I FZ 103/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22 o odrzuceniu skargi S. S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w G. z dnia 17 marca 2022 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od października 2014 r. do czerwca 2015 r. postanawia: uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22

1. Postanowieniem z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odrzucił skargę S. S. (dalej: Skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w G. z dnia 17 marca 2022 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące od października 2014 r. do czerwca 2015 r. z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego. 2. Przebieg czynności procesowych, które poprzedzały wydanie powyższego postanowienia i wniesienie od niego zażalenia, przedstawiał się następująco: 1) zarządzeniem z dnia 22 czerwca 2022 r. Skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni pod rygorem jej odrzucenia; 2) w tzw. otwartym terminie na realizację wezwania Skarżący złożył na formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia w całości od kosztów sądowych; 3) postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 27 października 2022 r., sygn. akt I SPP/Gd 162/22, odmówiono Skarżącemu przyznania prawa pomocy, wskazując, że przedłożył on jedynie część dokumentów, a brak pozostałych spowodował niemożność ustalenia jego rzeczywistej sytuacji finansowej; 4) po rozpoznaniu wniesionego przez Skarżącego sprzeciwu WSA w Gdańsku postanowieniem z dnia 6 grudnia 2022 r., sygn. akt I SPP/Gd 162/22, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego; 5) zarządzeniem z dnia 16 grudnia 2022 r. Skarżący został wezwany do wykonania prawomocnego zarządzenia z dnia 22 czerwca 2022 r. wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi w terminie 7 dni od daty doręczenie tego wezwania; 6) w odpowiedzi na powyższe wezwanie, w tzw. otwartym terminie na jego wykonanie, Skarżący w dniu 9 stycznia 2023 r. złożył na formularzu PPF nowy wniosek o zwolnienie w całości od kosztów sądowych jako mający stanowić o zmianie jego sytuacji materialnej; 7) zaskarżonym postanowieniem z dnia 3 lutego 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 561/22, WSA w Gdańsku odrzucił skargę z powodu nieuiszczenia wpisu sądowego; 8) następnie w wyniku rozpoznania nowego (kolejnego) wniosku o przyznanie prawa pomocy postanowieniem z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt I SPP/Gd 6/23, starszy referendarz sądowy odmówił zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 27 października 2022 r. w przedmiocie prawa pomocy. 3. W dniu 1 marca 2023 r. Skarżący wniósł zażalenie na postanowienie o odrzuceniu skargi, domagając się uchylenia tego postanowienia i zasądzenia kosztów postępowania. W uzasadnieniu zażalenia podniesiono w szczególności, że - przed rozpoznaniem powtórnego wniosku, o którym mowa w art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259; dalej: P.p.s.a.), w zakresie nowych okoliczności faktycznych nie jest dopuszczalne odrzucenie skargi z powodu nieuiszczenia wpisu, gdyż w ten sposób strona mogłaby zostać pozbawiona konstytucyjnego prawa do sądu; - Skarżący w terminie do wykonania prawomocnego zarządzenia wzywającego do uiszczenia wpisu od skargi złożył kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, a w takim przypadku Sąd obowiązany był wniosek rozpoznać i ocenić, czy w międzyczasie, tj. od prawomocnego zakończenia uprzednio prowadzonego postępowania w przedmiocie prawa pomocy, nie doszło do zmiany okoliczności faktycznych, które mogłyby skutkować przyznaniem Skarżącemu prawa pomocy przez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego; - do czasu prawomocnego rozpoznania ponownego wniosku niedopuszczalne było odrzucenie skargi. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Zażalenie zasługiwało na uwzględnienie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach faktycznych i prawnych niniejszej sprawy brak procesowego załatwienia - przed odrzuceniem skargi - kolejnego wniosku Skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (a ściślej w sprawie zmiany prawomocnego postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy w tym zakresie), stanowił przeszkodę do wydania zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi. 4.2. Problematyka skutków procesowych składania kolejnych wniosków o przyznanie prawa pomocy, związanych z nimi wezwań do wykonania prawomocnych zarządzeń w przedmiocie wpisu sądowego i dopuszczalności wydawania postanowień o odrzuceniu skargi w przypadku nieuiszczenia wpisu była już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego. W postanowieniu z dnia 29 października 2018 r., sygn. akt I FZ 259/18, NSA wyjaśnił, że Jeżeli w trakcie kolejnego otwarcia biegu terminu do uiszczenia wpisu od skargi strona po raz drugi, działając w oparciu o art. 243 § 1 w związku z art. 165 P.p.s.a., decyduje się na wdrożenie procedury zmierzającej do uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, to w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie [podkreślenie własne], sąd nie powinien ponownie wzywać do wykonania zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu, lecz odrzucić skargę na podstawie art. 220 § 3 P.p.s.a. jako nieopłaconą w terminie. Przenosząc powyższy pogląd na grunt niniejszej sprawy należało zatem odnotować, że WSA w Gdańsku wydał postanowienie o odrzuceniu skargi zanim rozstrzygnął co do ponownego wniosku w sprawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wniosek ten był w istocie (i tak też został prawnie zakwalifikowany, co wynika z wydanego po odrzuceniu skargi postanowienia z dnia 27 lutego 2023 r. sygn. akt I SPP/Gd 6/23) wnioskiem zmierzającym do zmiany w trybie art. 165 P.p.s.a. prawomocnego postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W związku z tym wydanie zaskarżonego postanowienia o odrzuceniu skargi przed rozpoznaniem tego wniosku należało ocenić jako przedwczesne. 