od organu na rzecz Skarżącego 24.650 zł, na którą to kwotę składa się wpis od skargi (4.629 zł), wynagrodzenie pełnomocnika (20.004 zł) i opłata skarbowa od udzielonego pełnomocnictwa (17 zł). Wynagrodzenie pełnomocnika ustalone zostało na podstawie § 2 pkt 7 w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit a i § 15 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2023 r. poz. 1964) z uwzględnieniem zawiłości postępowania oraz nakładu pracy adwokata. J. Brzezińska G. Saniewski J. Wichrowski