I FZ 79/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Golec po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2025 na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 lutego 2025 r., sygn. akt I SA/Gl 754/23 w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu w sprawie ze skargi G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 15 marca 2023 r., nr 2401-IOV2.4103.313.2021/IB w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2016 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 24 lutego 2025 r., sygn. akt I SA/Gl 754/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił G. sp. z o.o. z siedzibą w B. (dalej: skarżąca spółka) przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 15 marca 2023 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2016 r. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wskazał, iż zarządzeniem z 30 maja 2023 r. skarżąca spółka została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi. W odpowiedzi skarżąca złożyła wniosek z 14 lipca 2023 r. o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 28 listopada 2023 r. (I SPP/Gl 202/23), referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej postanowieniem z 23 stycznia 2024 r. (I SPP/Gl 202/23) Wojewódzki Sąd Administracyjny utrzymał w mocy ww. zarządzenie Zarządzeniem z 23 stycznia 2024 r. wezwano skarżącą spółkę do wykonania prawomocnego zarządzenia z 30 maja 2023 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. W wezwaniu tym wskazano na konieczność jego wykonania w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia skargi. Wyjaśniono też, że w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w przedmiocie prawa pomocy złożenie kolejnego wniosku w tym przedmiocie nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi. Powyższe wezwanie zostało odebrane w dniu 20 lutego 2024 r. Wpis od skargi nie został uiszczony. Skarżąca spółka 4 marca 2024 r. wystąpiła o ustanowienie adwokata. Natomiast w złożonym następnie urzędowym formularzu tego wniosku zaznaczyła, że domaga się ustanowienia doradcy podatkowego i zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z 3 lipca 2024 r. (I SPP/Gl 85/24) referendarz sądowy zwolnił spółkę od kosztów sądowych i ustanowił dla niej doradcę podatkowego. Postanowieniem z 28 października 2024 r. (I SA/Gl 754/23) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę wniesioną w niniejszej sprawie, wskazując, że złożenie przez skarżącą spółkę 4 marca 2024 r. kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy i późniejsze uwzględnienie tego żądania pozostawało bez wpływu na konieczność odrzucenia skargi z powodu niewykonania wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi, gdyż termin do wykonania tego wezwania bezskutecznie upłynął skarżącej spółce już z dniem 27 lutego 2024 r. Skarżąca spółka 12 listopada 2024 r. złożyła dwa pisma datowane na 10 listopada 2024 r., z których jedno stanowiło zażalenie na ww. postanowienie z 28 października 2024 r., a drugie – wniosek o przywrócenie terminu do wykonania wezwania, na którego podstawie skarżąca spółka została zobligowana do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. Skarżąca spółka we wniosku o przywróceniu terminu podała, że niewykonanie w terminie wezwania do uiszczenia wpisu od skargi było spowodowane brakiem dysponowania przez skarżącą wystarczającymi środkami finansowymi. Jako przyczynę uchybienia terminowi wskazano też błędne pouczenie skarżącej o konsekwencjach złożenia kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W przekonaniu autora wniosku pouczenie takie powinno zawierać informację, że "nie przerywa biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio złożonego wniosku w tym przedmiocie, jeżeli nie zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę". Co jednak szczególnie istotne, wynika z niego, że "ponowny wniosek przerywa bieg terminu do zapłaty, jeżeli zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę". Tymczasem w analizowanym przypadku takie nowe okoliczności zaistniały, skoro postanowieniem z dnia 3 lipca 2024 r. (I SPP/Gl 85/24) referendarz sądowy zwolnił skarżącą od kosztów sądowych i ustanowił dla niej doradcę podatkowego, pomimo odmownego załatwienia wcześniejszego wniosku w tym przedmiocie. