I OZ 327/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia G. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 15 stycznia 2016 r., sygn. akt II SA/Rz 355/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata lub radcy prawnego w sprawie ze skargi M. M. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zaopiniowania pozytywnie wstępnego projektu podziału nieruchomości postanawia: oddalić zażalenie.

W dniu 4 grudnia 2015 r. uczestniczka postępowania G. M. złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez "ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku z 22.07.2015 wydanego przez WSA w Rzeszowie". W złożonym wniosku G. M. zaznaczyła, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymując się z emerytury w wysokości 2 244 zł netto, który to dochód w całości przeznacza na wydatki związane z utrzymaniem siebie i domu. Jest właścicielką nieruchomości budynkowej o powierzchni 100 m² (w której znajdują się 2 mieszkania o powierzchni 50 m²), a także nieruchomości rolnej o powierzchni 1,63 ha. Podała, że nie posiada żadnych oszczędności, akcji, udziałów, obligacji ani wartościowych ruchomości jak np. samochodu. Jest osobą samotną. Jej dochód jest wydatkowany w całości na: opłaty za gaz, energię elektryczną, wodę, kanalizację, wywóz śmieci, telefon, opał, lekarstwa i leczenia, podatki i opłaty, wyżywienie, odzież, środki higieny osobistej, bieżące remonty mieszkania i opłaty sądowe. W dodatkowym oświadczeniu G.M. podała, że jej średnie miesięczne wydatki wynoszą: 350 zł (wywóz śmieci, gaz, energia elektryczna, kanalizacja i woda), 100 zł (opał), 120 zł (telefon), 60 zł (środki higieny osobistej), 750 zł (wyżywienie), 64 zł (podatki i opłaty), 100 zł (odzież), 250 zł (lekarstwa i leczenie), 400 zł (bieżące remonty mieszkania), opłaty sądowe (50 zł). Postanowieniem z dnia 10 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego wskazując, że nie wykazała, jakoby poza zakresem jej możliwości płatniczych znajdowało się uiszczenie wynagrodzenia dla zawodowego pełnomocnika. Od powyższego postanowienia G. M. wniosła sprzeciw. Postanowieniem z dnia 15 stycznia 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił G. M. przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. W ocenie Sądu, wnioskodawczyni nie wykazała, że poza jej możliwościami finansowymi leży pokrycie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Sąd zauważył, że ma ona nie tylko do dyspozycji majątek nieruchomy, który służy zaspokajaniu jej potrzeb mieszkaniowych, ale dysponuje dodatkowym mieniem nieruchomym, które przy odpowiednim zagospodarowaniu (np. dzierżawa nieruchomości rolnej) może stać się źródłem dochodu. Okoliczność ta rzutuje w niniejszej sprawie na ocenę wniosku do przyznania prawa pomocy, bowiem o taki dodatkowy dochód skarżąca nie zabiega. Wysokość uzyskiwanych przez nią dochodów pozwala jej zatem nie tylko na utrzymanie mieszkania, w którym mieszka, ale także na ponoszenie kosztów utrzymania pozostałego majątku nieruchomego (np. uiszczanie podatków), zaś niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych. Rzeczą skarżącej jest bowiem wykorzystanie majątku w sposób umożliwiający uzyskanie środków finansowych potrzebnych na prowadzenie bieżących spraw, tym bardziej jeśli obiektywnie takimi możliwościami dysponuje, a przyznanie prawa pomocy ze środków publicznych ma charakter wyjątkowy i jest odstępstwem od zasady samodzielnego ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie. Istotna dla oceny zasadności wniosku jest także, zdaniem Sądu, okoliczność, że skarżąca uzyskuje stały dochód z tytułu emerytury i nie wskazuje, jakoby miała jakiekolwiek osoby na swoim utrzymaniu. Istotne jest także i to, iż przy rozstrzyganiu w przedmiocie prawa pomocy brane są pod uwagę wyłącznie wydatki, które są niezbędne dla utrzymania. Do niezbędnych dla utrzymania wydatków nie należą koszty bieżących remontów mieszkania w kwocie 400 zł miesięcznie oraz wydatki na telefon w kwocie 120 zł miesięcznie. Zatem zaledwie miesięczne oszczędności na tych wydatkach pozwoliłby skarżącej na zgromadzenie środków, które mogłaby przeznaczyć na sfinansowanie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru do sporządzenia skargi kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe Sąd stwierdził, że skarżąca nie wykazała, jakoby ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru mogłoby ją narazić na uszczerbek koniecznego utrzymania. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła G.M., wnosząc o jego uchylenie. W uzasadnieniu zażalenia wnioskodawczyni podniosła, że twierdzenie Sądu, iż nie zabiega ona o dodatkowy dochód z nieruchomości rolnej jest stwierdzeniem iluzorycznym, albowiem nie może pracować fizycznie z powodu przewlekłej choroby i inwalidztwa. Ponadto powierzchnia nieruchomości rolnej wynosi ok. 1 ha zakrzaczonych nieużytków i dochód z dzierżawy takiej nieruchomości nie wystarczałby na pokrycie kosztów podatku. Wnioskodawczyni wskazała, że Sąd nie odniósł się w żaden sposób do argumentu zawartego w sprzeciwie, iż dokonuje ona oszczędności w swoich miesięcznych wydatkach, pokrywając w części opłaty sądowe w innych sprawach. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie jest zasadne. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (obejmującym m. in. ustanowienie pełnomocnika z urzędu) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy zatem od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swoją sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności, jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest zaś instytucją, która stanowi wyjątek od tej zasady. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji powinny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest obiektywnie niemożliwe. Sąd pierwszej instancji rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy trafnie ocenił, że sytuacja materialna wnioskodawczyni wskazuje, iż pokrycie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika leży w zasięgu jej możliwości finansowych. Zasadnicze znaczenie dla oceny wniosku G. M. ma to, że otrzymuje ona stały miesięczny dochód z tytułu emerytury w wysokości 2 244 zł netto. Ponadto ma zapewnione warunki mieszkaniowe i bytowe. Prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, a zatem nie ma żadnych innych osób na utrzymaniu, co uzasadnia twierdzenie, iż nawet przy uwzględnieniu przedstawionych wydatków, istnieje realna możliwość "wygospodarowania" kwoty na pokrycie wynagrodzenia dla zawodowego pełnomocnika, bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu. Zwrócić należy jednocześnie uwagę, iż wnioskodawczyni wezwana została w dniu 10 listopada 2015 r. do nadesłania wyciągów ze swoich rachunków bankowych za okres od 1 sierpnia 2015 r. do dnia wykonania wezwania. W odpowiedzi strona nadesłała wyciąg dotyczący jedynie października 2015 r. Powyższe może budzić wątpliwości co do rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, której nie chce ujawnić. Ponadto dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w niniejszej sprawie bez znaczenia pozostaje okoliczność, iż wnioskodawczyni – jak twierdzi w zażaleniu – dokonuje już oszczędności w swoich miesięcznych wydatkach pokrywając koszty sądowe w innych postępowaniach sądowoadministracyjnych, w których jest stroną. Wniosek o przyznanie prawa pomocy w każdym postępowaniu podlega odrębnej ocenie, dlatego duża ilość postępowań sądowych nie może stanowić okoliczności przemawiającej za uprzywilejowanym traktowaniem wnioskodawcy przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w danej sprawie. Tak skarżący inicjujący postępowania sądowe, jak i uczestnicy postępowania muszą liczyć się z koniecznością ponoszenia w tych sprawach kosztów sądowych. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu i na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.