I OZ 93/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia D.W. i M.W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 12 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Wr 200/11 w sprawie ze skargi D.W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności postanowienia przekazującego zgodnie z właściwością wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy postanawia oddalić zażalenie.

W wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 25 listopada 2013 r. wezwano skarżącą D.W., reprezentowaną przez pełnomocnika M.W., do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie z dnia 24 października 2013 r. sygn. akt II SA/Wr 200/11 o oddaleniu wniosku o wyłączenie sędziów od orzekania w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na powyższe wezwanie D.W. i M.W. złożyli wniosek o przyznanie prawa pomocy, wobec czego referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu [...] w piśmie z dnia 31 grudnia 2013 r. pouczył wnioskodawców, że wniosek powinien zostać sprecyzowany i udokumentowany w ciągu 7 dni. W dniu 28 stycznia 2014 r. D.W. i M.W. złożyli wniosek, uzupełniony pismami z dnia 31 stycznia 2014 r. i z dnia 3 marca 2014 r., o wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie referendarza sądowego [...], referendarza sądowego [...], referendarza sądowego [...] i referendarza sądowego [...]. W uzasadnieniu wniosku podali, że referendarz sądowy [...] jest niesprawiedliwy, stronniczy, uporczywie dyskryminuje stronę skarżącą, gdyż wzywa do wyjaśnień w sprawie wniosków o przyznanie prawa pomocy, a ponadto "zmusza do uporczywego żebractwa, poniża nas i zmusza do wyrzeczenia się swojej rodziny i jej sprzedaży na rzecz mafii". Pozostałym referendarzom wnioskodawcy zarzucili stronniczość i zaznaczyli, że w złożeniu wniosku "mają interes prawny". Referendarze sądowi objęci wnioskiem oświadczyli, że nie zachodzą wobec nich żadne okoliczności, które uzasadniałyby ich wyłączenie od orzekania w niniejszej sprawie (k. 275, 276, 285 i 286 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 12 marca 2014 r. sygn. akt II SA/Wr 200/11, po rozpoznaniu wniosku o wyłączenie w/w referendarzy sądowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, odrzucił wniosek M.W. (pkt 1) oraz oddalił wniosek D.W. (pkt 2). W uzasadnieniu postanowienia podał, że stosownie do treści art. 18 § 1 w związku z art. 24 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.), referendarz sądowy jest wyłączony z mocy samej ustawy w sprawach: 1) w których jest stroną lub pozostaje z jedną z nich w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziałuje na jego prawa lub obowiązki; 2) swojego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia; 3) osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli; 4) w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron; 5) w których świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą; 6) w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator; 6a) dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie; 7) w których brał udział w rozstrzyganiu sprawy w organach administracji publicznej. Zgodnie z art. 19 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a., sąd wyłącza referendarza sądowego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. W świetle art. 20 § 1 i 2 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a., wniosek o wyłączenie referendarza strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia. Strona, która przystąpiła do rozprawy, powinna uprawdopodobnić ponadto, że przyczyna wyłączenia dopiero później powstała lub stała się jej znana. Na podstawie art. 22 § 1 i 2 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a. o wyłączeniu referendarza rozstrzyga sąd administracyjny, w którym sprawa się toczy. Postanowienie wydaje sąd w składzie trzech sędziów, na posiedzeniu niejawnym, po złożeniu wyjaśnienia przez referendarza, którego wniosek dotyczy. Sąd pierwszej instancji w pierwszej kolejności stwierdził, że wniosek M.W. o wyłączenie referendarzy sądowych jest niedopuszczalny, ponieważ nie pochodzi od strony postępowania sądowoadministracyjnego. Skarżącą w niniejszej sprawie jest wyłącznie D.W., a M.W. jest jedynie jej pełnomocnikiem (pełnomocnictwa: k. 125 i 132 akt sądowych). Pełnomocnik jest zastępcą procesowym strony, jednak nie ma samodzielnych uprawnień, które wykraczałyby poza uprawnienia strony. W tym stanie rzeczy wniosek M.W. podlega odrzuceniu na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 w związku z art. 64 § 3 p.p.s.a. Przechodząc do oceny wniosku skarżącej D.W., Sąd pierwszej instancji wskazał, że wniosek ten nie zasługuje na uwzględnienie. Zasadniczym elementem wniosku o wyłączenie jest podanie przynajmniej jednej przyczyny wyłączenia konkretnego referendarza oraz okoliczności, które uprawdopodobnią jej istnienie. To bowiem na stronie wnioskującej o wyłączenie referendarza spoczywa obowiązek uprawdopodobnienia przyczyn wyłączenia. Wnioskodawca powinien więc wskazać okoliczności w postaci konkretnych faktów, które mogłyby wywołać wątpliwości co do bezstronności referendarza. Tymczasem zawarta we wniosku argumentacja odnosząca się do referendarza sądowego [...], sprowadza się do tego, że zdaniem D.W. jest on "niesprawiedliwy", "stronniczy", czy też uporczywie dyskryminuje stronę skarżącą, wzywając ją do wyjaśnień w sprawie wniosków o przyznanie prawa pomocy, a także "zmusza do uporczywego żebractwa, poniża skarżących i zmusza do wyrzeczenia się swojej rodziny i jej sprzedaży na rzecz mafii". Zdaniem Sądu argumenty tego rodzaju wskazują wyłącznie na opinię