I FZ 287/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Sylwester Golec po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 2025 na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 października 2024 r., sygn. akt I SA/Gl 754/23 w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi G. sp. z o.o. z siedzibą w B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 15 marca 2023 r., nr 2401-IOV2.4103.313.2021/IB w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2016 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z 28 października 2024 r., sygn. akt I SA/Gl 754/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odrzucił skargę G. sp. z o.o. z siedzibą w B. (dalej: skarżąca spółka ) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z 15 marca 2023 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług za lipiec 2016 r. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji wskazał, iż zarządzeniem z 30 maja 2023 r. skarżąca spółka została wezwana do uiszczenia wpisu od skargi. W odpowiedzi skarżąca złożyła wniosek z 14 lipca 2023 r. o zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 28 listopada 2023 r. (I SPP/Gl 202/23), referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej postanowieniem z 23 stycznia 2024 r. (I SPP/Gl 202/23) Wojewódzki Sąd Administracyjny utrzymał w mocy ww. zarządzenie Zarządzeniem z 23 stycznia 2024 r. wezwano skarżącą spółkę do wykonania prawomocnego zarządzenia z 30 maja 2023 r. o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. W wezwaniu tym wskazano na konieczność jego wykonania w terminie siedmiu dni pod rygorem odrzucenia skargi. Wyjaśniono też, że w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w przedmiocie prawa pomocy złożenie kolejnego wniosku w tym przedmiocie nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi. Powyższe wezwanie zostało odebrane w dniu 20 lutego 2024 r. Wpis od skargi nie został uiszczony. Skarżąca spółka 4 marca 2024 r. wystąpiła o ustanowienie adwokata. Natomiast w złożonym następnie urzędowym formularzu tego wniosku zaznaczyła, że domaga się ustanowienia doradcy podatkowego i zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z 3 lipca 2024 r. (I SPP/Gl 85/24) referendarz sądowy zwolnił spółkę od kosztów sądowych i ustanowił dla niej doradcę podatkowego. Wskazując na treść art. 220 § 1 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935, dalej: "P.p.s.a.") sąd pierwszej instancji zauważył, iż skoro 20 lutego 2024 r. skarżąca spółka odebrała wezwanie do wykonania w terminie siedmiu dni zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi, to kwotę należnego wpisu powinna była uregulować najpóźniej we wtorek 27 lutego 2024 r., co nie nastąpiło. W efekcie powyższego sąd pierwszej instancji uznał, że skarga na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a., podlega odrzuceniu. Sąd pierwszej instancji zaznaczył, że bez wpływu na prawidłowość tej kwalifikacji pozostawało to, że 4 marca 2024 r. skarżąca spółka uruchomiła postępowanie w przedmiocie prawa pomocy, które zakończyło się zwolnieniem jej od kosztów sądowych i ustanowieniem dla niej doradcy podatkowego. Nie mogło to bowiem uchronić jej przed negatywnymi konsekwencjami niewykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca spółka wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zwrot kosztów według norm przepisanych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie: 1) przepisów postępowania: art. 220 § 3 w zw. z art. 58 § 1 pkt 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 165 P.p.s.a., w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy przez niewłaściwe ich zastosowanie, bowiem błędne pouczenie skarżącej spółki w wezwaniu sądu z 30 stycznia 2024r. spowodowało, że składając nowy wniosek w ponownie otwartym terminie do wniesienia wpisu od skargi terminowi temu nie z własnej winy uchybiła, co w efekcie spowodowało dla skarżącej ujemne skutki w postaci braku przerwania biegu terminu do zapłaty wpisu i finalnie w zakresie całego postępowania sądowego w związku z odrzuceniem skargi i uznaniem ponownego wniosku skarżącej spółki o udzielenie jej pomocy prawnej za bezskuteczny, mimo że skarżąca spełniała przesłanki udzielenia jej pomocy prawnej, co potwierdza treść postanowienia z 3 lipca 2024 roku o zwolnieniu skarżącej spółki z kosztów sądowych, niemniej składając ponowny wniosek o udzielenie jej pomocy prawnej i zwolnienie z kosztów nie wniosła go w ponownie otwartym terminie do opłaty skargi, na skutek błędnego pouczenia przez sąd, że ponowny wniosek nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu; 2) prawa materialnego, tj., art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483) poprzez pozbawienie skarżącej spółki prawa do sądu wynikające z wadliwego zastosowania art. 6 P.p.s.a. poprzez błędne pouczenie skarżącej w piśmie z 30 stycznia 2024 r., że "w związku z prawomocnym zakończeniem postępowania w przedmiocie prawa pomocy, złożenie kolejnego wniosku w tym zakresie nie wstrzymuje biegu terminu do uiszczenia wpisu sądowego", podczas gdy nie przerywa biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych złożony po prawomocnym oddaleniu uprzednio złożonego wniosku w tym przedmiocie, tylko wtedy jeżeli nie zachodzą nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę (co wynika z ugruntowanego orzecznictwa - m.in. II OSK 810/14 -postanowienie NSA z 8 kwietnia 2014 r., postanowienie NSA z 15 marca 2019 r., sygn. II FZ 120/19), a w przypadku skarżącej po ponownym złożeniu wniosku o udzielenie pomocy prawnej została ona zwolniona z kosztów sądowych, jednak na skutek błędnego pouczenia sądu nie wniosła ponownego wniosku o udzielenie pomocy prawnej w otwartym 7 dniowym terminie do uiszczenia wpisu od skargi wydanym, po prawomocnym rozpatrzeniu pierwszego wniosku o przyznanie pomocy prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 230 § 1 P.p.s.a., od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji pobiera się wpis stosunkowy lub stały. Natomiast zgodnie z art. 220 § 1 P.p.s.a. sąd nie podejmie żadnej czynności na skutek pisma, od którego nie zostanie uiszczona opłata. W tym przypadku przewodniczący wzywa wnoszącego pismo do uiszczenia opłaty w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania. Skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania, od których pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlegają odrzuceniu przez sąd (§ 3). Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych zdarzeniem, które zwalnia stronę od obowiązku uiszczenia wpisu jest złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Po zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy w sposób niekorzystny dla strony, jest ona wzywana do uiszczenia należnego wpisu. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 18 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 159/09; z 24 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 444/10; z 28 maja 2010 r., sygn. akt II FSK 1003/10; z 26 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 66/15; z 26 czerwca 2018 r., sygn. akt II FZ 395/18; z 24 maja 2022 r., sygn. akt III FZ 93/22; z 7 czerwca 2022 r., sygn. akt II FZ 51/22; opubl. CBOSA). Złożenie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie może uchronić skarżącej przed ujemnymi następstwami niewykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi. Podkreślenia wymaga, że skarżąca w wyznaczonym terminie nie uiściła wpisu od skargi. Odrzucenie skargi przez sąd pierwszej instancji nastąpiło po tym, jak skarżąca została ponownie wezwana do uiszczenia wpisu od skargi. Sąd pierwszej instancji zasadnie zatem, wobec nieopłacenia skargi przez skarżącą w siedmiodniowym terminie od daty doręczenia wezwania do uiszczenia wpisu, odrzucił skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. Oceny tej nie zmienia okoliczność przyznania skarżącej postanowieniem referendarza sądowego z 3 lipca 2024 r., sygn. akt I SPP/Gl 85/24 prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie skarżącej od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma bowiem charakter konstytutywny i wywołuje skutki ex nunc, tzn. od daty wniesienia wniosku. Nie działa ono z mocą wsteczną, lecz obejmuje swoim zakresem wszelkie przyszłe i potencjalne koszty sądowe, w tym również te opłaty sądowe, które mogą być następstwem zmian w obowiązującym ustawodawstwie. Nie obejmuje natomiast kosztów, które strona miała obowiązek uiścić przed jego złożeniem (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 635/10; z 15 czerwca 2011 r., sygn. akt II FZ 194/11; z 13 września 2021 r., sygn. akt III FZ 574/21; z 8 lutego 2024 r., sygn. akt I GZ 3/24; opubl. CBOSA). Nie niweczy ono skutków niezastosowania się strony do wynikającego z wcześniej wydanego postanowienia o odmowie prawa pomocy obowiązku do uiszczenia kosztów sądowych, w terminie zakreślonym nowym wezwaniem (por. postanowienie SN z 9 grudnia 2002 r., sygn. akt III RN 144/02 Wokanda 2003 r., nr 11, str. 29). Prawidłowo zatem sąd pierwszej instancji wskazał, iż wydanie i uprawomocnienie się postanowienia odmiennej treści w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie wpływa jednak na skutki niezastosowania się strony do treści postanowienia prawomocnego. Innymi słowy prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Podnoszona w zażaleniu argumentacja dotycząca naruszenia przepisów art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez pozbawienie skarżącej prawa do sądu wynikające z wadliwego zastosowania art. 6 P.p.s.a. poprzez błędne pouczenie skarżącej spółki nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 6 P.p.s.a., sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Wskazówki i pouczenia sądu powinny dotyczyć dokonywanych przez stronę czynności procesowych na danym etapie postępowania i w powstałej sytuacji procesowej. Sąd nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań, a obowiązek ten odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 53; wyrok SN z 13 lipca 2000 r., II UKN 639/99, OSNAPiUS 2002 r.). W żadnym zatem razie sąd nie jest zobligowany do zastępowania strony w dokonywaniu określonych czynności procesowych, czy sugerowaniu kierunku pożądanych działań. Sąd nie jest inicjatorem postępowania, nie jest zatem jego rolą wskazywać stronie jakie pismo procesowe, w określonej sytuacji procesowej musi ona złożyć. Sąd jedynie udziela stronie potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych (por. postanowienie NSA z 15 lutego 2013 r., sygn. akt II OZ 80/13; publ. CBOSA). Skarżąca spółka została prawidłowo pouczona o terminie i sposobie uiszczenia wpisu od skargi po prawomocnym zakończeniu postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Okoliczność nieudzielenia przez sąd informacji o możliwości ponownego złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie świadczy o wadliwości prowadzonego przez ten sąd postępowania. Jak już wskazano złożenie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie miało wpływu na obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu. Nie istniała zatem potrzeba udzielenia stronie takiego pouczenia. Ponadto zaznaczyć trzeba, iż uprawnienia procesowe i konstytucyjne stron postępowania sądowego, w tym naczelna zasada prawa do sądu zawarta w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, na którą składa się m.in. prawo dostępu do sądu, nie ma charakteru absolutnego i może podlegać prawnie przewidzianym ograniczeniom, w tym nałożeniu na strony obowiązku dokonywania określonych czynności w postępowaniu administracyjnym i sądowoadministracyjnym w określonej formie i terminach. Z tych też względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. Odnosząc się z kolei do zawartego w zażaleniu wniosku o zasądzenie na rzecz spółki zwrotu kosztów postępowania zażaleniowego, stwierdzić należy, że nie może on być uwzględniony przez Naczelny Sąd Administracyjny, bowiem art. 203 i art. 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania toczącego się na skutek wniesienia zażalenia na rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny nie odniósł się natomiast do wniosku pełnomocnika skarżącej spółki o zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, bowiem wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 P.p.s.a.