I FZ 220/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski, po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. sp. z o.o. z/s w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 14 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Sz 1517/14 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. sp. z o.o. z/s w S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w S. z dnia 29 października 2014 r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień 2013 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z 14 maja 2015 r., I SA/Sz 1517/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił B. sp. z o.o. z siedzibą w S. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej Ppsa. Jak zauważono w motywach orzeczenia, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do kwoty wpisu od skargi, tj. 100.000 zł. Skarżąca jest podmiotem aktywnie prowadzącym działalność gospodarczą i nie znajduje się w stanie upadłości albo likwidacji. Z kolei wykazana strata z tytułu prowadzonej działalności nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych, toteż nie mogła przesądzić o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Zwrócono w tym kontekście uwagę, że o skali prowadzonej działalności świadczy wysokość uzyskiwanych przez spółkę przychodów w latach ubiegłych. Za 2013 r. spółka wykazała przychody w wysokości 9.499.370,99 zł, zaś na dzień 30 czerwca 2014 r. w wysokości 4.034.556,64 zł. O dobrej kondycji finansowej świadczą także dane dotyczące bieżących przychodów spółki z tytułu sprzedaży usług uzyskanych w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 28 lutego 2015 r., w kwocie 1.423.342,88 zł (w tym 1.021.937,93 zł z tytułu najmu), przy czym świadczenie usług najmu jest tylko jednym z wielu działań zarobkowych skarżącej. Ponadto z przedłożonych wydruków z jednego tylko rachunku bankowego spółki (skarżąca wykazała 3 rachunki bankowe, ale przedłożyła wyciągi tylko z Banku Pekao S.A.) wynika, że na jej rachunek wpływają wpłaty od kontrahentów, a spółka reguluje swoje należności publicznoprawne, jak i m.in. względem innych podmiotów gospodarczych (suma uznań: 2.917.250,17 zł, suma obciążeń: 2.910.519,68 zł), co potwierdzają także zestawienia sald kont rozrachunkowych skarżącej. Saldo końcowe rachunku bankowego na dzień 23 lutego 2015 r. wynosiło 10.982,54 zł, zaś stan środków w kasie 19.394,22 zł. Spółka posiada także majątek trwały o znacznej wartości: w rubryce formularza nr 7 wykazany w kwocie 103.635.671 zł, a według bilansu na dzień 30 czerwca 2014 r. w kwocie 105.445.709,16 zł. Z kolei jej kapitał własny w latach 2013-2014 utrzymywał się na bardzo wysokim ponad milionowym poziomie (w tym kapitał zakładowy: 50.000 zł); na 31 grudnia 2013 r. wynosił on 1.399.755,52 zł, zaś na 30 czerwca 2014 r. 1.191.313,58 zł. Świadczy to o sprawnym i bezpiecznym funkcjonowaniu spółki. W związku z powyższym, zdaniem Sadu nie sposób przyjąć, aby skarżąca nie była w stanie wygospodarować wskazanej kwoty wpisu od skargi. Spółka jako podmiot gospodarczy powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić także potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. Za nieprzekonujące Sąd uznał w tym kontekście twierdzenie spółki, że negatywna decyzja Dyrektora Izby Skarbowej była dla niej "zdarzeniem całkowicie zaskakującym i z tego powodu nieprzewidzianym". Postępowanie kontrolne i podatkowe w zakresie podatku od towarów i usług toczyło się wobec spółki przez ponad rok (w tym postępowanie odwoławcze przez pół roku), co oznacza, że skarżąca miała wystarczająco dużo czasu, by przygotować się do prowadzenia sporu przed sądem administracyjnym. Podkreślono w tym kontekście, że wpis sądowy wiąże się z bieżącą działalnością przedsiębiorców, wpływa na wysokość strat finansowych ogółem i powinien być traktowany na równi z innymi wydatkami, które powinny zostać pokryte z bieżących dochodów. Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze cywilnoprawnym, na które wskazuje spółka (kredyt), nie mogą mieć zatem pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi (opłaty sądowe). W konkluzji Sąd wskazał, że mając na uwadze wartości kapitału własnego skarżącej, środków trwałych, przychodów oraz skalę przepływów finansowych na jej rachunku, stwierdzić należy, że nie utraciła ona płynności finansowej, oraz że prowadzi działalność znacznych rozmiarów, a w związku z tym brak jest podstaw do uznania, że konieczność poniesienia w rozpoznawanej sprawie kosztów sądowych przekracza zakres jej możliwości płatniczych. W zażaleniu na powyższe postanowienie wniesiono o jego zmianę i zwolnienie spółki od kosztów sądowych, a ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 Ppsa poprzez niewłaściwe zastosowanie. W ocenie spółki przedłożone przez nią dokumenty potwierdzają, że nie posiada aktywów pozwalających na uiszczenie wpisu od skargi; zła sytuacja finansowa ma charakter ciągły i utrzymuje się od kilku lat. Powyższej oceny nie może przesłaniać okoliczność prowadzenia przez spółkę działalności znacznych rozmiarów; wysoki obrót nie może być utożsamiany z posiadaniem płynności finansowej i ogólną