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie sąd pierwszej instancji przywołując art. 86 § 1 i art. 87 § 1, § 2 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "P.p.s.a.") omówił instytucję przywrócenia terminu. Sąd wskazał, iż wniosek złożony w niniejszej sprawie dotyczy przywrócenia terminu do wykonania wezwania, na którego podstawie zobligowano skarżącą spółkę do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. Odnosi się on zatem do wezwania, które skarżąca otrzymała 20 lutego 2024 r. i do którego ustosunkowała się 4 marca 2024 r. poprzez złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zdaniem sądu pierwszej instancji nie jest to okoliczność usprawiedliwiająca uchybienie danemu (konkretnemu) terminowi to, że w czasie biegu terminu do wykonania wezwania do uiszczenia wpisu od skargi skarżąca spółka nie posiadała środków pozwalających na uregulowanie tej należności. Nie świadczy to przecież o braku możliwości samego złożenia w tym terminie kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd nie zgodził się z argumentacją skarżącej spółki, by uchybienie przez skarżącą spółkę terminowi do wystąpienia z takim żądaniem zostało spowodowane pouczeniem zawartym w wezwaniu do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca spółka wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zwrot kosztów według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie: 1) przepisów postępowania: art. 86 § 1 zd. 1 w zw. z art. 87 § 1, § 2, § 4 w zw. z art. 165 w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez niewłaściwe ich zastosowanie i poprzez nieuzasadnioną odmowę przywrócenia terminu i uznanie, że skarżąca spółka nie uprawdopodobniła, iż nie ponosi winy w niedochowaniu terminu do podjęcia czynności procesowej, podczas gdy okoliczności sprawy temu przeczą – co skutkuje pozbawieniem strony prawa do sądu, mimo że ustanowiony w ramach pomocy prawnej pełnomocnik strony złożył w terminie wniosek o przywrócenie terminu, dokonał czynności, której strona nie dokonała w terminie i wykazał, że uchybienie terminowi nastąpiło bez winy skarżącej spółki, bowiem błędne pouczenie skarżącej spółki w wezwaniu sądu z 30 stycznia 2024 r. spowodowało , że skarżąca spółka składając nowy wniosek w ponownie otwartym terminie do opłaty skargi terminowi temu nie z własnej winy uchybiła, co w efekcie spowodowało dla skarżącej ujemne skutki w postaci braku przerwania biegu terminu do uiszczenia wpisu i finalnie w zakresie całego postępowania sądowego w związku z odrzuceniem skargi i uznaniem ponownego wniosku skarżącej spółki o udzielenie jej pomocy prawnej za bezskuteczny, mimo że skarżąca spółka spełniała przesłanki udzielenia jej pomocy prawnej, co potwierdza treść postanowienia z 3 lipca 2024 roku o zwolnieniu skarżącej spółki z kosztów sądowych, niemniej składając ponowny wniosek o udzielenie jej pomocy prawnej i zwolnienie z kosztów nie wniosła go w ponownie otwartym terminie do opłaty skargi, na skutek błędnego pouczenia przez sąd, że ponowny wniosek nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu; 2) prawa materialnego, tj., art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483) w zw. z art. 86 § 1 zd. 1 w zw. z art. 6 P.p.s.a. poprzez pozbawienie skarżącej spółki prawa do sądu wynikające z wadliwego zastosowania i poprzez błędne pouczenie skarżącej w piśmie z 30 stycznia 2024 r., że "w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w przedmiocie prawa pomocy, złożenie kolejnego wniosku w tym zakresie nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu sądowego", podczas gdy nie przerywa biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio złożonego wniosku w tym przedmiocie, tylko wtedy jeżeli nie zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę (co wynika z ugruntowanego orzecznictwa - m.in. II OSK 810/14 -postanowienie NSA z 8 kwietnia 2014 r., postanowienie NSA z 15 marca 2019 r., sygn. II FZ 120/19), a w przypadku skarżącej po ponownym złożeniu wniosku o udzielenie pomocy prawnej została ona zwolniona z kosztów sądowych, jednak na skutek błędnego pouczenia sądu nie wniosła ponownego wniosku o udzielenie pomocy prawnej w otwartym 7 dniowym terminie do uiszczenia wpisu od skargi wydanym, po prawomocnym rozpatrzeniu pierwszego wniosku o przyznanie pomocy prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 86 § 1 P.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Natomiast z brzmienia art. 87 § 1 i § 2 P.p.s.a., wynika, że pismo z wnioskiem o przywrócenie terminu wnosi się do sądu, w którym czynność miała być dokonana, w ciągu siedmiu dni od czasu ustania przyczyny uchybienia terminu. W piśmie tym należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Powołane przepisy wskazują, że warunkiem skuteczności wniosku o przywrócenie uchybionego terminu jest łączne spełnienie przesłanek ustanowionych w przepisach art. 86 i art. 87 P.p.s.a., tj.: uprawdopodobnienie przez stronę braku winy w uchybieniu terminu (art. 86 § 1 i art. 87 § 2), spowodowanie przez uchybienie terminu ujemnych skutków dla strony (art. 86 § 2), dochowanie terminu do wniesienia wniosku (art. 87 § 1) oraz dopełnienie uchybionej czynności (art. 87 § 4). Brak spełnienia jednej z tych przesłanek uniemożliwia przywrócenie terminu. Skoro art. 87 § 2 P.p.s.a. stanowi, że we wniosku o przywrócenie terminu należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy po stronie zainteresowanego przywróceniem terminu, to należy uznać, że jakikolwiek stopień zawinienia strony w uchybieniu terminu (nawet lekkie niedbalstwo) powoduje niedopuszczalność jego przywrócenia. Przywrócenie terminu jest dopuszczalne wyłącznie w przypadku zaistnienia obiektywnych, występujących bez woli strony, okoliczności, które mimo dołożenia przez stronę odpowiedniej staranności w prowadzeniu własnych spraw udaremniły dokonanie czynności w terminie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego trafnie sąd pierwszej instancji uznał, że zawarte we wniosku o przywrócenie terminu argumenty nie uprawdopodabniają braku winy skarżącej spółki w uchybieniu terminowi do uiszczenia wpisu od skargi. Ani wniosek skarżącej spółki o przywrócenie terminu, ani też zażalenie nie wskazują na to, aby przeszkoda w dochowaniu terminu nie mogła być przezwyciężona przy dołożeniu minimum wysiłku i dbałości o prawidłowość dokonanej czynności. W tym miejscu zaznaczyć należy, że instytucja przywrócenia terminu ma charakter wyjątkowy i jest stosowana w sytuacjach gdy strona, z przyczyn niezależnych od niej, którym w żaden sposób nie mogła zaradzić, nie dopełniła czynności procesowej w stosownym terminie. Do okoliczności tych zalicza się np.: przerwę w komunikacji, powódź, pożar, inną katastrofę, nagłą chorobę strony przy równoczesnej niemożliwości wyręczenia się inną osobą. Są to zatem okoliczności absolutnie nagłe i wyjątkowe. Do takich nie można jednak zaliczyć zdarzenia, na które powołuje się skarżąca, tj. ewentualnego wadliwego pouczenia zawartego w wezwaniu sądu do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi. Okoliczność prawidłowości wezwania sądu do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi, nie jest bowiem przedmiotem badania w postępowaniu o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności. Okoliczność ta może natomiast podlegać badaniu w ramach postępowania dotyczącego odrzucenia skargi. Na marginesie Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, iż postanowieniem z 23 kwietnia 2025 r., sygn. akt I FZ 287/24, oddalił zażalenie skarżącej spółki na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 28 października 2024 r., sygn. akt I SA/Gl 754/23 odrzucające skargę spółki. W postanowieniu tym NSA stwierdził, iż ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia. Dodatkowo NSA przesądził, iż skarżąca spółka została prawidłowo pouczona o terminie i sposobie uiszczenia wpisu od skargi po prawomocnym zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Odnosząc się do podnoszonej w zażaleniu argumentacji dotyczącej ograniczenia spółce prawa do sądu, wyjaśnić trzeba, iż odmowa przywrócenia terminu do uiszczenia wpisu nie jest naruszeniem konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Obowiązek dopełnienia wymagań formalnych/fiskalnych przez stronę, które nie są nadmierne i służą celom postępowania sądowego, nie może być postrzegany jako ograniczenie prawa do sądu. Uprawnienia procesowe i konstytucyjne stron postępowania sądowego, w tym naczelna zasada prawa do sądu zawarta w art. 45 ust. 1 Konstytucji, na którą składa się m.in. prawo dostępu do sądu, nie ma charakteru absolutnego i może podlegać prawnie przewidzianym ograniczeniom, w tym nałożeniu na strony obowiązku dokonywania określonych czynności w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym w określonej formie i terminach. Uporządkowana procedura gwarantuje pewność prawa i jego przewidywalność dla uczestników postępowania. Przepisy formalne zapewniają bezpieczeństwo prawne i przejrzystość postępowania. Pełnią funkcję ochronną dla uczestników postępowania, zapewniając bezstronność osiąganą przez jednakowe wymagania formalne stawiane obu stronom procesu. W świetle powyższego należy stwierdzić, że sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że skarżąca spółka nie uprawdopodobniła braku winy w uchybieniu terminowi. Także zawarta w zażaleniu argumentacja, nie mogła wywołać skutku w postaci uznania, że nie doszło do uchybienia terminowi. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. Odnosząc się z kolei do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie na rzecz spółki zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem art. 203 i art. 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się natomiast do wniosku pełnomocnika skarżącej spółki o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.