I OSK 706/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Jolanta Górska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 marca 2024 r. sygn. akt IV SA/Po 106/24 w sprawie ze skargi I.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] listopada 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 marca 2024 r., sygn. akt IV SA/Po 106/24, oddalił skargę I.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] listopada 2023 r., nr [...], w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane. Zaskarżoną decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy Duszniki z dnia [...] kwietnia 2023 r., znak: [...], w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane za okres od 5 kwietnia 2022 r. do 22 grudnia 2022 r. oraz od 3 stycznia 2023 r. do 28 lutego 2023 r., w łącznej kwocie 22 930,61 zł. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając: 1) naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych przez jego błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie, co przejawiło się uznaniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, że w świetle wymienionego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych wystarczające jest pouczenie beneficjenta świadczeń w formie przytoczenia brzmienia przepisów art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w treści decyzji, na mocy której przyznaje się świadczenie pielęgnacyjne, podczas gdy pouczenie to nie powinno sprowadzać się do powtórzenia treści przepisów prawa ale powinno być zrozumiałe dla przeciętnego odbiorcy, tak aby miał on świadomość pobierania nienależnego świadczenia, zaś organ udzielający pouczenia powinien wymienić całą enumeratywną listę przyczyn narażających na zwrot świadczenia; 2) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ odwoławczy dokonał dostatecznych ustaleń faktycznych pozwalających na przyjęcie, że pobrane przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjne spełniają przesłanki do uznania ich za świadczenia nienależnie pobrane, podczas gdy skarżący pomimo pobytu mamy w szpitalach czy też w domu opieki szeroko angażował się w sprawowanie nad nią opieki, odwiedzał ją w szpitalu, pomagał jej przy przebieraniu, robił zakupy, dostarczał żywność i ubrania, a co za tym idzie realizował faktyczne czynności opiekuńcze, wobec czego w tym okresie był uprawniony do pobierania zasiłku dla opiekuna. Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2. przyznanie pełnomocnikowi skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które to koszty nie zostały uiszczone nawet w części; 3. rozpoznanie niniejszej sprawy na posiedzeniu niejawnym, oświadczając równocześnie, że zrzeka się rozprawy. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2026 r., poz. 143 ze zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej wyznaczonymi wskazanymi podstawami. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając wniesioną w niniejszej sprawie skargę kasacyjną, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zawarte w niej zarzuty nie pozwalają na skuteczne zakwestionowanie oceny i ustaleń dokonanych przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku, mających istotne znaczenie dla rozpoznania sprawy. Przede wszystkim niezasadny okazał się zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. Zakres postępowania dowodowego w niniejszej sprawie wyznaczały przesłanki prawa materialnego a mianowicie przesłanki wskazane w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2023 r., poz. 390 ze zm.). Zgodnie zaś z treścią art. 30 ust. 1 tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Przepis ten zawiera upoważnienie ustawowe dla organów administracji do wydawania decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, pod warunkami określonymi w tym przepisie. Zatem, w wypadku spełnienia się wymienionych w tym przepisie przesłanek, organ administracji może wydać decyzję o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego. Jednocześnie, w art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy zawarta jest definicja ustawowa nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, zgodnie z którą za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne, wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z powyższego wynika, że dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być bowiem świadoma, że wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia. Z tych przyczyn, istotne znaczenie ma dochowanie przez organ obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony, i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. np. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r., I OSK 1392/21, Lex nr 3343757). Niewątpliwie zatem przesłanki wskazane w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych odwołują się do świadomości świadczeniobiorcy, czyli do jego winy w ujęciu subiektywnym. Dlatego też w postępowaniu prowadzonym w oparciu o ww. przepis, organy administracji zobowiązane są ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, powyższa kwestia została właściwie wyjaśniona przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku. W szczególności zaś Sąd I instancji ustalił, że skarżący został należycie pouczony o okolicznościach skutkujących brakiem prawa do pobierania świadczenia rodzinnego. W treści pouczenia do decyzji Wójta Gminy Duszniki z dnia [...] sierpnia 2020 r., znak: [...], przyznającej skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad jego niepełnosprawną matką, przytoczono bowiem brzmienie przepisów art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżący nie kwestionował tego ustalenia, że w wydanej decyzji w treści pouczenia przytoczone zostały przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Twierdził natomiast, że pouczenie w zakresie przepisów prawa było niewystarczające, zarzucając w tym zakresie naruszenie prawa materialnego. Tymczasem, w decyzji zostało zawarte pouczenie o treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ze wskazaniem na obowiązek do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenie w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Nadto, w pouczeniu wskazano na przepis art. 30 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jednocześnie wyjaśniono, kiedy ma miejsce nienależne pobranie świadczenia rodzinnego oraz pouczono o jego skutkach w postaci obowiązku zwrotu. W szczególności zaś wskazano, że nienależnie pobrane świadczenie to świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do tego świadczenia. Oznacza to, że skarżący został pouczony o okolicznościach uniemożliwiających pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego oraz konsekwencjach pobrania nienależnego świadczenia. Zakres pouczeń pozwalał zatem na przyjęcie, że skarżący miał świadomość, że jego obowiązkiem było poinformowanie o zmianie okoliczności mających wpływ na prawo do świadczenia. Z kolei, wskazane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej okoliczności nie świadczą o wadliwej ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w zakresie wyczerpującego zebrania materiału dowodowego. Wskazany przez skarżącego okres, w którym miał być on zaangażowany w opiekę nad matką - od 31 marca 2023 r. do 19 kwietnia 2024 r., kiedy to była ona hospitalizowana, a później rehabilitowana w domu skarżącego, nie został objęty zaskarżoną decyzją, która dotyczy wyłącznie okresu od 5 kwietnia 2022 r. do 22 grudnia 2022 r. oraz od 3 stycznia 2023 r. do 28 lutego 2023 r., Bezsporne przy tym jest, że matka skarżącego od 5 kwietnia 2022 r. przebywała całodobowo w Domu Seniora Fundacji [...], gdzie miała zapewnioną całodobową opiekę wraz wyżywieniem. W tej sytuacji uprawnione było stwierdzenie, że skarżący nie sprawował opieki nad matką. Informację na ten temat organ uzyskał zaś w trakcie wywiadu środowiskowego w dniu 10 marca 2023 r., sporządzanego w celu ustalenia czy opieka jest sprawowana. Jak prawidłowo stwierdził Sąd I instancji, okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczeń rodzinnych jest zakończenie sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przez osobę, której przyznano świadczenie pielęgnacyjne a także umieszczenie osoby niepełnosprawnej, na którą przyznano to świadczenie w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie. Niewątpliwie zatem, zebrany w sprawie materiał dowody był kompletny i pozwalał jednocześnie na jednoznacznie stwierdzenie, że świadczenie pielęgnacyjne zostało pobrane nienależnie a skarżący został prawidłowo powiadomiony o ciążących na nim obowiązkach informowania organu o zmianach okoliczności mających wpływ na prawo do pobierania świadczenia. Brak było tym samym podstaw do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy Duszniki z dnia [...] kwietnia 2023 r. Wyjaśnić przy tym należy, że kwestia dotycząca prawidłowości treści pouczenia strony stanowi okoliczność stanu faktycznego, pozostającą bez związku z wykładnią przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Naruszenie prawa materialnego w postaci błędu wykładni polega zaś na mylnym zrozumieniu przez sąd treści przepisu prawa - nieprawidłowym odkodowaniu normy prawnej, przy czym obowiązkiem profesjonalnego pełnomocnika sporządzającego środek zaskarżenia jest w tej sytuacji konkretyzacja takiej wadliwości oraz wskazanie prawidłowego rozumienia przepisu wraz ze stosownym uzasadnieniem. Z kolei, zwalczanie ustaleń faktycznych nie może nastąpić wyłącznie przez zarzut naruszenia prawa materialnego. Konieczne jest w takiej sytuacji wykazanie, że błędne ustalenia są wynikiem naruszenia przez sąd przepisów prawa procesowego (por. wyroki NSA: z 21 lutego 2024 r., I OSK 74/23; czy z 7 czerwca 2024 r., I OSK 1313/23, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Błędne zastosowanie przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje bowiem w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości (tak NSA w wyrokach: z 3 listopada 2011 r., I FSK 2071/09; z 24 kwietnia 2020 r., I OSK 1046/19; z 1 czerwca 2021 r., III OSK 3442/21, https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tych wszystkich względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną jako nie mającą usprawiedliwionych podstaw oddalił.