dobrą kondycją materialną wnioskodawcy. Nie jest więc także miarodajne dokonywanie oceny sytuacji majątkowej spółki przez pryzmat osiąganych przychodów, skoro należą do nich również te należności, których spółka faktycznie nie otrzymała. Biorąc natomiast pod uwagę specyfikę branży, w jakiej działa spółka (budowlanej), w ramach której niezbędne jest czynienie wysokich nakładów inwestycyjnych, zasadne jest uwzględnienie trwałej straty spółki, a także wysokości posiadanych przez nią aktywów obrotowych. Następnie wskazano, że nie można podzielić stanowiska Sądu, że spółka powinna była uwzględnić konieczność ponoszenia kosztów sądowych i zgromadzić na ten cel stosowne środki finansowe. Podmiot przekonany o poprawności swoich działań w sferze zobowiązań publicznoprawnych nie ma obowiązku planowania długotrwałego i kosztownego sporu w tym zakresie. Ponadto bieżące regulowanie zobowiązań cywilnoprawnych nie stanowi o ich priorytetowym traktowaniu; są to działania mające na celu zapobieżenie upadłości spółki. Wskazując niezasadnie na powyższą okoliczność Sąd pominął z drugiej strony przyczynę trudności finansowych spółki, którą jest negatywna decyzja organu podatkowego odnośnie do zwrotu zapłaconego podatku od towarów i usług w znacznej wysokości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skład orzekający podziela ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy dokonaną w zaskarżonym postanowieniu. Podkreślić należy, że przesłanki pomocy finansowej Skarbu Państwa dla stron postępowania sądowoadministracyjnego należy interpretować ściśle; szczególnie zaś w odniesieniu do przedsiębiorców będących osobami prawnymi. Oznacza to, że pomoc, o której mowa w przepisach art. 243 § 1 i n. Ppsa może zostać przyznana tylko w uzasadnionych przypadkach, a nie w każdej sytuacji trudności finansowych strony skarżącej. Instytucja prawa pomocy, zabezpieczająca realizację prawa do sądu, pozwala zatem na uzyskanie dostępu do sądu podmiotom obiektywnie (a nie tylko wedle własnego przekonania) nie dysponującym środkami na wszczęcie (prowadzenie) procesu. W związku z powyższym, w odniesieniu do osób prawnych przesłankę braku "dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania" odnosi się co do zasady do niewypłacalności takiego podmiotu. Zgodnie z dominującą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnią art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa, brak jest podstaw do udzielenia przedsiębiorcy będącemu osobą prawną wparcia finansowego przez Skarb Państwa, jeżeli mimo trudności finansowych nadal prowadzi działalność gospodarczą oraz nie wszczął postępowania upadłościowego czy naprawczego (zob. np. post. NSA z 24 marca 2015 r., II FZ 36/15, CBOSA). Koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią bowiem nieodłączny element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA), zwłaszcza o takiej skali, jak w przypadku skarżącej. Oznacza to również, że inne wydatki (bieżące zobowiązania) takiego przedsiębiorcy, jak pozostałe należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne, czy wynagrodzenia pracownicze (na które wskazano w zażaleniu), nie mają pierwszeństwa przed opłatami sądowymi. Co więcej, oczekuje się, że mając na względzie wspomniane wyżej ryzyko podmiot taki będzie dysponował stosownymi rezerwami na partycypowanie w kosztach sądowych, a gdyby takowych rezerw nie posiadał – wykazania, że nie mógł ich zgromadzić (por. np. post. NSA z dnia 6 lutego 2013 r., II GZ 42/13, CBOSA). Wskazaną postawę interpretacyjną szeroko omówił Sąd pierwszej instancji, przytaczając w tym zakresie stosowne wypowiedzi judykatury (s. 6-9 uzasadnienia postanowienia). Stanowisko to prawidłowo odniesiono do sytuacji skarżącej spółki wywodząc, że nie spełnia ona przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych, określonej w ww. art. 246 § 2 pkt 2 Ppsa. Z poczynionych wyżej uwag wynika bowiem, że prawo pomocy, zwane wszak również nie bez przyczyny "prawem ubogich" (zob. np. post. NSA z 16 czerwca 2015 r., I OZ 595/15, CBOSA), nie przysługuje podmiotowi takiemu, jak wnioskujący w niniejszym przypadku, tj. aktywnie prowadzącemu działalność gospodarczą takich rozmiarów, że jego majątek i obroty wielokrotnie przewyższają wysokość żądanej opłaty sądowej (mimo że stanowi ona maksymalną dopuszczalną kwotę), która to okoliczność jest niewątpliwa. W związku z powyższym akcentowane w zażaleniu trudności finansowe, z jakimi zmaga się skarżąca (wykazana strata w prowadzonej działalności), nie stanowią w świetle przytoczonych uwag wystarczającej podstawy do uwzględnienia jej wniosku. Z akt sprawy nie wynika, ażeby wobec spółki toczyły się postępowania mające wpływ na jej płynność finansową (w szczególności egzekucyjne bądź zabezpieczające). Z kolei wysoki wpis wymagany w sprawie stanowi – co również jest nie bez znaczenia – konsekwencję niebagatelnej kwoty spornej dotyczącej podatku od towarów i usług, którego zwrotu domaga się spółka (ponad 23 mln zł) (kwota ta nie dotyczy więc należności obciążających stronę). Z tych względów należało orzec jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Ppsa.