I OSK 480/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Elżbiet Kremer Sędziowie: sędzia NSA Iwona Bogucka sędzia del. WSA Anna Wesołowska (sprawozdawca) Protokolant: starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 14 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Op 265/23 w sprawie ze skargi A. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze w Opolu z dnia [...] stycznia 2023 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależne i zwrotu świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 14 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Op 265/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę A.T. (Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (Kolegium) z [...] stycznia 2023 r., nr [...] w przedmiocie uznania za nienależne i zwrotu świadczenia wychowawczego. Skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu pierwszej instancji w całości zarzucając mu: 1. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.): a. naruszenie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego błędną interpretację i w konsekwencji uznanie, że hipoteza przytoczonej normy prawnej dotyczy odwołującej się; b. naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko Skarżącej; 2. na zasadzie art. 174 pkt 2 p.p.s.a: 1. naruszenie art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 z późn. zm.) w zw. z art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niepodjęcie działań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego przedmiotowej sprawy i w konsekwencji uchylenie prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko Skarżącej; 2. naruszenie art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Na podstawie ww. zarzutów Skarżąca wniosła o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, 2. wyznaczenie i przeprowadzenie rozprawy w celu rozpoznania skargi. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przed przystąpieniem do ustosunkowania się do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej przypomnieć należy istotę sprawy zawisłej przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Wnioskiem z 12 sierpnia 2019 r. Skarżąca wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci: J. T. i A. T. Pismem z 3 września 2019 r. Burmistrz Krapkowic (Burmistrz), poinformował Skarżącą o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko J.T. na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. w kwocie 500 zł miesięcznie, oraz na dziecko A. T. na okres od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2020 r. w kwocie 500 zł miesięcznie, i na okres od 1 lipca 2020 r. do 9 lipca 2020 r. w kwocie 145,20 zł jednorazowo. Decyzją z [...] września 2022 r., nr [...], Burmistrz uznał świadczenia wychowawcze wypłacone Skarżącej na dziecko A. T. za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. w łącznej wysokości 3.500 zł za świadczenie nienależnie pobrane (pkt 1) oraz orzekł o obowiązku zwrotu świadczenia wychowawczego wypłaconego Skarżącej na dziecko A. T. za okres od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. w wysokości 3.500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 2). Rozstrzygnięcie zostało wydane m.in. na podstawie art. 25 ust. 1, ust. 2 i ust. 9 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407, ze zm., dalej ustawa). W uzasadnieniu organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania, zgromadzony materiał dowodowy i wskazał, że w momencie składania wniosku, aż do 31 stycznia 2020 r. syn nie mieszkał w domu Skarżącej, zatem nie został spełniony warunek zawarty w art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy, a wypłata świadczenia nastąpiła w związku ze złożonym we wniosku fałszywym oświadczeniem. W wyniku rozpatrzenia odwołania Kolegium decyzją z [...] stycznia 2023 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalając skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. podzielił stanowisko zaprezentowane przez organy w niniejszej sprawie. Pomimo podniesienia w skardze kasacyjnej zarówno zarzutów naruszenia przepisów postępowania jak i prawa materialnego, w realiach rozpoznawanej sprawy konieczne jest odniesienie się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia prawa materialnego. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z obowiązującym od 1 lipca 2019 r. art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a. Oznacza to, że świadczenie przysługuje na dane dziecko matce lub ojcu tego dziecka, o ile odpowiednio matka lub ojciec zamieszkują z danym dzieckiem i dziecko pozostaje na utrzymaniu odpowiednio - matki lub ojca. W orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się, że ustawa w tym zakresie wyraża ratio legis zakładające, że warunkiem sine qua non w zakresie przyznania świadczenia jest to, aby dziecko wspólnie zamieszkiwało z rodzicem, tj. matką albo ojcem i pozostawało na jego utrzymaniu (por. przykładowo prawomocne wyroki WSA w Poznaniu z 28 kwietnia 2022 r. sygn. akt II SA/Po 856/21 i 4 lutego 2022 r. sygn. akt II SA/Po 333/21, czy wyrok WSA w Krakowie z 18 lutego 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1425/21). W wyroku z 13 maja 2025 r. I OSK 1327/24 Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że uprawnienie do świadczenia wychowawczego przysługuje w razie wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem i jego utrzymywania. Wyjaśnił, że art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy wprowadza warunek konieczny przysługiwania tego świadczenia polegający ma wspólnym zamieszkiwaniu i pozostawaniu przez dziecko na utrzymaniu matki albo ojca. Przesłanki określone w tym przepisie muszą być spełnione łącznie, przesądza o tym użyty spójnik "i". Oznacza to, że w przypadku nie spełnienia jednej z tych przesłanek świadczenie nie przysługuje. Powyższe znajduje uzasadnienie w treści art. 4 ust. 1 ustawy. Skoro bowiem celem przyznania świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb, to niewątpliwie rodzic, który wnosi o wypłatę tego świadczenia musi ponosić koszty związane ze sprawowaną faktycznie opieką, wychowywaniem i zaspokajaniem potrzeb dziecka. Skarżąca w uzasadnieniu skargi kasacyjne podnosiła, że organy obu instancji dokonały błędnej wykładni określenia wspólnego zamieszkiwania uznając za konieczny fakt codziennego noclegu w domu matki. Podkreślała, że wymogiem dla uzyskania świadczenia jest wspólne prowadzenie gospodarstwa domowego, a przez wspólne zamieszkiwanie należy rozumieć przede wszystkim faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie u tego rodzica, który faktyczne sprawuje nad dzieckiem opiekę. Sąd kasacyjny co do zasady podziela powyższe stanowisko Skarżącej, odwołujące się do wspólnego zamieszkiwania rozumianego jako fizyczne przebywanie u tego rodzica, który faktycznie sprawuje opiekę nad dzieckiem. W konsekwencji rozważyć należało, czy zasadne są zarzuty Skarżącej dotyczące naruszenia przepisów postępowania w zakresie ustalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie spełniania przesłanek z art. 4 ust. 2 ustawy. Odnosząc się do naruszenia przepisów postępowania wskazać na wstępie należy, że Skarżąca nie uwzględniła, że przedmiotem kontroli instancyjnej jest wyrok sądu pierwszej instancji, który to sąd nie stosuje przepisów, których naruszenie zarzucono w skardze kasacyjnej. Zatem, podnosząc zarzuty naruszenia powyższych przepisów należało powołać również stosowne przepisy p.p.s.a., czego w niniejszej skardze kasacyjnej nie uczyniono. Pomimo tych wad konstrukcyjnych, mając na uwadze treść uchwały pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r., I OPS 10/09 (opublikowano: ONSAiWSA 2010/1/1), należy uznać, że wadliwości te nie dyskwalifikują samej skargi kasacyjnej. Zgodnie z tą uchwałą, niepowiązanie w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisów wymienionych w skardze kasacyjnej z naruszeniem stosowanych przez ten sąd przepisów p.p.s.a. nie może prowadzić do nierozpoznania merytorycznego jej zarzutów, natomiast błędne przypisanie zarzutu do niewłaściwej podstawy kasacyjnej, co do zasady nie dezawuuje takiego zarzutu, jeśli sposób jego sformułowania pozwala na merytoryczną ocenę w ramach właściwej podstawy kasacyjnej (zob. również wyroki NSA z: 2 września 2010 r., II FSK 636/09, z 13 marca 2008 r., II OSK 223/07, z 7 sierpnia 2025 r., II GSK 1433/22, z 28 października 2025 r., I OSK 2727/23). Zaznaczyć również należy, że podnosząc zarzuty naruszenia przepisów postępowania objęte punktem 2.1 i 2.2 petitu skargi