skarżącej o referendarzu, która to opinia pozostać musi w sferze je prywatnych poglądów, jednak jest bez znaczenia dla oceny przesłanek ustawowych ewentualnego wyłączenia referendarza od orzekania w sprawie. Przy takim sformułowaniu zarzutów oczywiste jest, że skarżąca w żaden sposób ich nie uprawdopodobniła. Podobnie należy ocenić uzasadnienie wniosku co do pozostałych referendarzy sądowych. Subiektywne przekonanie strony w tym względzie nie jest przesłanką do ewentualnego ich wyłączenia. W orzecznictwie zasadnie przyjmuje się, że podstawą wyłączenia sędziego nie może być jedynie twierdzenie skarżącego, że dany sędzia wykazuje stronniczość, lecz konieczne jest wskazanie konkretnych okoliczności, czy to określonych enumeratywnie w art. 18 p.p.s.a., czy też innych, z których wynika, że istnieją wątpliwości co do bezstronności sędziego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 maja 2008 r., I OZ 328/08, orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie musi faktycznie wystąpić oraz być uzasadniona, co się wiąże z przedstawieniem odpowiedniej argumentacji. Jak podkreśla się w literaturze prawniczej, nie jest również wystarczająca sama podejrzliwość strony bądź utrata wiary w bezstronność sędziego wynikająca z urojeń lub przeczuleń strony (por. R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, komentarz do art. 20, Legalis/el.). Powyższe uwagi dotyczące wyłączenia sędziego mają odpowiednie zastosowanie do wyłączenia referendarza sądowego (art. 24 § 1 p.p.s.a.). W świetle powyższego Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżąca w stosunku do żadnego z referendarzy objętych żądaniem wyłączenia nie wskazała, ani nie uprawdopodobniła, że zachodzi którakolwiek z przesłanek wymienionych w art. 18 p.p.s.a. Podniesione we wniosku argumenty w żaden sposób nie uprawdopodobniają również, iż można mówić o takiej okoliczności, która mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności któregokolwiek z w/w referendarzy (art. 19 p.p.s.a.). Wobec powyższego, wniosek D.W. podlega oddaleniu na podstawie art. 151 w związku z art. 64 § 3 p.p.s.a. Podkreślił również, że instytucja wniosku o wyłączenie referendarza sądowego nie służy merytorycznej polemice z jego pismami i postanowieniami, albowiem do tego celu ustawodawca przewidział środki zaskarżenia, które są skarżącej dobrze znane z wielu innych postępowań i każdorazowych pouczeń udzielanych w pismach sądowych. Powyższe postanowienie z dnia 12 marca 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia D.W. i M.W. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyrazili niezadowolenie z rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż Sąd pierwszej instancji prawidłowo odrzucił wniosek M.W. o wyłączenie wskazanych referendarzy sądowych od orzekania w niniejszej sprawie, bowiem nie jest on w tej sprawie stroną postępowania, a jedynie pełnomocnikiem skarżącej D.W. Jego wniosek, złożony we własnym imieniu, był zatem niedopuszczalny. Przechodząc natomiast do oceny oddalenia przez Sąd pierwszej instancji wniosku D.W. o wyłączenie wskazanych referendarzy sądowych od orzekania w niniejszej sprawie stwierdzić należy, iż instytucja wyłączenia referendarza sądowego, zarówno z mocy prawa, jak i na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego referendarze sądowi nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu referendarza sądowego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do jego bezstronności i obiektywizmu w rozpoznaniu określonej sprawy. Poza wypadkami wyłączenia z mocy samego prawa (art. 18 § 1 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a.), wyłączenie referendarza sądowego następuje na wniosek wówczas, jeżeli zachodzą takie okoliczności, które mogłyby wywołać wątpliwości co do jego bezstronności (art.19 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a.). Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w zaskarżonym postanowieniu. Brak jest bowiem podstaw do wyłączenia referendarzy sądowych: [...] od orzekania w niniejszej sprawie, zgodnie z wnioskiem D.W. Podniesione przez skarżącą argumenty nie wypełniają dyspozycji przepisu art. 18 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a., co skutkowałoby wyłączeniem referendarza sądowego od orzekania w sprawie z mocy samej ustawy. Nie stanowią również wystarczającej przesłanki uzasadniającej zastosowanie instytucji wyłączenia referendarza sądowego stosownie do treści art. 19 w związku z art. 24 § 1 p.p.s.a. W szczególności nie jest takim powodem podjęcie nawet niekorzystnego rozstrzygnięcia w innej sprawie toczącej się z udziałem skarżącej. Przesłanką taką nie jest również subiektywne przekonanie skarżącej o braku bezstronności w/w referendarzy sądowych. Przyczyny wyłączenia muszą zawsze mieć charakter obiektywny i znajdować potwierdzenie w podnoszonych przez stronę okolicznościach faktycznych, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Referendarze sądowi, których dotyczył wniosek, złożyli ponadto wymagane oświadczenia w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji. W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, autorytet moralny sędziego czy referendarza sądowego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność takiego oświadczenia (por. postanowienia NSA: z dnia 12 marca 2012 r. sygn. akt I FZ 147/12, z dnia 9 października 2013 r. sygn. akt II OZ 851/13 oraz z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt I OZ 754/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek D.W. o wyłączenie referendarzy sądowych nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.