4.3. Zgodnie z art. 243 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek w toku postępowania, zaś według art. 165 P.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były prawomocne. Mając na uwadze te przepisy Skarżący, po otrzymaniu wspomnianego wezwania z dnia 16 grudnia 2022 r., mógł więc uważać, że skoro w jego mniemaniu zmieniły się okoliczności co do sytuacji finansowej, to właściwą reakcją było wystąpienie z wnioskiem o zmianę odmownego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W takim przypadku Sąd pierwszej instancji - przed dokonaniem oceny w trybie zmiany wniosku pod kątem podnoszonej w nim innej kondycji materialnej Skarżącego - nie powinien był rozstrzygać o odrzuceniu skargi z powodu nieuiszczenia od niej wpisu sądowego. Rzeczywista i istotna dla prawa pomocy zmiana okoliczności prowadziłaby bowiem do wydania nowego postanowienia o zmianie postanowienia na korzystne dla Skarżącego (całkowicie lub częściowo). Dopiero więc procesowe przesądzenie i uznanie, że kondycja materialna Skarżącego nie odbiegała od tej stanowiącej podstawę wcześniejszego prawomocnego postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych (lub była inna, ale w stopniu niepowodującym konieczności zmiany wcześniejszego rozstrzygnięcia), uprawniałoby do odrzucenia skargi z powodu nieuiszczenia wpisu i to bez kolejnego - po tym procesowym rozstrzygnięciu - wzywania do opłacenia skargi. Odrzucenie skargi jako nieopłaconej może zatem nastąpić dopiero po tym, jak procesowo okaże się, że strona wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych (z powołaniem się na nowe okoliczności) nie miała racji co do wystąpienia przyczyn mających kolejny raz usprawiedliwiać niemożność uiszczenia wpisu od skargi. W innym przypadku realny sens wnioskowania we właściwym czasie o zmianę prawomocnego postanowienia w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych byłby iluzoryczny. Strona bowiem rzeczywiście nie posiadając środków finansowych na poniesienie kosztu sądowego w terminie określonym kolejnym wezwaniem, nie mogłaby skutecznie odwoływać się do zmiany okoliczności faktycznych, które stanowią o niemożności uiszczenia wpisu. Bez procesowego zweryfikowania zatem zasadności jej nowych twierdzeń, byłaby pozbawiona prawa do sądu. 4.4. Za uchyleniem zaskarżonego postanowienia przemawiała także jeszcze jedna okoliczność. Mianowicie według informacji z Centralnej Bazy Orzeczeń i Informacji o Sprawach w dacie wydania niniejszego postanowienia postanowienie referendarskie z dnia 27 lutego 2023 r., sygn. akt I SPP/Gd 6/23, załatwiające procesowo ponowny wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, posiada status orzeczenia nieprawomocnego. Naczelny Sąd Administracyjny nie odnotował przy tym w aktach sprawy innych informacji pozwalających uznać, że nie wniesiono środka zaskarżenia od tegoż postanowienia odmawiającego zmiany prawomocnego postanowienia wydanego w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Powyższa konstatacja pozostawała zatem istotna dla przyjętego przez Naczelny Sąd Administracyjny kierunku rozstrzygnięcia. Postanowienie odmowne w zakresie zmiany prawomocnego postanowienia, które miałoby status orzeczenia już prawomocnego, pozwalałoby rozważyć w świetle ekonomiki procesowej, konieczność uchylenia postanowienia o odrzuceniu skargi jako przedwczesnego. W takiej konfiguracji procesowej (której jednak stwierdzić się nie dało z powodów wyżej podanych), mimo przedwczesności odrzucenia skargi, ale jednocześnie przy istnieniu prawomocnego już postanowienia odmownego w przedmiocie ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy, sprzeczne z zasadami ekonomiki procesowej byłoby uchylenie postanowienia odrzucającego skargę jedynie po to, aby następnie dokonać identycznego rozstrzygnięcia w tym zakresie, tym razem jednak z zachowaniem odpowiedniej chronologii wydawanych postanowień: najpierw co do wniosku o przyznanie prawa pomocy, a później co do odrzucenia skargi jako nieopłaconej. 4.5. Mając na uwadze zapatrywania wyrażone w poprzednich punktach, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 ab initio w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. Natomiast wniosek Skarżącego o zasądzenie kosztów postępowania nie znajdował uzasadnienia prawnego. Przepisy powołanej ustawy nie przewidują możliwości orzekania co do zwrotu kosztów bezpośrednio w postępowaniu zażaleniowym (zob. uchwała NSA z dnia 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07).