kasacyjnej Skarżąca nie wskazała w uzasadnieniu skargi kasacyjnej na czym polegać miała dowolna a nie swobodna ocena materiału dowodowego dokonana w sprawie przez organy i przyjęta następnie przez Sąd Wojewódzki za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Nie wyjaśniła również, jaki to dodatkowy materiał dowodowy organy powinny zgromadzić. Sąd kasacyjny przypomina, że w aktach sprawy znajdują się protokoły z przesłuchań m.in. A. T. z 1 sierpnia 2022 r. oraz Skarżącej z 3 sierpnia 2022 r. Podczas przesłuchania oboje zgodnie stwierdzili, że od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. syn Skarżącej mieszkał w mieszkaniu ojca, a Skarżąca nie partycypowała w kosztach jego utrzymania. Również T. T. w trakcie przesłuchania 1 sierpnia 2022 r. wskazał, że w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. A. T. zamieszkiwał z nim, na terenie jego warsztatu samochodowego w miejscowości K. przy ul. P. [...], nie pozostawał w tym okresie na utrzymaniu swojej matki, to jest Skarżącej, pozostawał na wyłącznym utrzymaniu swojego ojca. T. T. podkreślił, że Skarżąca w okresie pobierania świadczenia wychowawczego na syna nie przekazywała otrzymanych z tego tytułu kwot ani synowi ani jego ojcu, ani nie wydatkowała ich na potrzeby syna. Jak zatem wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym z przywołanych wyżej protokołów przesłuchań, w okresie od 1 lipca 2019 ro do 31 stycznia 2020 r. syn Skarżącej nie zamieszkiwał z nią i pozostawał na wyłącznym utrzymaniu ojca, w konsekwencji nawet w świetle wykładni pojęcia zamieszkiwania przedstawionej przez Skarżącą uznać należy, że Sąd Wojewódzki nie naruszył analizowanego przepisu prawa materialnego podzielając stanowisko organów, że w okresie od 1 lipca 2019 r. do 31 stycznia 2020 r. nie została spełniona przesłanka przyznania świadczenia wychowawczego o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy. Stanowisko Skarżącej, w świetle którego nocowanie małoletniego w domu u ojca nie wyklucza jego przebywania w ciągu dnia u matki, która faktycznie sprawuje nad nim opiekę, wychowuje go i zaspokaja jego potrzeby życiowe stoi w oczywistej sprzeczności z zeznaniami T. i A. T., którzy wyjaśniali, że faktycznie, A. przebywał w domu, w którym na piętrze zamieszkuje Skarżąca, ale na parterze, u swoich dziadków, u których spożywał posiłki. Stoi również w sprzeczności z zeznaniami samej Skarżącej, która wskazywała, że syn przychodził do domu, w którym ona zamieszkuje, ale nie spędzał z nią czasu, posiłki jadał u ojca. Z protokołów zeznań Skarżącej, A. T. jak i T. T. wynika, że jej syn przebywał w zajmowanym przez nią mieszkaniu jedynie w celu wzięcia prysznica. W ocenie Sądu kasacyjnego, tak zgromadzony materiał dowodowy został prawidłowo oceniony przez organy jako wskazujący na brak wspólnego zamieszkiwania Skarżącej z synem i niepozostawania A. T. na utrzymaniu matki. W związku z powyższym stwierdzić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w niniejszej sprawie naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 8 k.p.a., które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organy stosując się do obowiązujących norm podjęły wszelkie starania celem ustalenia stanu faktycznego sprawy. Przyjęta ocena zaistniałego stanu rzeczy nie nosi też znamion dowolności i jest zgodna z zasadami logicznego myślenia i doświadczenia życiowego. Podnoszone przez Skarżącą kwestie związane z faktem sporadycznego spędzania czasu w ciągu dnia w domu matki prawidłowo zostały ocenione jako irrelewantne dla sprawy. W konsekwencji za niezasadny uznać należało zarzut naruszenia art. 4 ust. 2 ustawy. Oczywiście niezasadny był zarzut dotyczący naruszenia art. 27 ust. 1 ustawy. Organy wydając decyzję dotyczącą obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oparły ją na art. 25 ust. 1, ust. 2 i ust. 9 ustawy, nie wskazały natomiast jako podstawy swojego rozstrzygnięcia wskazanego przez Skarżącą art. 27 ust. 1 ustawy. Sąd Wojewódzki nie dokonywał ani wykładni ani oceny prawidłowości zastosowania tego przepisu. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należało, że skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw, a w konsekwencji podlegała oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.